Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

ÔÇ×Polska pomocÔÇŁ czy polska ÔÇ×pomocÔÇŁ?

Nieca┼ée 69 z┼éotych na obywatela rocznie. Nieca┼ée 19 groszy dziennie. Tyle ÔÇô mniej wi─Öcej i teoretycznie ÔÇô ka┼╝dy obywatel Polski przekaza┼é za po┼Ťrednictwem funduszy przeznaczonych na oficjaln─ů ÔÇ×pomocÔÇŁ rozwojow─ů w 2016 roku. Dlaczego teoretycznie? Dlaczego to raczej polska ÔÇ×pomocÔÇŁ ni┼╝ ÔÇ×polska pomocÔÇŁ?

ilustr.: Monika Grubizna

ilustr.: Monika Grubizna


W osobie zorientowanej w temacie wsp├│┼épracy rozwojowej tytu┼é tego artyku┼éu powinien obudzi─ç sprzeciw. G┼é├│wnie w celach wizerunkowych oraz w zwi─ůzku ze zmianami zachodz─ůcymi w ramach wsparcia udzielanego pa┼ästwom rozwijaj─ůcym si─Ö propagowane jest u┼╝ywanie poj─Öcia ÔÇ×wsp├│┼épraca rozwojowaÔÇŁ zamiast ÔÇ×pomoc rozwojowaÔÇŁ. Nie wchodz─ůc w tym miejscu w filozoficzne rozwa┼╝ania dotycz─ůce sprawczo┼Ťci j─Özyka, nale┼╝y odnotowa─ç, ┼╝e polska polityka w zakresie wsp├│┼épracy rozwojowej nie do ko┼äca odpowiada tej tendencji i du┼╝a cz─Ö┼Ť─ç┬áaktywno┼Ťci na tym polu realizowana jest pod has┼éem ÔÇ×polska pomocÔÇŁ, do czego te┼╝ odwo┼éuje si─Ö pierwszy cz┼éon tytu┼éu. Ta wymowna na p┼éaszczy┼║nie symbolicznej niekonsekwencja ilustruje jednocze┼Ťnie, jak karko┼éomnym zadaniem jest pr├│ba wyj┼Ťcia z logiki nier├│wno┼Ťci tkwi─ůcej w samej koncepcji wsp├│┼épracy rozwojowej: my┼Ťlenie w kategoriach post─Öpu przebija przecie┼╝ przez samo poj─Öcie ÔÇ×pa┼ästw rozwijaj─ůcych si─ÖÔÇŁ. W praktyce jednak wsp├│┼épraca rozwojowa sprowadza si─Ö do mechanizm├│w, w ramach kt├│rych bogate pa┼ästwa P├│┼énocy zobowi─ůzuj─ů si─Ö udziela─ç wsparcia biednym pa┼ästwom Po┼éudnia, st─ůd te┼╝ w odniesieniu do wi─Ökszo┼Ťci podejmowanych w ramach polityki rozwojowej dzia┼éa┼ä okre┼Ťlenie ÔÇ×wsp├│┼épracaÔÇŁ wydaje si─Ö nieco na wyrost. Do sedna problemu, czyli w─ůtpliwie ÔÇ×pomocowegoÔÇŁ charakteru tego wsparcia, odwo┼éuje si─Ö natomiast drugi cz┼éon tytu┼éu.
W tek┼Ťcie przyjmuj─Ö polskocentryczn─ů perspektyw─Ö, co wynika po pierwsze z tego, ┼╝e jeste┼Ťmy pa┼ästwem, kt├│re w relatywnie kr├│tkim okresie przesz┼éo od roli biorcy ┼Ťrodk├│w pomocowych do roli pa┼ästwa zobowi─ůzanego wspiera─ç kraje mniej rozwini─Öte. Po drugie, jeste┼Ťmy przypadkiem o tyle interesuj─ůcym, ┼╝e w┼éa┼Ťnie transformacja i demokratyzacja maj─ů stanowi─ç nasz produkt eksportowy ÔÇô o czym dalej. Po trzecie za┼Ť ÔÇô warto wiedzie─ç, w co inwestowane jest oko┼éo 69 z┼éotych z naszej kieszeni rocznie.
Teoria w pigu┼éce
Zagraniczna Oficjalna Pomoc Rozwojowa (dalej: ODA) to ÔÇô najkr├│cej m├│wi─ůc ÔÇô ┼Ťrodki przekazywane przez pa┼ästwa wysokorozwini─Öte w celu poprawy warunk├│w ekonomicznych, politycznych i spo┼éecznych w krajach rozwijaj─ůcych si─Ö. Przelew, kt├│ry ka┼╝dy z nas mo┼╝e zrobi─ç na Polsk─ů Akcj─Ö Humanitarn─ů, nie jest zatem liczony jako ODA, w odr├│┼╝nieniu na przyk┼éad od kredytu, kt├│rego Polska mog┼éaby udzieli─ç Etiopii. Jednak┼╝e transfer pieni─Ödzy musi si─Ö dokonywa─ç na preferencyjnych warunkach┬áÔÇô przynajmniej jedn─ů czwart─ů z nich stanowi─ç musz─ů bezzwrotne ┼Ťrodki pomocowe, nie po┼╝yczka. Dodatkowo nale┼╝y podkre┼Ťli─ç, ┼╝e ODA nie jest tym samym co pomoc humanitarna. Wyj─ůtkowe, jednorazowe wsparcie udzielane w razie katastrofy czy wojny nie powinno by─ç zatem uto┼╝samiane z ODA, kt├│ra ma stanowi─ç narz─Ödzie d┼éugofalowych zmian maj─ůcych na celu mi─Ödzy innymi likwidacj─Ö ub├│stwa.
Definiowaniem ODA, obliczaniem jej i kategoryzowaniem pa┼ästw, kt├│re s─ů uznawane za biorc├│w pomocy, zajmuje si─Ö g┼é├│wnie Komitet ds. Pomocy Rozwojowej (DAC), dzia┼éaj─ůcy od lat 60. przy Organizacji Wsp├│┼épracy Gospodarczej i Rozwoju. Polska sta┼éa si─Ö cz┼éonkiem DAC w 2013 roku i tym samym do┼é─ůczy┼éa do grona trzydziestu pa┼ästw (i organizacji w postaci Unii Europejskiej) ÔÇô dawc├│w pomocy┬áÔÇô kt├│re zobowi─ůzuj─ů si─Ö czynnie uczestniczy─ç w procesie wyr├│wnywania globalnych nier├│wno┼Ťci. Pa┼ästwa udzielaj─ů ODA w ramach dzia┼éa┼ä prowadzonych bilateralnie b─ůd┼║ przekazuj─ůc ┼Ťrodki za po┼Ťrednictwem organizacji mi─Ödzynarodowych. W przypadku Polski 77 procent funduszy przekazywanych jest kana┼éem multilateralnym, czyli drugim z wymienionych sposob├│w. Mo┼╝na zatem zastanawia─ç si─Ö, do jakiego stopnia 77 procent z 19 groszy dziennie, czyli ponad 14 groszy, albo inaczej: 53,10 z┼éotych z 69 z┼éotych w skali roku, jest pomoc─ů, a do jakiego stopnia (niewysok─ů?) cen─ů, kt├│r─ů p┼éacimy za benefity czerpane z bycia cz┼éonkiem mi─Ödzyrz─ůdowych organizacji.
Historia sk┼éadek na ODA si─Öga ko┼äc├│wki lat 60. Ambicj─ů by┼éo w├│wczas doprowadzenie do przekazywania przez pa┼ästwa wysokorozwini─Öte 0,75 procent ich dochodu narodowego brutto w ramach ODA do 1975 roku. Cel ten nie zosta┼é osi─ůgni─Öty do dzisiaj przez wi─Ökszo┼Ť─ç pa┼ästw. Polska oddaje wsp├│┼écze┼Ťnie na pomoc rozwojow─ů 0,15 procent DNB i chocia┼╝ zobowi─ůzali┼Ťmy si─Ö, jako pa┼ästwo cz┼éonkowskie, do 2030 roku osi─ůgn─ů─ç pr├│g 0,30 procent DNB (obni┼╝ony w stosunku do innych pa┼ästw UE, kt├│re do tego momentu powinny osi─ůgn─ů─ç wynik 0,7 procent DNB), nie wydaje si─Ö, aby mia┼éo to nast─ůpi─ç. Pa┼ästwa nie ponosz─ů realnych konsekwencji, je┼Ťli nie wywi─ůzuj─ů si─Ö ze swoich zobowi─ůza┼ä. Prawo mi─Ödzynarodowe jest w tym przypadku bezsilne, tym bardziej ┼╝e przyjmowane w ramach realizacji ODA dokumenty maj─ů mi─Ökki charakter. Deklaracje, porozumienia i rekomendacje nie s─ů w stanie doprowadzi─ç do rzeczywistej realizacji szumnych zapowiedzi.
W─ůtpliwo┼Ťci natury technicznej
Kolejnymi kwestiami rodz─ůcymi w─ůtpliwo┼Ťci w odniesieniu do ODA s─ů bardziej szczeg├│┼éowe mechanizmy jej przekazywania, mi─Ödzy innymi wi─ůzanie pomocy, czyli uzale┼╝nianie udzielenia jej od nabycia za ni─ů towar├│w czy us┼éug od pa┼ästwa donatora. Problematyczne jest r├│wnie┼╝ udzielanie zwrotnej pomocy ÔÇô czyli wykorzystywanie wspomnianego wymogu komponentu 25 procent dotacji w celu udzielenia wsparcia, z kt├│rego cz─Ö┼Ť─ç ma si─Ö nadziej─Ö p├│┼║niej odzyska─ç. W wypadku Polski ÔÇô z 69 z┼éotych ÔÇô oko┼éo 5,40 z┼éotych to pomoc udzielona w ramach um├│w po┼╝yczkowych.
Chocia┼╝ praktyki takie jak udzielanie wi─ůzanej pomocy czy udzielanie pomocy zwrotnej s─ů teoretycznie coraz gorzej widziane w ramach realizacji polityki wsp├│┼épracy rozwojowej, to trudno uzna─ç je za nieobecne. Tak na przyk┼éad w wypadku wsparcia udzielanego przez Polsk─Ö zgodnie z raportem Grupy Zagranica z 2016 roku:
ÔÇ×Nale┼╝y oczekiwa─ç, ┼╝e w kolejnych latach udzia┼é kredyt├│w preferencyjnych w polskiej pomocy rozwojowej b─Ödzie wi─Ökszy, poniewa┼╝ podpisano umowy kredytowe z Ukrain─ů na oko┼éo 111 milion├│w dolar├│w, z Tanzani─ů na 110 milion├│w dolar├│w, z Keni─ů na 100 milion├│w dolar├│w i z Etiopi─ů na 50 milion├│w dolar├│w. Wszystkie te po┼╝yczki s─ů w 100 procentach zwi─ůzane warunkiem wydatkowania na dobra i us┼éugi dostarczane przez polskie przedsi─ÖbiorstwaÔÇŁ.
Przyk┼éadem dziedziny, w kt├│rej wi─ůzanie pomocy jest nad wyraz intratne dla donator├│w, jest tak zwana ÔÇ×pomoc technicznaÔÇŁ, czyli mi─Ödzy innymi dzia┼éania takie jak porady ekspert├│w czy ewaluacje. Udzia┼é pomocy technicznej w og├│lnie udzielanej pomocy na zasadach bilateralnych oscyluje wok├│┼é 50 procent. Pomoc techniczna jest bowiem zaliczana do ODA, chocia┼╝ wi─Ökszo┼Ť─ç z przekazywanych w jej ramach funduszy nigdy nie trafia do pa┼ästwa beneficjenta: mechanizm jej wi─ůzania sprawia bowiem, ┼╝e ┼Ťrodki przekazywane s─ů od pa┼ästwa donatora do wykonuj─ůcego kontrakt przedsi─Öbiorcy. Czyli do pa┼ästwa dawcy, jego przedsi─Öbiorstw czy ekspert├│w.
Przyk┼éadem z polskiego podw├│rka jest projekt ÔÇ×Nowa Ukrai┼äska szko┼éaÔÇŁ, kt├│ry pozyska┼é dofinansowanie w wysoko┼Ťci 353 555,77 z┼éotych i by┼é realizowany przez Ministerstwo Edukacji Narodowej oraz O┼Ťrodek Rozwoju Edukacji. Zgodnie z raportem ÔÇ×Polska wsp├│┼épraca na rzecz rozwojuÔÇŁ, dotycz─ůcym roku 2016, w ramach projektu: ÔÇ×Polscy eksperci udzielili pomocy technicznej oraz przedstawili rekomendacje dla Centrum Oceny Jako┼Ťci Edukacji (dzia┼éaj─ůcego przy Ministerstwie O┼Ťwiaty i Nauki Ukrainy) w odniesieniu do systemu monitorowania jako┼Ťci edukacjiÔÇŁ (s. 19). Przyk┼éad ten odsy┼éa nas do problemu braku r├│wnowagi wpisanego w relacj─Ö w ramach wsp├│┼épracy rozwojowej i jej przewrotnego charakteru: pa┼ästwo, w kt├│rym reform─Ö┬áedukacji cz─Ö┼Ť─ç spo┼éecze┼ästwa okre┼Ťla mianem ÔÇ×deformyÔÇŁ, poczuwa si─Ö do roli oceniaj─ůcego i doradzaj─ůcego s─ůsiadowi w sprawie udoskonalania systemu szkolnictwa. Przede wszystkim ilustruje on jednak kolejne zagadnienie zwi─ůzane z natur─ů wsp├│┼épracy rozwojowej: czy przypadkiem jest, ┼╝e po┼Ťr├│d g┼é├│wnych beneficjent├│w polskich funduszy najcz─Ö┼Ťciej pojawiaj─ů si─Ö Ukraina i Bia┼éoru┼Ť?
Polska pomoc a Partnerstwo Wschodnie
Kryterium dobierania przez Polsk─Ö pa┼ästw-beneficjent├│w stanowi wyra┼║ny przyk┼éad problemu, kt├│ry wynika z faktu, ┼╝e wsp├│┼épraca rozwojowa jest de facto elementem polityki zagranicznej udzielaj─ůcych jej pa┼ästw. Dotyczy to nie tylko wspomnianego elementu swoistej sk┼éadki na walk─Ö┬áz bied─ů uiszczanej na rzecz mi─Ödzynarodowych organizacji, ale r├│wnie┼╝ sposobu ┼Ťwiadczenia pomocy bilateralnej. W latach 2014ÔÇô2015 niemal 45 procent ┼Ťrodk├│w zosta┼éo przez Polsk─Ö skierowane do dw├│ch pa┼ästw s─ůsiedzkich: Bia┼éorusi i Ukrainy. Co wi─Öcej, w┼Ťr├│d dziesi─Öciu najwi─Ökszych beneficjent├│w polskich dzia┼éa┼ä jest r├│wnie┼╝ Gruzja i Mo┼édawia, czyli dwa kolejne pa┼ästwa Partnerstwa Wschodniego. Taki spos├│b doboru g┼é├│wnych partner├│w w ramach relacji nawi─ůzywanych w zwi─ůzku ze wsp├│┼éprac─ů rozwojow─ů pozostaje w kontrze do zalece┼ä DAC dotycz─ůcych kierowania pomocy g┼é├│wnie do grupy tak zwanych ÔÇ×najmniej rozwini─ÖtychÔÇŁ pa┼ästw i traktowania walki z ub├│stwem jako g┼é├│wnego celu wsp├│┼épracy rozwojowej. Bez w─ůtpienia pozostaje jednak w zgodzie z priorytetami Polski w zakresie prowadzenia aktywnej polityki zagranicznej.
Jednocze┼Ťnie jednak Polska nie stanowi w tym wzgl─Ödzie wyj─ůtku. Mechanizm, zgodnie z kt├│rym pa┼ästwa kieruj─ů swoj─ů pomoc do kraj├│w, kt├│re niegdy┼Ť by┼éy ich koloniami, lub do tych kluczowych dla ich polityki zagranicznej, wydaje si─Ö do┼Ť─ç uniwersalny. Specjalne relacje ┼é─ůcz─ůce bogat─ů P├│┼énoc z biednym Po┼éudniem prowadz─ů do mo┼╝liwo┼Ťci postrzegania wsp├│┼épracy rozwojowej jako formy neokolonializmu. G┼é├│wnym biorc─ů bilateralnej pomocy francuskiej jest Maroko, hiszpa┼äskiej┬áÔÇô Kuba, a wsparcia udzielanego przez Stany Zjednoczone┬áÔÇô Afganistan.
Eksport praktyk transformacyjnych
Koncentracja na pa┼ästwach Partnerstwa Wschodniego ma w przypadku polskiego dyskursu dotycz─ůcego wsp├│┼épracy rozwojowej g┼é─Öbsze uzasadnienie ni┼╝ interesy polityki zagranicznej. Zgodnie z Ustaw─ů z dnia 16 wrze┼Ťnia 2011 roku o wsp├│┼épracy rozwojowej jednym z cel├│w pomocy jest ÔÇ×promowanie i wspieranie rozwoju demokracji i spo┼éecze┼ästwa obywatelskiego, w tym rozwoju parlamentaryzmu, zasad dobrego rz─ůdzenia i przestrzegania praw cz┼éowiekaÔÇŁ. Cel ten motywowany jest ÔÇ×unikatowym do┼Ťwiadczeniem zwi─ůzanym ze skutecznym przej┼Ťciem od gospodarki planowej do rynkowej oraz z budowaniem demokracjiÔÇŁ. Nawi─ůzania do do┼Ťwiadczenia transformacji jako fundamentu, na kt├│rym budowa─ç nale┼╝y polsk─ů wsp├│┼éprac─Ö rozwojow─ů, si─Ögaj─ů pierwszych raport├│w publikowanych przez MSZ na jej temat, czyli ko┼äc├│wki lat 90. Prezentowana w nich logika ÔÇô niezale┼╝nie od tego, z kt├│rym z rz─ůd├│w mamy do czynienia ÔÇô pozostaje niemal┼╝e taka sama i zaprezentowa─ç┬ámo┼╝na j─ů, pos┼éuguj─ůc si─Ö cytatem z raportu dotycz─ůcego 2002 roku:
ÔÇ×Sukces polskiej transformacji nak┼éada na Polsk─Ö zobowi─ůzanie do dzielenia si─Ö z innymi krajami przechodz─ůcymi ten proces, w tym zw┼éaszcza z s─ůsiadami, wiedz─ů na temat sposob├│w dochodzenia do gospodarki rynkowej, tworzenia spo┼éecze┼ästwa obywatelskiego i przestrzegania praw cz┼éowieka. [ÔÇŽ] Ugruntuje ponadto obraz Polski jako kraju, kt├│ry nie zapomina o potrzebach innych region├│w ┼Ťwiata, pami─Ötaj─ůc doskonale, ┼╝e sam r├│wnie┼╝ korzysta┼é i przez d┼éu┼╝szy czas b─Ödzie jeszcze korzysta─ç z zagranicznych ┼Ťrodk├│w pomocowychÔÇŁ.
Taki spos├│b postrzegania roli Polski w budowaniu relacji mi─Ödzy P├│┼énoc─ů i Po┼éudniem doprowadzi┼é mi─Ödzy innymi do sytuacji, w kt├│rej Rados┼éaw Sikorski, jako ├│wczesny minister spraw zagranicznych, okre┼Ťli┼é Lecha Wa┼é─Ös─Ö odwiedzaj─ůcego Tunezj─Ö w okresie Arabskiej Wiosny Lud├│w jako ÔÇ×nasz─ů Wunderwaffe demokratyzacyjn─ůÔÇŁ. Traktowanie do┼Ťwiadczenia polskiej transformacji jako z jednej strony motywacji do udzielania wsparcia pa┼ästwom rozwijaj─ůcym si─Ö, z drugiej za┼Ť ÔÇ×polskiej specjalno┼ŤciÔÇŁ, kt├│r─ů nale┼╝y przekazywa─ç niczym towar eksportowy, stanowi rodzaj uzasadnienia dla skupienia na pa┼ästwach takich jak Bia┼éoru┼Ť i Ukraina. Nie trzeba raczej uzasadnia─ç,┬ádlaczego skuteczno┼Ť─ç przekazywania polskiego do┼Ťwiadczenia transformacji demokratycznej do tych pa┼ästw w ramach wsp├│┼épracy rozwojowej przez ostatnie kilkana┼Ťcie lat mo┼╝e by─ç podana w w─ůtpliwo┼Ť─ç.
U┼Ťmiechnij si─Ö, czyli 69 z┼éotych na zdj─Öciach
Wydaje si─Ö, ┼╝e dyskusj─Ö dotycz─ůc─ů autentyczno┼Ťci pomocowych projekt├│w Dominiki Kulczyk mo┼╝na w du┼╝ym stopniu odnie┼Ť─ç┬ádo zachowania pa┼ästw w ramach relacji nawi─ůzywanych jako forma wsp├│┼épracy rozwojowej. Mechanizm ten przejawia si─Ö nie tylko pr├│b─ů ukrycia systemowych problem├│w tworz─ůcych globalne nier├│wno┼Ťci pod cienkim strumieniem funduszy przekazywanych w ramach wsp├│┼épracy rozwojowej. Pa┼ästwa r├│wnie ch─Ötnie co milionerzy pokazuj─ů sw├│j czynny udzia┼é w rozwi─ůzywaniu globalnych problem├│w.
Przede wszystkim ÔÇô w wypadku Polski ÔÇô z przekazywanych rocznie na ODA 69 z┼éotych 53,10 z┼éotych trafia do bud┼╝etu organizacji mi─Ödzyrz─ůdowych. W jakich formach i w jakiej skali korzy┼Ťci z przynale┼╝no┼Ťci do mi─Ödzyrz─ůdowych instytucji i organizacji wracaj─ů do Polski niech pozostanie tematem na osobny artyku┼é. Za┼éo┼╝y─ç mo┼╝emy, ┼╝e 5,40 z┼éotych z zasady wraca do Polski, bo udzielone jest w formie po┼╝yczek. Pozostaje 9,50 z┼éotych przypadaj─ůce na obywatela rocznie: 2,6 grosza dziennie. W tym uwzgl─Ödni─ç nale┼╝y pomoc realizowan─ů w rzeczywisto┼Ťci przez polskich ekspert├│w czy polskie przedsi─Öbiorstwa. Za pozosta┼é─ů kwot─Ö wykonywane s─ů projekty, kt├│rych barwne ilustracje zobaczy─ç mo┼╝na w corocznie wydawanych przez MSZ raportach. Z ok┼éadki ostatniego wydania u┼Ťmiecha si─Ö do nas ch┼éopi─Öca dru┼╝yna pi┼ékarska w czerwono-bia┼éych koszulkach z logiem ÔÇ×Polskiej pomocyÔÇŁ, kt├│rego forma przypomina uproszczon─ů u┼Ťmiechni─Öt─ů emotikon─Ö. Na stronie drugiej widzimy opis projektu ÔÇ×Dora┼║na pomoc dla uchod┼║c├│w syryjskich oraz ubogich Jorda┼äczyk├│wÔÇŁ, zdj─Öcie zilustrowane zdj─Öciem dziewczynki z lizakiem, na kt├│rym ponownie spotykamy czerwono-bia┼ée u┼Ťmiechni─Öte logo. U┼Ťmiechni─Öty, bia┼éo-czerwony PR, za jedyne 2,6 groszy dziennie. To jak: raczej ÔÇ×polska pomocÔÇŁ czy jednak polska ÔÇ×pomocÔÇŁ?
***
Korzystałam między innymi z:
Ministerstwo Spraw Zagranicznych, ÔÇ×Polska wsp├│┼épraca na rzecz rozwoju. Raport roczny 2002ÔÇŁ, Warszawa 2003, s. 3.
OECD, ÔÇ×Development Co-operation Report 2017: Data for DevelopmentÔÇŁ, OECD Publishing, Paris 2017.
***

Pozosta┼ée teksty z┬ábie┼╝─ůcego numeru dwutygodnika ÔÇ×KontaktÔÇŁ mo┼╝na znale┼║─ç┬átutaj

***

Polecamy tak┼╝e:

Globalny przemysł rozwojowy

Flirt notatnika z karabinem ÔÇô antropologia wojenna

ÔÇ×Azja ExpressÔÇŁ ÔÇô podr├│┼╝ do ┼║r├│de┼é dominacji

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś