fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Polowanie na awangard臋

W ci膮gu ostatnich dw贸ch miesi臋cy do Krakowa przyje偶d偶a艂y t艂umy, przyci膮gane magi膮 nazwiska dziewi臋tnastowiecznego mistrza, 鈥瀖alarza 偶ywio艂贸w鈥 Williama Turnera...

Rudolf Belling, G艂owa kobiety, 1925

W ci膮gu ostatnich dw贸ch miesi臋cy do Krakowa przyje偶d偶a艂y t艂umy ludzi, przyci膮gane magi膮 nazwiska dziewi臋tnastowiecznego mistrza, 鈥瀖alarza 偶ywio艂贸w鈥 Williama Turnera. Wiedzeni ciekawo艣ci膮, potrafili w ostatnim dniu wystawy czeka膰 godzinami w deszczu w zakr臋conej po wielokro膰 kolejce, aby tylko zobaczy膰 dzie艂a artysty 艣wiatowej s艂awy, kt贸re przyjecha艂y do nas 鈥瀉偶 z聽Londynu鈥. Nazwisko Turnera jest powszechnie kojarzone, dlatego wiele os贸b z聽czystego snobizmu specjalnie przyje偶d偶a艂o podziwia膰 jego obrazy. Podczas gdy w Muzeum Narodowym roi艂o si臋 od ludzi, Mi臋dzynarodowe Centrum Kultury na samym krakowskim rynku cieszy艂o si臋 du偶o mniejszym zainteresowaniem. Nie ujmuj膮c nic wystawie angielskiego malarza, chcia艂abym poleci膰 inn膮, kt贸r膮 przez najbli偶sze dwa tygodnie ka偶dy mo偶e jeszcze podziwia膰. Niestety tytu艂聽Polowanie na awangard臋聽u wielu nie wywo艂uje 偶adnych skojarze艅. Dlatego w艂a艣nie t臋 ekspozycj臋 chcia艂abym nieco przybli偶y膰.
Wystawa ta, o charakterze raczej historycznym, pokazuje zjawisko sztuki 鈥瀢ykl臋tej鈥, kiedy to w latach 1933-45 niemieccy nazi艣ci prze艣ladowali malarzy, pisarzy, kompozytor贸w i wszystkich artyst贸w za ich nowoczesne pogl膮dy i eksperymenty w sztuce. Dzie艂a awangardowe odchodzi艂y od realizmu i klasyczno艣ci na rzecz deformacji, uproszczenia, si臋ga艂y a偶 po abstrakcj臋, podczas gdy dla propagandy totalitarnej po偶膮dan膮 form膮 by艂a nawi膮zuj膮ca do antyku monumentalna i heroiczna figura 鈥瀗adcz艂owieka鈥. Dlatego dzie艂a tw贸rc贸w awangardowych by艂y nie do przyj臋cia nie tylko z聽punktu widzenia estetycznego, ale by艂y r贸wnie偶 postrzegane jako niebezpieczne politycznie. Wszelka awangarda nie odpowiada艂a hitlerowskim doktrynom, dlatego skutecznie t臋piono jej przejawy. Tysi膮ce dzie艂 sztuki wywieziono, sprzedano po zani偶onej cenie lub ca艂kowicie zniszczono, sp艂on臋艂y r贸wnie偶 setki ksi膮偶ek. Punktem kulminacyjnym by艂a propagandowa wystawa 鈥濫ntartete Kunst鈥, znana tak偶e jako 鈥濻ztuka zdegenerowana鈥, zorganizowana w Monachium w 1937 roku, a potem w臋druj膮ca po innych niemieckich miastach. Zosta艂y na niej zaprezentowane setki dzie艂 skonfiskowanych z聽muze贸w. W艂adze niemieckie mia艂y na celu o艣mieszenie i wyszydzenie sztuki awangardowej oraz jej tw贸rc贸w.
Nie bez powodu wystawa聽Polowanie na awangard臋聽znajduje si臋 w Mi臋dzynarodowym Centrum Kultury. O艣rodek ten skupia si臋 na dialogu kultur i spo艂ecze艅stw, wspiera integracj臋 kulturaln膮 Europy. Ca艂a wystawa to owoc wsp贸艂pracy MCK z聽partnerami z聽Nadrenii P贸艂nocnej鈥揥estfalii. Zosta艂a zorganizowana przez dwie kuratorki 鈥 Polk臋 Monik臋 Rydygier i Niemk臋 Judith Sch枚nwiesner. Jak deklaruje dyrektor, od samego pocz膮tku istnienia MCK (1991) zesp贸艂 k艂adzie nacisk na awangard臋 niemieck膮. Usilnie d膮偶膮 do zaprezentowania Polakom dorobku takich artyst贸w jak Otto Dix, Emil Nolde, Georg Grosz, gdy偶 ich sztuka jest w naszym kraju ma艂o znana, a zdaniem historyk贸w sztuki bez awangardy niemieckiej nie da si臋 zrozumie膰 sztuki XX wieku. Zaraz po zako艅czeniu wystawy w Krakowie, zostanie ona zaprezentowana w Niemczech w Muzeum Sztuki w M眉lheim.
Ca艂a wystawa to opowie艣膰 o sztuce przede wszystkim niemieckiej, ale tak偶e polskiej, z聽kt贸r膮 walczy艂 Hitler w latach 1933-45. Ekspozycja, cho膰 nie bardzo obszerna, obfituje w obrazy, rze藕by, ksi膮偶ki, a ka偶demu z聽dzie艂 towarzysz膮 dramatyczne historie ich tw贸rc贸w. Zosta艂a zaprezentowana w pi臋ciu salach, a ka偶da z聽nich po艣wi臋cona jest nieco innej tematyce.
Pierwsza, zatytu艂owana 鈥瀂wierciad艂o czas贸w 1914-1933鈥, wprowadza w klimat panuj膮cy聽 w Niemczech po I wojnie 艣wiatowej, zanim Hitler doszed艂 do w艂adzy. Przedstawione s膮 tu dzie艂a artyst贸w krytycznie nastawionych do panuj膮cego systemu, do wojny, kt贸ra odcisn臋艂a si臋 ci臋偶kim pi臋tnem na ich psychice, czemu dawali wyraz w swojej tw贸rczo艣ci. Tematyk膮 poruszan膮 zar贸wno w utworach literackich, jak i w malarstwie, by艂a bieda, brzydota, kryzys spo艂eczny, bezrobocie. Wojn臋 ukazywali w zupe艂nie odwrotny spos贸b ni偶by tego chcia艂 Hitler 鈥 nieheroiczny, a bohater贸w wojennych jako kaleki. Znajdziemy tam dzie艂a taki artyst贸w jak Ernst Toller i jego ksi膮偶k臋 鈥濪er deutsche Hinkemann鈥 (鈥濶iemiecki kaleka鈥), za kt贸r膮 m.in. straci艂 obywatelstwo niemieckie; grafiki Georga Grosza, przepe艂nione krytyk膮 polityki i spo艂ecze艅stwa, utwory Armina T. Wegnera, kt贸ry za swoj膮 pacyfistyczn膮 dzia艂alno艣膰 i protesty przeciw prze艣ladowaniu 呕yd贸w zosta艂 aresztowany i d艂ugo torturowany, a jego dzie艂a spalone.
鈥濶adej艣cie awangardy鈥 to tytu艂 drugiej sali. Mo偶na powiedzie膰, 偶e jest punktem kulminacyjnym wystawy, gdy偶 zosta艂 w niej odtworzony fragment wystawy聽Entartete Kunst聽za pomoc膮 powi臋kszonego zdj臋cia prezentowanego na ca艂ej 艣cianie w skali 1:1. Wida膰 na nim otwarcie ekspozycji, komentarze na 艣cianach. Mo偶na obejrze膰 dokumentalny kilkuminutowy film Juliena Bryana* pozbawiony jakiegokolwiek komentarza, kt贸ry jednak daje du偶e poj臋cie o tym, jak wygl膮da艂a ekspozycja z聽1937 roku oraz kto j膮 zwiedza艂. Niewyobra偶alnie g臋ste rozmieszczenie prac szokuje tak samo jak komentarze z 贸wczesnych katalog贸w, kt贸re mo偶na przeczyta膰 w wersji elektronicznej: Ten dzia艂 mo偶na nazwa膰 tylko w jeden spos贸b:聽鈥濳ompletny ob艂臋d鈥. [鈥Na obrazach i rysunkach tego gabinetu okropno艣ci zasadniczo nic nie mo偶na rozpozna膰 i nie wiadomo, o czym my艣la艂y chore umys艂y, si臋gaj膮c po p臋dzel i o艂贸wek. [鈥 Ale przestaje by膰 zabawne, gdy u艣wiadomimy sobie, 偶e te 鈥瀌zie艂a sztuki鈥 pochodz膮 z kolekcji muze贸w wielkich miast niemieckich [鈥, pozostaje tylko t艂umi膰 w sobie w艣ciek艂o艣膰, 偶e w tak haniebny spos贸b potraktowano przyzwoity niemiecki nar贸d.聽Trudno oprze膰 si臋 skojarzeniom z聽wystaw膮 Goshki Macugi聽Bez tytu艂u, kt贸r膮 ogl膮da膰 mo偶na teraz w warszawskiej Zach臋cie. Artystka prezentuje m.in. ksi臋gi wpis贸w z聽wystaw Katarzyny Kozyry czy Doroty Nieznalskiej wype艂nione cz臋sto szokuj膮cymi komentarzami oburzonych zwiedzaj膮cych oraz prywatn膮 korespondencje tych偶e do 贸wczesnej dyrektorki Zach臋ty 鈥 Andy Rottenberg. W drugiej sali MCK wystawiane s膮 dzie艂a artyst贸w awangardowych, prze艣ladowanych nie tylko za to, co tworzyli, ale i za pogl膮dy polityczne (malarz Carl Hofer), za przynale偶no艣膰 do lewicowej lub komunizuj膮cej grupy (Ewald Matare, autor przepi臋knej rze藕by聽Fi艅ski w贸艂聽znajduj膮cej si臋 na wystawie), za pochodzenie 偶ydowskie (kompozytor Arnold Sch枚nberg), za pogl膮dy feministyczne (manifestowane przez malark臋 Lotte B. Prechner, ta艅cz膮c膮 w m臋skim stroju w kabaretach).

Ewald Matar茅, Fi艅ski w贸艂, 1929


W dziale trzecim 鈥濽chod藕stwo i prze艣ladowania鈥 zaprezentowane zosta艂y losy i sztuka artyst贸w, kt贸rzy po doj艣ciu Hitlera do w艂adzy emigrowali z聽Niemiec g艂贸wnie do USA, dzi臋ki czemu 艣wiat m贸g艂 pozna膰 i doceni膰 ich prace. W tej sali mo偶emy podziwia膰 rze藕b臋 Maxa Ernsta聽Pi臋kna Niemka, dzie艂a takich malarzy jak Otto Freundlich, Hans Arp, utwory Thomasa Manna, Bertolta Brechta. Wra偶enie robi ogromny obraz聽Emigracja duchowa聽Arthura Kaufmanna, kt贸ry tak偶e ostatecznie uciek艂 do Ameryki. Na swojej malowanej przez wiele lat pracy przedstawi艂 38 s艂awnych os贸b, kt贸re po 1933 roku wyemigrowa艂y z聽Niemiec.
Nie艂atwe 偶ycie mieli uchod藕cy, ale jeszcze gorsze losy spotka艂y tych, kt贸rzy zostali w kraju. Musieli oni zaprzesta膰 dzia艂alno艣ci artystycznej. Pomimo wi臋zie艅, gr贸藕b i prze艣ladowa艅, nadal chcieli tworzy膰. Stawiali 鈥濷p贸r鈥 鈥 st膮d tytu艂 czwartej sali. Sw贸j sprzeciw wobec narodowych socjalist贸w chcieli wyrazi膰 przez sztuk臋. Pragn臋li te偶 da膰 sygna艂 艣wiatu o tym, co si臋 dzieje w Niemczech. Dlatego tworzyli grafiki i odbitki wysy艂ali za granic臋. Tematem dla malarzy by艂y g艂贸wnie okropno艣ci wojny, sceny 艣mierci, op艂akuj膮ce swoich m臋偶贸w kobiety. Przetrwa艂y dzie艂a ukryte w puszkach, zakopane pod ziemi膮.
Ostatnia sala to polski aneks do wystawy. Do zamieszczenia dzie艂 polskich na ekspozycji jej autor贸w zainspirowa艂 archiwalny spis inwentarzowy z聽lat 1941-1944 z聽艂贸dzkiego muzeum. Ca艂a kolekcja zosta艂a wtedy spisana i opatrzona nag艂贸wkiem 鈥濲眉dische und Entartete Kunst鈥 (鈥濻ztuka 偶ydowska i zdegenerowana鈥). Dopiero ten dokument u艣wiadomi艂 tw贸rcom wystawy, jak bardzo i polscy arty艣ci zostali dotkni臋ci w czasie re偶imu nazistowskiego. We wrze艣niu 1939 sko艅czy艂o si臋 normalne funkcjonowanie sztuki, do Polski wkroczyli Niemcy z聽zamiarem likwidacji polskiej inteligencji. Rozpocz臋艂y si臋 liczne aresztowania, rozstrzeliwania i deportacje dzia艂aczy spo艂ecznych, ludzi nauki i kultury. W przypadku polskich artyst贸w powodem do 艣cigania nie by艂 awangardowy spos贸b malowania czy pisania, wystarcza艂a tylko to偶samo艣膰 narodowa. W tej sali mo偶na zobaczy膰 jedn膮 z聽niewielu zachowanych rze藕b Katarzyny Kobro, ksi膮偶ki i grafiki Brunona Schulza, dzie艂a Jonasza Sterna, Romana Kramsztyka, W艂adys艂awa Strzemi艅skiego i wielu innych, tak偶e mniej znanych artyst贸w oraz ich wstrz膮saj膮ce losy.

Konrad Winkler, Portret 偶ony, 1920


鈥 A聽Ten w膮sik聽przes艂ucha艂a艣? 鈥 po powrocie z聽Krakowa us艂ysza艂am to pytanie co najmniej kilka razy od os贸b, kt贸re ju偶 mia艂y przyjemno艣膰 obejrze膰 wystaw臋. W muzeum mo偶na by艂o pos艂ucha膰 wielu zakazanych podczas okupacji piosenek. Najcz臋艣ciej w pami臋膰 zapada kabaretowy utw贸r z聽tekstem Mariana HemaraTen w膮sik, kt贸ry w teatrze Ali Baba wykonywa艂 Ludwik Sempoli艅ski, parodiuj膮c Hitlera. Szlagier wywo艂a艂 afer臋 dyplomatyczn膮 i zar贸wno tw贸rca, jak i wykonawca musieli ukrywa膰 si臋 przed 艣cigaj膮cym ich gestapo. Wi臋zieniem grozi艂y tak偶e inne b艂ahe wykroczenia. Gustaw Morcinek w ksi膮偶ce 鈥濿yr膮bany chodnik鈥 nada艂 psu imi臋 Bismarck, za co przesiedzia艂 blisko sze艣膰 lat w obozach koncentracyjnych.
Jest wiele powod贸w, dla kt贸rych powinno si臋 zobaczy膰聽Polowanie na awangard臋. Wystawa ma na celu nie tylko przybli偶y膰 nam stosunkowo ma艂o znane w Polsce postacie niemieckich ekspresjonist贸w, ale r贸wnie偶 u艣wiadomi膰 ogrom strat i zniszczenie nie tylko prac, ale ca艂ego 偶ycia kulturalnego podczas okupacji hitlerowskiej. Dzie艂a, kt贸re cudem przetrwa艂y do dzi艣 dzi臋ki ukrywaniu w skrzyniach, zakopywaniu w ziemi lub sprzeda偶y za granic臋, stanowi膮 cz臋艣膰 wa偶nego dla historii kultury dorobku artystycznego. Jak m贸wi Prof. Dr J眉rgen Wilhelm, sztuka uznana przez nazist贸w za zdegradowan膮, zas艂u偶y艂a na to, 偶eby j膮 pokazywa膰 dzi艣 w najlepszych galeriach.
* Julien Bryan to s艂ynny ameryka艅ski dokumentalista i fotografik, kt贸rego ma艂o dot膮d znane zdj臋cia z聽Warszawy z pierwszych dni wrze艣nia 1939 mo偶na by艂o ogl膮da膰 rok temu na wystawie w Domu Spotka艅 z聽Histori膮.
 

 
Polowanie na awangard臋. Zakazana sztuka
w Trzeciej Rzeszy鈥
Mi臋dzynarodowe Centrum Kultury, Krak贸w
19 pa藕dziernika 2011鈥29 stycznia 2012

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij