magazyn lewicy katolickiej

Pomi─Ödzy odwil┼╝─ů a ÔÇ×ma┼é─ů stabilizacj─ůÔÇŁ ÔÇô Klub Krzywego Ko┼éa

Proces rodzenia si─Ö opozycji demokratycznej w PRL nie rozpocz─ů┼é si─Ö w 1976 roku, gdy utworzono Komitet Obrony Robotnik├│w. Jedn─ů z pierwszych jask├│┼éek zmiany by┼é ruch klub├│w dyskusyjnych, kt├│ry powsta┼é na fali odwil┼╝y roku 1956. Warszawski Klub Krzywego Ko┼éa by┼é miejscem spotka┼ä intelektualist├│w z r├│┼╝nych opcji politycznych i miejscem debaty o rzeczach, o kt├│rych nie mo┼╝na by┼éo m├│wi─ç nigdzie indziej.

ilustr.: Zuzanna Wicha

ilustr.: Zuzanna Wicha


1956 rok by┼é w historii Polski Ludowej wa┼╝nym politycznym prze┼éomem. W Moskwie, w trakcie XX Zjazdu Komunistycznej Partii Zwi─ůzku Radzieckiego, zmar┼é w niejasnych okoliczno┼Ťciach Boles┼éaw Bierut, I sekretarz PZPR i zaprzysi─Ög┼éy stalinista. Sam XX Zjazd zas┼éyn─ů┼é referatem jednego z nast─Öpc├│w Stalina, Nikity Chruszczowa, kt├│ry oficjalnie pot─Öpi┼é kult Stalina i tzw. ÔÇ×b┼é─Ödy i wypaczeniaÔÇŁ. Te okoliczno┼Ťci ujawni┼éy pot─Ö┼╝ny ferment w polskim spo┼éecze┼ästwie, a w efekcie wymusi┼éy na w┼éadzy daleko id─ůc─ů liberalizacj─Ö ustroju oraz obietnic─Ö szerokich reform politycznych i gospodarczych. W samej partii dosz┼éo do roz┼éamu na zwolennik├│w g┼é─Öbokich reform oraz na grup─Ö tzw. ÔÇ×betonu partyjnegoÔÇŁ, kt├│ry my┼Ťli o przemianach przyj─ů─ç nie chcia┼é. Wydawa┼éo si─Ö, ┼╝e prze┼éom, jaki nast─ůpi┼é w Zwi─ůzku Sowieckim po XX Zje┼║dzie, pozwoli na umo┼╝liwienie w Polsce realnego pluralizmu politycznego. W ca┼éym kraju jak grzyby po deszczu zacz─Ö┼éy wyrasta─ç mniej lub bardziej formalne grupy dyskusyjne, bardzo cz─Östo nazywaj─ůce siebie klubami. Powsta┼éy wi─Öc kluby w Poznaniu, Warszawie, Krakowie, kt├│re skupia┼éy szeroko poj─Öt─ů inteligencj─Ö, cho─ç otwarte te┼╝ dla mniej wykszta┼éconych s┼éuchaczy i dyskutant├│w. Powstawa┼éy r├│wnie┼╝ kluby w Kolnie, Szczytnie czy Brzozowie pod Rzeszowem (ten w┼éa┼Ťnie by┼é pierwszy w ca┼éym kraju) i od nich oczywi┼Ťcie nie mo┼╝emy oczekiwa─ç poziomu dor├│wnuj─ůcego ich odpowiednikom z najwi─Ökszych o┼Ťrodk├│w miejskich. R├│┼╝ny by┼é r├│wnie┼╝ zakres zainteresowa┼ä poszczeg├│lnych klub├│w. Jednak niekwestionowana cech─ů wsp├│ln─ů wszystkich by┼éo to, ┼╝e powsta┼éy jako oddolna, spo┼éeczna reakcja na mo┼╝liwo┼Ť─ç swobodnego dzia┼éania i m├│wienia bez ogr├│dek o tym, o czym do niedawna nale┼╝a┼éo milcze─ç. Rozprawiano wi─Öc o historii, ideach, polityce…
W┼Ťr├│d klub├│w, kt├│rych dzia┼éalno┼Ť─ç w Polsce tamtego okresu odnotowano, jeden zas┼éuguje na szczeg├│ln─ů uwag─Ö. Powsta┼é jako jeden z pierwszych, sta┼é si─Ö najwi─Ökszym i najp├│┼║niej ze wszystkich zosta┼é zlikwidowany przez w┼éadz─Ö ludow─ů. By┼éo o nim g┼éo┼Ťno nawet poza granicami kraju, co wprawia┼éo we w┼Ťciek┼éo┼Ť─ç w┼éadze partii. R├│wnocze┼Ťnie do dzisiaj wielu s─ůdzi, ┼╝e dzia┼éalno┼Ť─ç klubu by┼éa ubeck─ů prowokacj─ů, a jej donios┼éo┼Ť─ç prawie albo w og├│le ┼╝adna.
Klub Krzywego Ko┼éa, bo o nim tutaj mowa, powsta┼é w okoliczno┼Ťciach dosy─ç tajemniczych i, pomimo up┼éywu lat i odtajnienia wielu dokument├│w, dzieje Klubu wci─ů┼╝ nie s─ů gruntownie zbadane. Pocz─ůtki Klubu Krzywego Ko┼éa si─Ögaj─ů wiosny 1955 roku, kiedy to w mieszkaniu Juliusza i Ewy Garzteckich przy ulicy Krzywe Ko┼éo na warszawskiej Star├│wce (st─ůd nazwa klubu) zacz─Ö┼éy odbywa─ç si─Ö nieformalne spotkania przy herbacie, kt├│re szybko przekszta┼éci┼éy si─Ö w ÔÇ×wieczory czwartkoweÔÇŁ (potem ju┼╝ wszystkie spotkania Klubu odbywa─ç si─Ö b─Öd─ů w czwartkowe popo┼éudnia). Uczestnikami tych zebra┼ä byli przede wszystkim bliscy znajomi Garzteckich z grona inteligencji. W kr├│tkim czasie owe k├│┼éko dyskusyjne ÔÇ×ukonstytuowa┼éo si─ÖÔÇŁ, wybieraj─ůc zarz─ůd, w kt├│rego sk┼éad weszli: Stefan Kr├│l (przewodnicz─ůcy), Garzteccy, Stefan Wajcman i Zbigniew Sufin. Byli to ludzie obracaj─ůcy si─Ö w sferach warszawskiej inteligencji, niekt├│rzy o bogatej przesz┼éo┼Ťci. Juliusz Garztecki by┼é oficerem AK, kt├│ry w 1945 roku zmieni┼é stron─Ö i wszed┼é w szeregi Ludowego Wojska Polskiego, awansowany z tej okazji na kapitana. Ewa Garztecka przez ca┼éy czas wiernie towarzyszy┼éa m─Ö┼╝owi. Po przerwie wakacyjnej 1955 roku grono zainteresowanych dyskusjami by┼éo tak liczne, ┼╝e dotychczasowych gospodarzy nie sta─ç by┼éo ju┼╝ na kaw─Ö i herbat─Ö, poza tym w mieszkaniu zacz─Ö┼éo brakowa─ç miejsca. Jesieni─ů uda┼éo si─Ö jednak za┼╝egna─ç ten kryzys, pozyskuj─ůc od w┼éadz miasta lokal w Staromiejskim Domu Kultury przy rynku Starego Miasta, kt├│ry pozosta┼é siedzib─ů Klubu do ko┼äca jego istnienia w lutym 1962 roku.
Od samego pocz─ůtku istnienia Klubu ci─ůgnie si─Ö legenda, ┼╝e by┼é on zainspirowany przez w┼éadze partyjne, kt├│re chcia┼éy stworzy─ç legaln─ů i otwart─ů platform─Ö dyskusyjn─ů dla coraz bardziej sfrustrowanego spo┼éecze┼ästwa. Chciano to niezadowolenie ÔÇ×skanalizowa─çÔÇŁ, aby nie stanowi┼éo zagro┼╝enia dla nadszarpni─Ötej po XX Zje┼║dzie i ┼Ťmierci Bieruta w┼éadzy ludowej. Jest to legenda cz─Ö┼Ťciowo prawdziwa. Obydwoje Garzteccy byli wsp├│┼épracownikami bezpieki. Co wi─Öcej, Juliusz Garztecki przyzna┼é si─Ö do faktu, ┼╝e zgod─Ö na istnienie Klubu wyda┼é, i to w jego obecno┼Ťci, sam Jakub Berman (szef Ministerstwa Bezpiecze┼ästwa Publicznego).
Te okoliczno┼Ťci s─ů cz─Östo wykorzystywane jako usprawiedliwienie og├│lnikowych i niesprawiedliwych ocen. Nale┼╝y przede wszystkim zda─ç sobie spraw─Ö, ┼╝e bez zgody w┼éadz partyjnych ca┼ée to przedsi─Öwzi─Öcie by┼éoby znacznie utrudnione. Po drugie nale┼╝y zaznaczy─ç, ┼╝e historia Klubu dzieli si─Ö na dwie cz─Ö┼Ťci, i w gruncie rzeczy trzeba rozpatrywa─ç je osobno. Pierwszy okres, przyjmijmy umownie, trwa┼é do ko┼äca 1956 roku. To czas dominacji w zarz─ůdzie Klubu Garzteckich i ich znajomych, a wi─Öc ludzi przyjaznych partii, a szczeg├│lnie frakcji pu┼éawian, kt├│ra g┼éosi┼éa pogl─ůdy liberalne (jak si─Ö potem okaza┼éo, by┼éa to jedynie zagrywka propagandowa). Po drugie, KKK podzia┼éa┼é jak magnes na intelektualist├│w o r├│┼╝nych pogl─ůdach, tym samym staj─ůc si─Ö bardzo szybko aren─ů otwartych dyskusji, czemu sprzyja┼éa atmosfera przemian politycznych 1956 roku. Tym samym to, kto by┼é w Zarz─ůdzie Klubu, nie mia┼éo wtedy tak istotnego znaczenia.
Drugi rozdzia┼é w historii Klubu rozpocz─ů┼é si─Ö wraz z wyborem III Zarz─ůdu w styczniu 1957 roku. Od tego momentu dominowa┼éy w nim osoby niezale┼╝ne od w┼éadz, jak Jan J├│zef Lipski, Aleksander Ma┼éachowski, Jan Strzelecki czy Pawe┼é Jasienica. Definitywnie za to z Klubem rozstali si─Ö Garzteccy i kr─ůg ich znajomych. Pocz─ůtek 1957 roku by┼é r├│wnie┼╝ momentem stabilizacji politycznej w kraju. Za┼╝egnany zosta┼é kryzys w ┼éonie PZPR, umacnia┼é si─Ö na stanowisku I sekretarza W┼éadys┼éaw Gomu┼éka. Towarzysz ÔÇ×Wies┼éawÔÇŁ uwa┼╝any by┼é powszechnie za kandydata neutralnego, dlatego jego kandydatura nie budzi┼éa sprzeciwu ┼╝adnej partyjnej koterii. R├│wnocze┼Ťnie ca┼ée spo┼éecze┼ästwo obdarzy┼éo go ogromnym kredytem zaufania, czego wyrazem by┼é ogromny wiec na Placu Defilad 24 pa┼║dziernika 1956 roku.
Ju┼╝ samo opuszczenie Klubu przez starych cz┼éonk├│w grozi┼éo faktycznym ko┼äcem jego dzia┼éalno┼Ťci z powodu braku zainteresowania. Aby to zrozumie─ç, warto przyjrze─ç si─Ö rutynowemu funkcjonowaniu Klubu. Porz─ůdek wi─Ökszo┼Ťci spotka┼ä polega┼é na wyg┼éaszaniu referat├│w, kt├│rych temat ustalano zazwyczaj tydzie┼ä-dwa wcze┼Ťniej. W tym miejscu zaczyna┼éy si─Ö pierwsze problemy, poniewa┼╝ wybierane referaty dotyczy┼éy r├│┼╝nych dziedzin, skrajnie od siebie r├│┼╝nych. Aby zapewni─ç Klubowi frekwencj─Ö, wysy┼éano listownie zaproszenia do os├│b, kt├│re potencjalnie mog┼éy by─ç zainteresowane ich wys┼éuchaniem. Wa┼╝n─ů rol─Ö odgrywa┼éy w tym w┼éa┼Ťnie osoby, kt├│re w Klubie dzia┼éa┼éy od jego pocz─ůtk├│w. Wraz z ich odej┼Ťciem wiele kontakt├│w zwyczajnie si─Ö urwa┼éo.
Drugi pow├│d kryzysu w pocz─ůtkach 1957 roku by┼é ca┼ékowicie innej natury. Klub Krzywego Ko┼éa by┼é organizacj─ů z natury rzeczy opozycyjn─ů w oczach w┼éadz komunistycznych. Doj┼Ťcie do w┼éadzy Gomu┼éki, odsuni─Öcie od wysokich stanowisk najbardziej skompromitowanych funkcjonariuszy, wreszcie chwilowe z┼éagodzenie cenzury spowodowa┼éy coraz powszechniejsze opinie, ┼╝e dalsze inteligenckie deliberowanie raczej szkodzi ni┼╝ pomaga krajowi w budowie dobrobytu. Nie bez znaczenia by┼éy r├│wnie┼╝ dramatyczne wydarzenia z jesieni 1956 r., kiedy dosz┼éo do gro┼║by wybuchu otwartego konfliktu pomi─Ödzy Polsk─ů a ZSRR. W kr─Ögach przyjaznych Partii uznano, ┼╝e Polska osi─ůgn─Ö┼éa maksimum mo┼╝liwej do uzyskania swobody.
W krytycznym momencie pomoc─ů dla Klubu stali si─Ö nowi cz┼éonkowie, dla kt├│rych dotychczasowe osi─ůgni─Öcia wyda┼éy si─Ö, jak si─Ö s┼éusznie potem okaza┼éo, niewystarczaj─ůce. Szczeg├│ln─ů rol─Ö odegra┼é w odbudowywaniu klubowych kontakt├│w Jan J├│zef Lipski, wieloletni, a zapomniany dzisiaj opozycjonista. Dzi─Öki niemu i prowadzonej przez niego kartotece mo┼╝liwe by┼éo informowanie na bie┼╝─ůco o spotkaniach potencjalnie zainteresowanych os├│b, dzi─Öki czemu na zebraniach Klubu zawsze pojawia┼éo si─Ö audytorium. Liczebno┼Ť─ç zebra┼ä klubowych by┼éa bardzo zr├│┼╝nicowana i waha┼éa si─Ö od kilkunastu do nawet 200 os├│b, co, przy skromnych mo┼╝liwo┼Ťciach lokalowych, by┼éo liczb─ů bardzo du┼╝─ů.
Przez ca┼éy ten czas, kiedy Klubu pozostawa┼é niezale┼╝ny od Partii, wisia┼éa nad nim gro┼║ba rozwi─ůzania b─ůd┼║ co najmniej odebrania lokalu w Staromiejskim Domu Kultury. W┼éadza podejmowa┼éa pr├│by obj─Öcia Klubu przynajmniej cz─Ö┼Ťciowymi wp┼éywami, co jednak zawsze ko┼äczy┼éo si─Ö pora┼╝k─ů. Przede wszystkim niezwykle trudno by┼éo zinfiltrowa─ç ┼Ťrodowisko, kt├│re doskonale si─Ö zna┼éo i mia┼éo jeden wsp├│lny, mimo r├│┼╝nic ideologicznych, cel ÔÇô swobodne wyra┼╝anie swoich opinii. Klub by┼é bowiem jedyn─ů platform─ů, po likwidacji ÔÇ×Po prostuÔÇŁ w pa┼║dzierniku 1957 roku, gdzie mo┼╝na by┼éo wyra┼╝a─ç nieskr─Öpowane opinie na wszelkie tematy. W┼éadze partyjne wielokrotnie chcia┼éy wywrze─ç presj─Ö na Zarz─ůd Klubu, aby ucisza┼é on pewne bardziej kontrowersyjne postawy, jednak na kr─Öpowanie w ten spos├│b wolno┼Ťci s┼éowa nie zdecydowano si─Ö w Klubie nigdy.
Najwi─Öksz─ů wad─ů Klubu Krzywego Ko┼éa by┼é, co wielu zreszt─ů dostrzega┼éo i wytyka┼éo, brak jakiegokolwiek politycznego programu. Otwarcie wyrazi┼é to Melchior Wa┼äkowicz, kt├│ry na jednym z klubowych spotka┼ä zapyta┼é wprost: ÔÇ×Czego wy w┼éa┼Ťciwie chcecie?ÔÇŁ. W istocie, pomimo wieloletnich spor├│w, nie zdecydowano si─Ö nigdy na oficjalne sformu┼éowanie jakichkolwiek politycznych deklaracji, ograniczaj─ůc Klub do roli otwartej trybuny. Trudno oceni─ç, kt├│ra z tych dw├│ch orientacji by┼éa w┼éa┼Ťciwa. Ukierunkowanie polityczne Klubu z pewno┼Ťci─ů uczyni┼éoby go silniejszym, jednak nie by┼éoby mo┼╝liwe pogodzenie w nim tak wielu sprzecznych tendencji i postaw, co doprowadzi┼éoby pewnie do wykruszenia si─Ö z jego szereg├│w wielu cz┼éonk├│w.
Nieugi─Öto┼Ť─ç w┼éadz Klubu wobec w┼éadzy i brak mo┼╝liwo┼Ťci rozeznania si─Ö w klubowej sytuacji przez bezpiek─Ö umo┼╝liwi┼éy jego funkcjonowanie przez d┼éu┼╝szy czas. Najprawdopodobniej jest to najw┼éa┼Ťciwsze wyt┼éumaczenie, dlaczego by┼é tolerowany przez w┼éadz─Ö tak d┼éugo. Opinia, ┼╝e Partia mia┼éa jaki┼Ť interes w podtrzymywaniu funkcjonowania Klubu, nie ma w zasadzie ┼╝adnych podstaw. Dopiero pod koniec 1961 roku Gomu┼éce najwyra┼║niej sko┼äczy┼éa si─Ö cierpliwo┼Ť─ç i zacz─Ö┼éy pojawia─ç si─Ö pog┼éoski, ┼╝e Klubowi ma zosta─ç odebrany lokal w Staromiejskim Domu Kultury. Podj─Öto nawet ostatecznie tak─ů decyzj─Ö, jednak nieoczekiwanie powodem zamkni─Öcia sta┼é si─Ö zwyczajny skandal.
Ostatnie zebranie Klubu Krzywego Ko┼éa odby┼éo si─Ö 1 lutego 1962 roku. Wyst─ůpi┼é na nim z referatem profesor Adam Schaff, marksistowski filozof zwi─ůzany z partyjn─ů frakcj─ů ÔÇ×pu┼éawianÔÇŁ, znany ze zg┼éoszenia kandydatury Wojciecha Jaruzelskiego do Pokojowej Nagrody Nobla w czasie stanu wojennego. Wyst─ůpienie cieszy┼éo si─Ö du┼╝ym zainteresowaniem i dyskusja po nim przeci─ůgn─Ö┼éa si─Ö. W takich sytuacjach jak powy┼╝sza, kiedy z powodu p├│┼║nej godziny nale┼╝a┼éo opu┼Ťci─ç lokal, dyskutanci przenosili si─Ö do restauracji w podziemiach SDK. Tak by┼éo te┼╝ tym razem. W tej restauracji zosta┼é nagle zaatakowany i pobity jeden z asystent├│w Schaffa. Sprawc─ů okaza┼é si─Ö nietrze┼║wy prokurator, notowany ju┼╝ za podobne zaj┼Ťcia. Nie uczyniono jednak nic, aby spraw─Ö wyja┼Ťni─ç, za┼Ť skandal pos┼éu┼╝y┼é jako pretekst do decyzji o likwidacji Klubu Krzywego Ko┼éa, podj─Ötej przez Komitet Centralny PZPR 3 lutego 1962 roku.
Decyzja ta by┼éa brzemienna w skutki. Klub, pozbawiony siedziby i formalnych podstaw funkcjonowania, rozpad┼é si─Ö. Na niewiele zda┼éy si─Ö starania, aby go odbudowa─ç. ┼╗adnej oficjalnej siedziby znale┼║─ç si─Ö ju┼╝ nie da┼éo, a wobec twardej postawy w┼éadzy wielu jego cz┼éonk├│w zrezygnowa┼éo z pr├│b dalszego dzia┼éania. Nasta┼é czas siermi─Ö┼╝nego socjalizmu. Na rozbudzenie ┼╝ycia intelektualnego w opozycji do w┼éadz przysz┼éo czeka─ç Warszawie kilkana┼Ťcie lat.
Przez szeregi Klubu Krzywego Ko┼éa przewin─Ö┼éo si─Ö wiele os├│b, kt├│re w p├│┼║niejszym okresie mia┼éy znacz─ůcy wk┼éad w organizowanie opozycji antykomunistycznej. Jan J├│zef Lipski, Jan Olszewski, Andrzej Wielowieyski, a nawet Adam Michnik, kt├│ry przys┼éuchiwa┼é si─Ö zebraniom Klubu jako nastolatek, byli w p├│┼║niejszym okresie inicjatorami wielu przedsi─Öwzi─Ö─ç wymierzonych we w┼éadze komunistyczne. Niewykluczone, ┼╝e inicjatywy takie jak chocia┼╝by Komitet Obrony Robotnik├│w nie powiod┼éyby si─Ö, gdyby nie wcze┼Ťniejsze do┼Ťwiadczenia ich tw├│rc├│w w Klubie Krzywego Ko┼éa.
 
Literatura:

  • Wojciech Jedlicki, Klub Krzywego Ko┼éa, Pary┼╝ 1963.
  • Andrzej Friszke, Pocz─ůtki Klubu Krzywego Ko┼éa, ÔÇ×Zeszyty HistoryczneÔÇŁ 2004, z. 149.
  • Pawe┼é Ceranka, Historia pewnego artyku┼éu, ÔÇ×Pami─Ö─ç i Sprawiedliwo┼Ť─çÔÇŁ 2006, nr 2 (10).

 
***
W roku 2016 obchodzimy sze┼Ť─çdziesi─ůt─ů rocznic─Ö powstania Klubu Inteligencji Katolickiej i Klubu Krzywego Ko┼éa oraz czterdziest─ů rocznic─Ö powstania Komitetu Obrony Robotnik├│w. Dlatego w ÔÇ×KontakcieÔÇŁ publikujemy┬ácykl artyku┼é├│w, wywiad├│w, debat, dzi─Öki kt├│rym b─Ödziemy starali si─Ö zg┼é─Öbi─ç tematyk─Ö KKK-KIK-KOR. Dlaczego one powsta┼éy? Jak─ů rol─Ö odegra┼éy? Jak oceniamy ich dzia┼éalno┼Ť─ç? Jakie postawy by┼éy bliskie ich uczestnikom? Czy mog─ů oni by─ç dzi┼Ť nam przewodnikami ÔÇô czy mo┼╝emy czerpa─ç od nich inspiracje i wzorce?

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś