Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Polsko┼Ť─ç jako film drogi

ÔÇ×Dziko┼Ť─ç serca. Portret i autoportret w Polsce po 1989 rokuÔÇŁ mo┼╝emy odczytywa─ç jako zbiorowy autoportret pokole┼ä. Polska po transformacji ustrojowej jawi si─Ö jako przestrze┼ä to┼╝samo┼Ťciowej pustki, kt├│r─ů wype┼éni─ç nale┼╝y now─ů tre┼Ťci─ů.

ilustr.: materiały prasowe

materiały prasowe


Tytu┼é wystawy nie zawsze stanowi dobry klucz do jej interpretacji. Sta┼é si─Ö nim jednak w przypadku ÔÇ×Dziko┼Ťci sercaÔÇŁ prezentowanej od kilku tygodni w Zach─Öcie. Rok 1989, ta uniwersalna cezura w historii Polski, by┼é ÔÇô jak pisze Anna Markowska w ksi─ů┼╝ce ÔÇ×Dwa prze┼éomy. Sztuka polska po 1955 i 1989 rokuÔÇŁ ÔÇô wst─Öpem do wolno┼Ťci i karnawa┼éu. Wolno┼Ťci nie tylko w sferze spo┼éecznej i politycznej. R├│wnie┼╝ w sztuce mog┼éo zdarzy─ç si─Ö wszystko. Zw┼éaszcza dziko┼Ť─ç serca.
Wystawa┬ádoczeka┼éa si─Ö ju┼╝ recenzji w magazynie ÔÇ×SzumÔÇŁ. Jej autor, Stach Szab┼éowski, skr─Öci┼é jednak gdzie┼Ť w stron─Ö las├│w miasteczka Twin Peaks z serialu Lyncha. W lesie ┼éatwo zab┼é─ůdzi─ç. Ja szukam innych ┼Ťcie┼╝ek interpretacji. Siadam za kierownic─ů, dodaj─Ö gazu i jad─Ö za Lul─ů i Sailorem, bohaterami innego filmu Lyncha: ÔÇ×Dziko┼Ťci sercaÔÇŁ. W bia┼éym samochodzie z przodu widz─Ö sk├│rzan─ů kurtk─Ö Sailora, ÔÇ×symbol indywidualno┼Ťci i wiary w wolno┼Ť─ç jednostkiÔÇŁ. Co ┼é─ůczy Lynchowsk─ů ÔÇ×Dziko┼Ť─ç sercaÔÇŁ i t─Ö, kt├│r─ů ogl─ůda─ç mo┼╝emy w Zach─Öcie? Po┼Ťcig? Ten filmowy i ten metaforyczny, za bogactwem, blichtrem, za tym, by by─ç jak Sailor i Lula w aucie p─Ödz─ůcym autostrad─ů Ameryki w gor─ůcym powietrzu pe┼énym ci─Ö┼╝kiego s┼éo┼äca. Dzie┼éo Davida Lyncha i konwencja filmu drogi maj─ů z Polsk─ů po 1989 roku wsp├│lnego wi─Öcej, ni┼╝ si─Ö na pierwszy rzut oka wydaje.
Wieczni podr├│┼╝ni
Wystaw─Ö ÔÇ×Dziko┼Ť─ç serca. Portret i autoportret w Polsce po 1989 rokuÔÇŁ zorganizowano w trzech salach Zach─Öty. Jak m├│wi┼éa kuratorka wystawy, Sylwia Serafinowicz, w sali pierwszej zgromadzono obrazy artyst├│w, kt├│rzy wyemigrowali ÔÇô b─ůd┼║ w podr├│┼╝y za pasj─ů, b─ůd┼║ przymusowo, z powod├│w politycznych. Do┼Ťwiadczenie emigracji jest jedynym elementem ┼é─ůcz─ůcym te prace z opowie┼Ťci─ů g┼é├│wnego nurtu wystawy, skoncentrowanej wok├│┼é tytu┼éowego 1989 roku, poniewa┼╝ wszystkie powsta┼éy wcze┼Ťniej. W pierwszej sali splataj─ů si─Ö losy artyst├│w z poprzednich emigracji ÔÇô tych bezpo┼Ťrednio zwi─ůzanych z II wojn─ů ┼Ťwiatow─ů. Autork─Ö pracy ÔÇ×Wiecz├│r w PustkachÔÇŁ, Janin─Ö Baranowsk─ů, zes┼éano w 1940 roku do ko┼échozu w Kazachstanie. Problem przymusowej emigracji z czas├│w II wojny ┼Ťwiatowej porusza Josef Herman w pracy ÔÇ×Uchod┼║cyÔÇŁ z 1941. ┼╗ydowskie korzenie artysty zmusi┼éy go w 1938 roku do ucieczki z Polski przed antysemityzmem. Tu┼éaczka po obozach koncentracyjnych wpisa┼éa si─Ö w ┼╝yciorys Aliny Szapocznikow. Marek ┼╗u┼éawski w 1935 wyruszy┼é w podr├│┼╝ po zachodniej Europie, by w 1946 powr├│ci─ç do Polski i zobaczy─ç zrujnowan─ů Warszaw─Ö. Posta─ç Poli Negri z fotografii Jamesa Abee wprowadza w─ůtek ┼╝ycia emigracyjnego w spos├│b odmienny, jako ┼Ťwiadomie praktykowanej przyjemno┼Ťci p┼éyn─ůcej z odkrywania nowych miejsc i aktywnego ┼╝ycia artystycznego.
Figura podr├│┼╝nego z obrazu Marka ┼╗u┼éawskiego o tym samym tytule staje si─Ö symbolem uniwersalnego do┼Ťwiadczenia Polak├│w. Emigracja to ponadczasowy element naszego losu i zmagania si─Ö z histori─ů. Powraca┼éa co pokolenie, za ka┼╝dym razem odcinaj─ůc od korzeni i skazuj─ůc na banicj─Ö wiecznych podr├│┼╝nych. Mo┼╝na powiedzie─ç, ┼╝e metaforyczn─ů figur─ů polskiego, narodowego losu i wsp├│lnego do┼Ťwiadczenia by┼éby w┼éa┼Ťnie film drogi.
Prace artyst├│w zaprezentowane w pierwszej sali, niezwi─ůzane bezpo┼Ťrednio z tytu┼éem wystawy, stanowi─ů rodzaj artystycznego preludium do sztuki imigrant├│w nowoczesno┼Ťci, uchod┼║c├│w z szarej, pokomunistycznej Polski, kt├│rzy zatrzasn─Öli za sob─ů drzwi przesz┼éo┼Ťci, by wyzwoli─ç dziko┼Ť─ç serca. W tym momencie ich drogi przecinaj─ů si─Ö z par─ů zbuntowanych bohater├│w Lyncha ÔÇô fala masowej emigracji z Polski po roku 1989 by┼éa przecie┼╝ reakcj─ů na zew ameryka┼äskiego snu. Za granic─ů majaczy┼é horyzont nowej to┼╝samo┼Ťci, tak┼╝e tej artystycznej, kt├│r─ů trzeba by┼éo zbudowa─ç od zera, odrzucaj─ůc stare, narzucone narracje socjalistycznej sztuki.
Mi─Ödzy Zachodem a Wschodem
1989 rok to wed┼éug Piotra Piotrowskiego ÔÇ×zwrot przestrzennyÔÇŁ. Autor ksi─ů┼╝ki ÔÇ×Agorafilia. Sztuka i demokracja w postkomunistycznej EuropieÔÇŁ pisze, ┼╝e upadek komunizmu wspiera┼é horyzontalne my┼Ťlenie o historii sztuki. Dzi─Öki niemu dokona┼éa si─Ö dekonstrukcja wertykalnej i zhierarchizowanej historii sztuki pisanej z punktu widzenia Zachodu na rzecz wielog┼éosowo┼Ťci i ods┼éaniania m├│wi─ůcego podmiotu. Sztuka po 1989 roku ma zrekompensowa─ç brak jasno artyku┼éowanego dyskursu to┼╝samo┼Ťciowego. 11 kwietnia 1990 roku ustawowo zniesiono w Polsce cenzur─Ö ÔÇô to wydarzenie zainaugurowa┼éo pierwsz─ů dekad─Ö tw├│rczo┼Ťci nieskr─Öpowanej politycznie. Nasta┼éa swoista polifonia sztuki. W p├│┼║niejszych latach do┼é─ůczy┼éo do niej rozczarowanie fantazmatyczn─ů wizj─ů Zachodu i nowoczesnego ┼Ťwiata.
Arty┼Ťci dali wyraz tym nastrojom w pracach umieszczonych w drugiej sali. Obiekty te pochodz─ů z lat 90. i pocz─ůtku XXI wieku. Wspomniany powy┼╝ej trop interpretacyjny potwierdza namalowany na ┼Ťcianie cytat z ÔÇ×KontraktuÔÇŁ S┼éawomira Mro┼╝ka: ÔÇ×Wystarczy, ┼╝e pochodz─Ö z kraju po┼éo┼╝onego na wsch├│d od Zachodu i na zach├│d od WschoduÔÇŁ. Dekada wolno┼Ťci, pomimo oferowanej swobody tw├│rczej, by┼éa czasem niedookre┼Ťlenia czy te┼╝ raczej niemo┼╝liwego okre┼Ťlenia. Polacy byli za bardzo na wsch├│d, by uto┼╝sami─ç si─Ö z Zachodem, i za bardzo na zach├│d, by w pe┼éni odnale┼║─ç porozumienie ze Wschodem. Artyst├│w tego chwiejnego okresu ┼é─ůczy pr├│ba przetransponowania na j─Özyk sztuki atmosfery politycznej i ekonomicznej transformacji i do┼Ťwiadczenia Polak├│w zawieszonych mi─Ödzy przesz┼éo┼Ťci─ů, uto┼╝samian─ů z Polsk─ů, a przysz┼éo┼Ťci─ů, jak─ů zwiastuje Zach├│d.
Prawo do z┼éego gustu
Specyfik─Ö artystycznej dzia┼éalno┼Ťci pokolenia czas├│w transformacji ustrojowej mo┼╝na uchwyci─ç w odniesieniu do swoistego rytua┼éu przej┼Ťcia opisanego przez Zygmunta Baumana. Zdefiniowa┼é on sytuacj─Ö postkomunistycznej Polski jako drog─Ö prowadz─ůc─ů przez pocz─ůtkowy etap destrukcji starych znak├│w, symboli i poj─Ö─ç do zbudowania nowych, okre┼Ťlaj─ůcych przyj─Öty porz─ůdek spo┼éeczny. Mi─Ödzy tym odrzuceniem a now─ů identyfikacj─ů wytworzy┼éa si─Ö przepa┼Ť─ç, to┼╝samo┼Ťciowa pustka, lub te┼╝ raczej poszukiwanie. Ta przepa┼Ť─ç, bycie pomi─Ödzy, okre┼Ťla kszta┼ét artystycznych poszukiwa┼ä i pracy tw├│rczej, kt├│re maj─ů pom├│c w ukszta┼étowaniu indywidualnego dyskursu. Po┼Ťrodku, mi─Ödzy burzeniem a budowaniem, panuje karnawa┼é dzikich serc ÔÇô dzi─Öki lekcji Bachtina o kulturze karnawa┼éu wiemy, ┼╝e wtedy wszystko mo┼╝e si─Ö zdarzy─ç, a dziko┼Ť─ç zostaje uprawomocniona. ÔÇ×Dziko┼Ť─ç sercaÔÇŁ z Zach─Öty przypomina Bachtinowski ┼Ťwiat na opak przez swoj─ů r├│┼╝norodno┼Ť─ç, zar├│wno t─Ö formaln─ů, tematyczn─ů, jak i chronologiczn─ů.
Artystyczn─ů dzia┼éalno┼Ť─ç pokolenia transformacji ustrojowej zaprezentowan─ů w sali drugiej ┼é─ůczy jednak wykorzystanie atrybut├│w wyobra┼╝e┼ä ┼Ťwiata bogatego Zachodu. Przechwytuj─ů je mi─Ödzy innymi Grupa Two┼╝ywo, Paulina O┼éowska, Pawe┼é Jarodzki, Adam Adach, Zbigniew Rogalski, Wojciech Zasadni. W swoich obrazach daj─ů wyraz ironicznemu dystansowi wobec jednocze┼Ťnie po┼╝─ůdanego, lepszego ┼Ťwiata, znajduj─ůcego si─Ö poza granicami Polski. Wsp├│lnym do┼Ťwiadczeniem masowej emigracji po 1989 roku by┼éo, ┼é─ůczone przez Fukuyam─Ö z ko┼äcem historii, po┼╝─ůdanie i przyjemno┼Ť─ç. Pragnienie przyjemniejszego ┼╝ycia zdefiniowa┼éo obraz pokolenia podr├│┼╝uj─ůcego w pogoni za szcz─Ö┼Ťciem. Za jego przewrotne motto mo┼╝na uzna─ç has┼éo z obrazu Grupy Two┼╝ywo: ÔÇ×Baw si─Ö i pracujÔÇŁ. Prace odwo┼éuj─ů si─Ö do symboli i przedmiot├│w kojarz─ůcych si─Ö z luksusem. Jego rodzima, autokrytyczna interpretacja polega na zderzeniu element├│w zaczerpni─Ötych z wizji Zachodu (kabriolet, euro, buty typu Rockabilly) z biedn─ů polsko┼Ťci─ů, kt├│rej symbolem mo┼╝e by─ç niezaimpregnowane, szare p┼é├│tno w obrazie ÔÇ×Go!ÔÇŁ Paw┼éa Jarodzkiego. Jednocze┼Ťnie w niekt├│rych pracach zarysowuje si─Ö potrzeba oswojenia Zachodu, przerobienia go na co┼Ť ÔÇ×made in PolandÔÇŁ. Takiego tw├│rczego zaw┼éaszczenia dokonuje Zbigniew Rogalski w pracy ÔÇ×EuroÔÇŁ. Podrabiane banknoty s─ů symbolem po┼╝─ůdanego zachodniego kapita┼éu, nieosi─ůgalnego kiedy┼Ť dla przeci─Ötnego Polaka ÔÇô chyba ┼╝e jako kopia.
W sferze estetyki 1989 rok otworzy┼é polsk─ů sztuk─Ö na zjawiska takie jak kamp i kicz. Wed┼éug Anny Markowskiej ostentacyjny z┼éy gust m├│g┼é pojawi─ç si─Ö w mainstreamie dopiero po 1989 roku. W ko┼äcu by┼éa to cezura wolno┼Ťci. Wida─ç t─Ö przemian─Ö w pracach zawieszonych w drugiej sali. Do sztuki przenikn─Ö┼éa szale┼äcza paleta jaskrawo┼Ťci, formalna prostota (by nie rzec: bylejako┼Ť─ç) i malarska tandeta, kt├│re sta┼éy si─Ö narz─Ödziem tw├│rczego agonizmu, wielog┼éosowej walki z przesz┼éo┼Ťci─ů. Przyk┼éadem wywrotowej fetyszyzacji kiczu mo┼╝e by─ç praca Wojciecha Zasadniego ÔÇ×Wysokie ObcasyÔÇŁ z 2000 roku. Artysta aran┼╝uje wydanie ukazuj─ůcego si─Ö od 1999 roku dodatku do ÔÇ×Gazety WyborczejÔÇŁ z Barbie na ok┼éadce, ubran─ů w str├│j ludowy. To wprowadzenie do popkultury tradycji, elementu narodowego, nie tylko poprzez str├│j, ale te┼╝ technik─Ö drzeworytu. Znowu jest to dzia┼éanie artystyczne obliczone na ÔÇ×promocj─ÖÔÇŁ polsko┼Ťci i oswajanie wspania┼éego Zachodu przez pr├│b─Ö dogonienia idea┼éu. Mamy do czynienia z transformacj─ů tradycji na potrzeby zachodniego klientaÔÇŽ kt├│ry nie potrzebuje nas tak bardzo. Pr├│b─Ö zr├│wnania kultury wschodniej i zachodniej podejmuje w swoich obrazach Bo┼╝ena Grzyb-Jarodzka. Artystka tworzy┼éa portrety zachodnich gwiazd kina i w podobnej konwencji malowa┼éa portrety Polak├│w. Kontestacyjna estetyka kiczu realizowana w nich dzi─Öki wizyjnej, jaskrawej palecie barw przypominaj─ůcej styl Stanis┼éawa Ignacego Witkiewicza jest wymierzona w szaro┼Ť─ç ├│wczesnego ┼Ťwiata.
Niesamowita słowiańszczyzna jako antidotum
Jak m├│wi Sylwia Serafinowicz, wystawa ÔÇ×Dziko┼Ť─ç sercaÔÇŁ pozwala zobaczy─ç, w jaki spos├│b do┼Ťwiadczenie migracji i otwartych granic wp┼éyn─Ö┼éo na portret w┼éasny polskich artystek i artyst├│w. Jaki jest ten emocjonalny obraz polskiej rzeczywisto┼Ťci po 1989 roku? Na pewno r├│┼╝norodny, rozedrgany i wyzwolonyÔÇŽ ale nie od w┼éasnych l─Ök├│w. Prace artyst├│w odzwierciedlaj─ů jednocze┼Ťnie zainteresowanie Polak├│w Zachodem i ich kompleks nieuchronnie wyzwalaj─ůcy dziko┼Ť─ç serca, kt├│ra wcale nie musi by─ç nasz─ů narodow─ů trucizn─ů, a skutecznym antidotum.
W ostatniej sali zielony kolor jej ┼Ťcian i cytat z ÔÇ×FerdydurkeÔÇŁ Gombrowicza (ÔÇ×W po┼éowie drogi mojego ┼╝ywota po┼Ťr├│d ciemnego znalaz┼éem si─Ö lasu. Las ten co gorsza by┼é zielonyÔÇŁ) sugeruj─ů widzom, ┼╝e dos┼éownie znale┼║li si─Ö w lesie. Dochodzi w nim do kulminacji tytu┼éowej dziko┼Ťci serca. To miejsce odci─Öte od pozosta┼éych sal i jednocze┼Ťnie silnie z nimi powi─ůzane. W lesie znajduj─ů uj┼Ťcie tre┼Ťci k┼é─Öbi─ůce si─Ö w s┼éowia┼äskich sercach. Obrazy wsp├│┼étworz─ů przestrze┼ä symboliczn─ů. Mo┼╝na w niej odnale┼║─ç wprowadzone j─Özykiem malarstwa figury ┼Ťmierci (obraz ÔÇ×DeathÔÇŁ Alexa Urbana) i diab┼éa (ÔÇ×SzatanÔÇŁ Tymka Borowskiego). Las by┼éby nie tylko metafor─ů jakiej┼Ť wsp├│lnej, narodowej pod┼Ťwiadomo┼Ťci, ale te┼╝ k┼é─Öbowiskiem historii i jej ciemnych si┼é, ingeruj─ůcych w losy Polak├│w. Jednak dziko┼Ť─ç serca nie znajduje si─Ö wy┼é─ůcznie we w┼éadaniu destruktywnych ┼╝ywio┼é├│w. Po┼Ťr├│d malarskich reprezentacji ┼Ťmierci i szatana znajduje si─Ö si┼éa tw├│rcza, wprowadzaj─ůca w─ůtek wielokulturowej historii Polski. To ÔÇ×SyrenÔÇŁ Karola Radziszewskiego, emblematyczne przedstawienie warszawskiej syrenki jako muzyka pochodzenia afryka┼äskiego, kt├│ry wzi─ů┼é udzia┼é w powstaniu warszawskim. M┼éotek, kt├│ry trzyma on zamiast miecza, jest symbolem budowania, nowego porz─ůdku i si┼éy aktu kreacji. Las przemienia si─Ö w przestrze┼ä przenikni─Öt─ů ┼╝ywio┼éami, bior─ůcymi swe ┼║r├│d┼éo z niesamowitej s┼éowia┼äszczyzny. To wskaz├│wka, by┼Ťmy my te┼╝, zamiast odcina─ç si─Ö od poga┼äsko-s┼éowia┼äskiej przesz┼éo┼Ťci, potrafili przeku─ç nasz kompleks w si┼é─Ö. Nieuchronnie pod─ů┼╝amy do lasu, bo to on jest czym┼Ť pierwotnym i naturalnym, prawdziwym ┼║r├│d┼éem inspiracji tw├│rczej.
Czy na ekspozycji znajdziemy chocia┼╝ jeden autoportret? Nie, ca┼é─ů wystaw─Ö mo┼╝emy natomiast odczytywa─ç jako zbiorowy autoportret pokole┼ä rozdartych mi─Ödzy Wschodem a Zachodem, socjalizmem a kapitalizmem, natur─ů a nowoczesno┼Ťci─ů. Lata po 1989 roku to okres akcentowania odmiennych to┼╝samo┼Ťci artystycznych, zgodnie z typow─ů dla postmodernizmu wielog┼éosowo┼Ťci─ů. Mimo tego pi─Ötna s┼éowia┼äski duch jednoczy si─Ö, tworz─ůc, na przek├│r polifonicznym narracjom, podmiot sp├│jny dzi─Öki uniwersalnemu do┼Ťwiadczeniu pokole┼ä. Jest nim emigracja wpisana w narodow─ů to┼╝samo┼Ť─ç. W tym uj─Öciu film drogi to autoportret Polski przesi─ůkni─Ötej daremn─ů nostalgi─ů za sam─ů sob─ů.
***
ÔÇ×Dziko┼Ť─ç serca. Portret i autoportret w Polsce po 1989 rokuÔÇŁ, 3.03ÔÇô6.05.2018, Zach─Öta, kuratorka: Sylwia Serafinowicz.

***

Pozosta┼ée teksty z┬ábie┼╝─ůcego numeru dwutygodnika ÔÇ×KontaktÔÇŁ mo┼╝na znale┼║─ç┬átutaj.

***

Polecamy tak┼╝e:

Do dzie┼éa! Sztuka wsp├│┼éczesna jako przygoda

Jak wybudowa─ç szklane domy?

Nie m├│wi─ç, nie ufa─ç, nie odczuwa─ç. Recenzja “Jolanty” Sylwii Chutnik


 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie - w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej Polityka prywatno┼Ťci zamknij ├Ś