fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Pols-ko艣膰 niezgody

Tych, kt贸rzy potrzebuj膮 poczucia dumy narodowej, poczucia wsp贸lnoty z innymi Polakami, ale nie przyjmuj膮 oferty sk艂adanej im przez Ruch Narodowy czy prawic臋 smole艅sk膮, b臋dzie z roku na rok coraz mniej. Dlatego dzi艣, wbrew temu, co pisze Lipski, 鈥瀌ialog鈥 z prawic膮 zaw艂aszczaj膮c膮 poj臋cie patriotyzmu jest konieczny.

 
Z r贸偶nymi sposobami umi艂owania ojczyzny jest jak z dzie膰mi Abrahama: jest ich niemal tyle, co ziaren piasku na pustyni. W najnowszym, 24. numerze naszego kwartalnika pod tytu艂em 鈥濸ols-ko艣膰 niezgody” zastanawiamy si臋, czy mo偶liwe jest stworzenie modelu patriotyzmu 鈥瀏or膮cego鈥, zaspokajaj膮cego potrzeb臋 przynale偶no艣ci do wsp贸lnoty, ale zarazem samokrytycznego i inkluzywnego.
Poni偶ej prezentujemy fragment programowego tekstu Jana Mencwela pochodz膮cego z nowego numeru. Ca艂o艣膰 ju偶 nied艂ugo dost臋pna w sprzeda偶y.
 

***

 
Rozumiem, 偶e chcia艂e艣 wyjecha膰. Pami臋tam ostatni膮 rozmow臋, powiedzia艂e艣 wtedy: ten kraj. Tu cz臋sto si臋 tak m贸wi. I w tym jest zakl臋cie jakie艣, co艣 pogardliwie fatalistycznego, jakby antymesjanizm, kt贸rego wieszczem mo偶e by膰 ka偶dy ch艂ystek. Nie wykre艣laj pewnych s艂贸w ze swoich song贸w. Do tego kraju wracano po ucieczkach.
Kazimierz Brandys, 鈥濿ariacje pocztowe
 
Poni偶szy tekst przyjmuje form臋 dialogu z tekstem Jana J贸zefa Lipskiego 鈥濪wie ojczyzny, dwa patriotyzmy鈥. Napisany w roku 1981, dzi艣 uchodz膮cy za klasyczny, tekst Lipskiego to jedna z najdonio艣lejszych krytyk polskiej ksenofobii i megalomanii narodowej, a jednocze艣nie manifest patriotyzmu b臋d膮cego alternatyw膮 dla tego, kt贸ry autor krytykuje.
Dlaczego przywo艂uj臋 tekst Lipskiego? Sk艂ania do tego ju偶 sam jego tytu艂, w kt贸rym chcia艂oby si臋 widzie膰 analogi臋 do dzisiejszych czas贸w. Chcia艂oby si臋, ale, niestety, w dzisiejszej Polsce mamy w艂a艣ciwie tylko jeden patriotyzm. Poj臋cie to zosta艂o skutecznie zaw艂aszczone przez rozmaite 艣rodowiska prawicowe 鈥 od prawicy parlamentarnej, przez t臋 spod znaku 鈥瀉utor贸w niepokornych鈥 i ich poczytnych tygodnik贸w, przez m艂od膮 hipster-prawic臋, kt贸rej przedstawiciela go艣cimy na 艂amach niniejszego numeru, po prawic臋 narodow膮, organizator贸w Marszu Niepodleg艂o艣ci.
 
Nale偶y przy tym doda膰, 偶e poj臋cie patriotyzmu nie jest przez te 艣rodowiska zaw艂aszczane si艂膮 鈥 przeciwnie, oddawane jest w ich r臋ce w艂a艣ciwie bez walki. Nie ma w przestrzeni publicznej 偶adnej alternatywnej si艂y, kt贸ra chcia艂aby w wyra藕ny spos贸b zamanifestowa膰, 偶e patriotyzm mo偶e mie膰 tak偶e inne ni偶 prawicowe oblicze. W coraz wi臋kszym stopniu chodzi raczej o od偶egnywanie si臋 od patriotyzmu jako postawy automatycznie nios膮cej ze sob膮 鈥瀙rawicowe鈥 konotacje 鈥 od ksenofobii po wiar臋 w zamach w Smole艅sku.
 
Dr臋cz膮ce mnie od pewnego czasu pytanie powr贸ci艂o ze zdwojon膮 si艂膮. Jak to si臋 sta艂o, 偶e patriotyzm, i szerzej: polsko艣膰, jest poj臋ciem, kt贸re w艣r贸d du偶ej cz臋艣ci liberalnych elit, r贸wnie偶 tych z mojego pokolenia, budzi niech臋膰, wstyd czy te偶 wi膮偶e si臋 z obciachem? Powr贸c臋 w tym momencie do my艣li Jana J贸zefa Lipskiego, bo w艂a艣nie w jego tek艣cie znalaz艂em odpowied藕 na moj膮 w膮tpliwo艣膰. Chocia偶 zapewne nie jest to odpowied藕, kt贸r膮 autor chcia艂by, 偶ebym tam znalaz艂.
 
„Mi艂o艣膰 do wszystkiego, co polskie鈥 鈥 to cz臋sta formu艂a narodowej, 鈥瀙atriotycznej鈥 g艂upoty. Bo 鈥瀙olskie鈥 by艂y przecie偶 i ONR, i pogromy we Lwowie, Przytyku i Kielcach, i getto 艂awkowe, i pacyfikacje wsi ukrai艅skich, i Brze艣膰, i Bereza, i ob贸z w Jab艂onnie w 1920 roku 鈥 by poprzesta膰 na dwudziestu zaledwie latach naszej historii. Patriotyzm 鈥 to nie tylko szacunek i mi艂o艣膰 do tradycji, lecz r贸wnie偶 nieub艂agana selekcja element贸w tej tradycji, obowi膮zek intelektualnej pracy w tym zakresie.
 
Dzi艣 鈥瀖i艂o艣膰 do wszystkiego, co polskie鈥 zosta艂a zast膮piona przez zbyt cz臋sto wyst臋puj膮c膮 w liberalno-lewicowych kr臋gach 鈥瀗iech臋膰 do wszystkiego, co polskie鈥. Podobnie jest z 鈥瀞zacunkiem i mi艂o艣ci膮 do tradycji鈥 鈥 polska tradycja jest cz臋sto odrzucana jako balast, a 鈥瀙olsko艣膰鈥 to has艂o pe艂ne obci膮偶e艅, a zatem niewygodne. Czy ma sens przywo艂ywa膰 tu te wszystkie wytarte klisze, kt贸re powtarza si臋 nam o 鈥瀙olsko艣ci鈥? 呕e jednoczymy si臋 tylko w sytuacjach zagro偶enia, a w warunkach pokoju nie potrafimy wsp贸艂pracowa膰? 呕e Polacy cwaniakuj膮 i oszukuj膮 pa艅stwo, i siebie nawzajem, ale nie potrafi膮 nic porz膮dnie za艂atwi膰? 呕e jak co艣 si臋 spektakularnie spieprzy, to jest to 鈥瀖o偶liwe tylko w Polsce鈥 (patrz: odwr贸cona wersja prawicowej narracji o Smole艅sku, czyli 鈥瀟ypowo polska prowizorka鈥)? 呕e w og贸le w Polsce 鈥瀢szystko 藕le鈥 i to ci膮g艂e zadawanie sobie retorycznego pytania 鈥 鈥瀌laczego w Polsce jest tak brzydko鈥?
 
Mamy w polskiej literaturze historycznej dwie tradycje: jedna s艂u偶y megalomanii narodowej, druga to tradycja 呕eromskiego, gorzka tradycja obrachunk贸w.
 
Owa 鈥瀟radycja obrachunk贸w鈥 to kolejny element, o kt贸rym warto wspomnie膰 鈥 on bowiem r贸wnie偶 decyduje o 鈥瀞tosunku do swoich鈥 liberalnych elit. Jan J贸zef Lipski, kt贸ry w swoim eseju opowiada si臋 w艂a艣nie za t膮 tradycj膮, by艂by zapewne w dzisiejszej Polsce szcz臋艣liwy. Ilo艣膰 鈥瀝ozrachunkowych鈥 debat, jaka przetoczy艂a si臋 przez polsk膮 opini臋 publiczn膮 w ci膮gu ostatnich dziesi臋ciu lat 鈥 od wyj艣cia na jaw sprawy Jedwabnego i po 鈥濻膮siadach鈥 Jana Tomasza Grossa 鈥 pokazuje wyra藕nie, 偶e g艂贸wn膮 postaw膮, jak膮 liberalne elity przyjmuj膮 wobec 鈥瀙olsko艣ci鈥, jest nie tyle 鈥瀘brachunek鈥, ile jej dekonstrukcja.
 
Jestem daleki od twierdzenia, 偶e obrachunki i dekonstrukcja s膮 czym艣 b艂臋dnym, a nawet od tezy, 偶e s膮 niepotrzebne. Mam jednak z t膮 鈥瀘brachunkow膮鈥 tradycj膮, w jej obecnym wydaniu, dwa zasadnicze problemy. Po pierwsze, owe obrachunki podszyte s膮 cz臋sto t膮 sam膮, co narzekania na 鈥瀊rzydk膮 Polsk臋鈥, dystynkcj膮, by nie powiedzie膰 wprost: chamofobi膮. Ksi膮偶ka Jana Tomasza Grossa 鈥瀂艂ote 呕niwa鈥 by艂a tego najlepszym przyk艂adem. Zr贸wnywanie grabienia po偶ydowskiego mienia z pi臋knym elementem wiejskiej tradycji, kt贸rego Gross dopu艣ci艂 si臋 w tytule, by艂o skandalem, kt贸ry przeszed艂 prawie zupe艂nie bez echa. To nie s膮 obrachunki z samymi sob膮, ale obrachunki z 鈥瀒nnymi鈥 鈥 chodzi o to, by pokaza膰, 偶e ci inni to polscy ch艂opi 鈥 ciemni, zacofani i 偶膮dni mordu. Ten sam obraz powiela艂 przecie偶 film Pasikowskiego 鈥濸ok艂osie鈥, w kt贸rym spo艂eczno艣膰 wsi przedstawiona zosta艂a niemal jak w 鈥濶ocy 呕ywych Trup贸w鈥. W efekcie, jak trafnie zauwa偶y艂a Sylwia Chutnik, 鈥瀕udzie przyzwyczaili si臋, 偶e wie艣 to Jedwabne, a miasto to 呕egota鈥.
 
Z bohaterami antysemickich wybryk贸w w 鈥瀖arcowej鈥 prasie dialogu by膰 nie mo偶e 鈥 ani z tymi, kt贸rzy widz膮 w tej brudnej publicystyce wyraz swoich przekona艅. Nie mamy z nimi wsp贸lnej ojczyzny ani nie chcemy z nimi mie膰 w og贸le nic wsp贸lnego. Ale mi臋dzy patriotyzmem S艂onimskiego, Ossowskich, Jasienicy a 鈥瀙atriotyzmem鈥 Filipskich, Gontarz贸w, K膮kol贸w rozci膮ga si臋 ogromna przestrze艅 spo艂eczna; tu znajd膮 si臋 ci, o kt贸rych dopiero toczy si臋 walka. Kt贸r膮 ojczyzn臋 wybior膮? Nie wolno pod 偶adnym pozorem zrezygnowa膰 z tych wszystkich, kt贸rzy zaczadzeni s膮 ksenofobi膮 i megalomani膮 narodow膮; mo偶e jednak nienawi艣膰 i pycha nie zdeformowa艂y jeszcze ostatecznie i nieodwracalnie ich umys艂贸w i uczu膰.
 
Wydaje si臋, 偶e dzi艣 鈥瀘gromna przestrze艅 spo艂eczna鈥, o kt贸rej pisze Lipski, niebezpiecznie si臋 kurczy. Tych, kt贸rzy potrzebuj膮 poczucia dumy narodowej, poczucia wsp贸lnoty z innymi Polakami, ale nie przyjmuj膮 oferty sk艂adanej im przez Ruch Narodowy czy prawic臋 smole艅sk膮, b臋dzie z roku na rok coraz mniej. Dlatego dzi艣, wbrew temu, co pisze Lipski, 鈥瀌ialog鈥 z prawic膮 zaw艂aszczaj膮c膮 poj臋cie patriotyzmu jest konieczny. Nawet z t膮 w najbardziej skrajnym wydaniu. Celem tego dialogu nie powinno by膰 jednak szukanie konsensusu, lecz odebranie prawicy monopolu na patriotyzm i 鈥瀙olsko艣膰鈥 oraz stworzenie alternatywnej, pozytywnej narracji, kt贸ra nie b臋dzie opiera膰 si臋 jedynie na dekonstrukcji, ale b臋dzie propozycj膮 patriotyzmu wsp贸lnotowego, gor膮cego i otwartego.
 
Ca艂o艣膰 artyku艂u mog膮 Pa艅stwo przeczyta膰 w najnowszym numerze naszego kwartalnika, kt贸ry kupi膰 mo偶na m.in. w prenumeracie.
 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij