Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Polowanie na awangard─Ö

W ci─ůgu ostatnich dw├│ch miesi─Öcy do Krakowa przyje┼╝d┼╝a┼éy t┼éumy, przyci─ůgane magi─ů nazwiska dziewi─Ötnastowiecznego mistrza, ÔÇ×malarza ┼╝ywio┼é├│wÔÇť Williama Turnera...

Rudolf Belling, Głowa kobiety, 1925

W ci─ůgu ostatnich dw├│ch miesi─Öcy do Krakowa przyje┼╝d┼╝a┼éy t┼éumy ludzi, przyci─ůgane magi─ů nazwiska dziewi─Ötnastowiecznego mistrza, ÔÇ×malarza ┼╝ywio┼é├│wÔÇť Williama Turnera. Wiedzeni ciekawo┼Ťci─ů, potrafili w ostatnim dniu wystawy czeka─ç godzinami w deszczu w zakr─Öconej po wielokro─ç kolejce, aby tylko zobaczy─ç dzie┼éa artysty ┼Ťwiatowej s┼éawy, kt├│re przyjecha┼éy do nas ÔÇ×a┼╝ z┬áLondynuÔÇť. Nazwisko Turnera jest powszechnie kojarzone, dlatego wiele os├│b z┬áczystego snobizmu specjalnie przyje┼╝d┼╝a┼éo podziwia─ç jego obrazy. Podczas gdy w Muzeum Narodowym roi┼éo si─Ö od ludzi, Mi─Ödzynarodowe Centrum Kultury na samym krakowskim rynku cieszy┼éo si─Ö du┼╝o mniejszym zainteresowaniem. Nie ujmuj─ůc nic wystawie angielskiego malarza, chcia┼éabym poleci─ç inn─ů, kt├│r─ů przez najbli┼╝sze dwa tygodnie ka┼╝dy mo┼╝e jeszcze podziwia─ç. Niestety tytu┼é┬áPolowanie na awangard─Ö┬áu wielu nie wywo┼éuje ┼╝adnych skojarze┼ä. Dlatego w┼éa┼Ťnie t─Ö ekspozycj─Ö chcia┼éabym nieco przybli┼╝y─ç.
Wystawa ta, o charakterze raczej historycznym, pokazuje zjawisko sztuki ÔÇ×wykl─ÖtejÔÇť, kiedy to w latach 1933-45 niemieccy nazi┼Ťci prze┼Ťladowali malarzy, pisarzy, kompozytor├│w i wszystkich artyst├│w za ich nowoczesne pogl─ůdy i eksperymenty w sztuce. Dzie┼éa awangardowe odchodzi┼éy od realizmu i klasyczno┼Ťci na rzecz deformacji, uproszczenia, si─Öga┼éy a┼╝ po abstrakcj─Ö, podczas gdy dla propagandy totalitarnej po┼╝─ůdan─ů form─ů by┼éa nawi─ůzuj─ůca do antyku monumentalna i heroiczna figura ÔÇ×nadcz┼éowiekaÔÇť. Dlatego dzie┼éa tw├│rc├│w awangardowych by┼éy nie do przyj─Öcia nie tylko z┬ápunktu widzenia estetycznego, ale by┼éy r├│wnie┼╝ postrzegane jako niebezpieczne politycznie. Wszelka awangarda nie odpowiada┼éa hitlerowskim doktrynom, dlatego skutecznie t─Öpiono jej przejawy. Tysi─ůce dzie┼é sztuki wywieziono, sprzedano po zani┼╝onej cenie lub ca┼ékowicie zniszczono, sp┼éon─Ö┼éy r├│wnie┼╝ setki ksi─ů┼╝ek. Punktem kulminacyjnym by┼éa propagandowa wystawa ÔÇ×Entartete KunstÔÇť, znana tak┼╝e jako ÔÇ×Sztuka zdegenerowanaÔÇť, zorganizowana w Monachium w 1937 roku, a potem w─Ödruj─ůca po innych niemieckich miastach. Zosta┼éy na niej zaprezentowane setki dzie┼é skonfiskowanych z┬ámuze├│w. W┼éadze niemieckie mia┼éy na celu o┼Ťmieszenie i wyszydzenie sztuki awangardowej oraz jej tw├│rc├│w.
Nie bez powodu wystawa┬áPolowanie na awangard─Ö┬áznajduje si─Ö w Mi─Ödzynarodowym Centrum Kultury. O┼Ťrodek ten skupia si─Ö na dialogu kultur i spo┼éecze┼ästw, wspiera integracj─Ö kulturaln─ů Europy. Ca┼éa wystawa to owoc wsp├│┼épracy MCK z┬ápartnerami z┬áNadrenii P├│┼énocnejÔÇôWestfalii. Zosta┼éa zorganizowana przez dwie kuratorki ÔÇô Polk─Ö Monik─Ö Rydygier i Niemk─Ö Judith Sch├Ânwiesner. Jak deklaruje dyrektor, od samego pocz─ůtku istnienia MCK (1991) zesp├│┼é k┼éadzie nacisk na awangard─Ö niemieck─ů. Usilnie d─ů┼╝─ů do zaprezentowania Polakom dorobku takich artyst├│w jak Otto Dix, Emil Nolde, Georg Grosz, gdy┼╝ ich sztuka jest w naszym kraju ma┼éo znana, a zdaniem historyk├│w sztuki bez awangardy niemieckiej nie da si─Ö zrozumie─ç sztuki XX wieku. Zaraz po zako┼äczeniu wystawy w Krakowie, zostanie ona zaprezentowana w Niemczech w Muzeum Sztuki w M├╝lheim.
Ca┼éa wystawa to opowie┼Ť─ç o sztuce przede wszystkim niemieckiej, ale tak┼╝e polskiej, z┬ákt├│r─ů walczy┼é Hitler w latach 1933-45. Ekspozycja, cho─ç nie bardzo obszerna, obfituje w obrazy, rze┼║by, ksi─ů┼╝ki, a ka┼╝demu z┬ádzie┼é towarzysz─ů dramatyczne historie ich tw├│rc├│w. Zosta┼éa zaprezentowana w pi─Öciu salach, a ka┼╝da z┬ánich po┼Ťwi─Öcona jest nieco innej tematyce.
Pierwsza, zatytu┼éowana ÔÇ×Zwierciad┼éo czas├│w 1914-1933ÔÇť, wprowadza w klimat panuj─ůcy┬á w Niemczech po I wojnie ┼Ťwiatowej, zanim Hitler doszed┼é do w┼éadzy. Przedstawione s─ů tu dzie┼éa artyst├│w krytycznie nastawionych do panuj─ůcego systemu, do wojny, kt├│ra odcisn─Ö┼éa si─Ö ci─Ö┼╝kim pi─Ötnem na ich psychice, czemu dawali wyraz w swojej tw├│rczo┼Ťci. Tematyk─ů poruszan─ů zar├│wno w utworach literackich, jak i w malarstwie, by┼éa bieda, brzydota, kryzys spo┼éeczny, bezrobocie. Wojn─Ö ukazywali w zupe┼énie odwrotny spos├│b ni┼╝by tego chcia┼é Hitler ÔÇô nieheroiczny, a bohater├│w wojennych jako kaleki. Znajdziemy tam dzie┼éa taki artyst├│w jak Ernst Toller i jego ksi─ů┼╝k─Ö ÔÇ×Der deutsche HinkemannÔÇť (ÔÇ×Niemiecki kalekaÔÇť), za kt├│r─ů m.in. straci┼é obywatelstwo niemieckie; grafiki Georga Grosza, przepe┼énione krytyk─ů polityki i spo┼éecze┼ästwa, utwory Armina T. Wegnera, kt├│ry za swoj─ů pacyfistyczn─ů dzia┼éalno┼Ť─ç i protesty przeciw prze┼Ťladowaniu ┼╗yd├│w zosta┼é aresztowany i d┼éugo torturowany, a jego dzie┼éa spalone.
ÔÇ×Nadej┼Ťcie awangardyÔÇť to tytu┼é drugiej sali. Mo┼╝na powiedzie─ç, ┼╝e jest punktem kulminacyjnym wystawy, gdy┼╝ zosta┼é w niej odtworzony fragment wystawy┬áEntartete Kunst┬áza pomoc─ů powi─Ökszonego zdj─Öcia prezentowanego na ca┼éej ┼Ťcianie w skali 1:1. Wida─ç na nim otwarcie ekspozycji, komentarze na ┼Ťcianach. Mo┼╝na obejrze─ç dokumentalny kilkuminutowy film Juliena Bryana* pozbawiony jakiegokolwiek komentarza, kt├│ry jednak daje du┼╝e poj─Öcie o tym, jak wygl─ůda┼éa ekspozycja z┬á1937 roku oraz kto j─ů zwiedza┼é. Niewyobra┼╝alnie g─Öste rozmieszczenie prac szokuje tak samo jak komentarze z ├│wczesnych katalog├│w, kt├│re mo┼╝na przeczyta─ç w wersji elektronicznej: Ten dzia┼é mo┼╝na nazwa─ç tylko w jeden spos├│b:┬áÔÇ×Kompletny ob┼é─ÖdÔÇť. [ÔÇŽ]Na obrazach i rysunkach tego gabinetu okropno┼Ťci zasadniczo nic nie mo┼╝na rozpozna─ç i nie wiadomo, o czym my┼Ťla┼éy chore umys┼éy, si─Ögaj─ůc po p─Ödzel i o┼é├│wek. [ÔÇŽ] Ale przestaje by─ç zabawne, gdy u┼Ťwiadomimy sobie, ┼╝e te ÔÇ×dzie┼éa sztukiÔÇť pochodz─ů z kolekcji muze├│w wielkich miast niemieckich [ÔÇŽ], pozostaje tylko t┼éumi─ç w sobie w┼Ťciek┼éo┼Ť─ç, ┼╝e w tak haniebny spos├│b potraktowano przyzwoity niemiecki nar├│d.┬áTrudno oprze─ç si─Ö skojarzeniom z┬áwystaw─ů Goshki Macugi┬áBez tytu┼éu, kt├│r─ů ogl─ůda─ç mo┼╝na teraz w warszawskiej Zach─Öcie. Artystka prezentuje m.in. ksi─Ögi wpis├│w z┬áwystaw Katarzyny Kozyry czy Doroty Nieznalskiej wype┼énione cz─Östo szokuj─ůcymi komentarzami oburzonych zwiedzaj─ůcych oraz prywatn─ů korespondencje tych┼╝e do ├│wczesnej dyrektorki Zach─Öty ÔÇô Andy Rottenberg. W drugiej sali MCK wystawiane s─ů dzie┼éa artyst├│w awangardowych, prze┼Ťladowanych nie tylko za to, co tworzyli, ale i za pogl─ůdy polityczne (malarz Carl Hofer), za przynale┼╝no┼Ť─ç do lewicowej lub komunizuj─ůcej grupy (Ewald Matare, autor przepi─Öknej rze┼║by┬áFi┼äski w├│┼é┬áznajduj─ůcej si─Ö na wystawie), za pochodzenie ┼╝ydowskie (kompozytor Arnold Sch├Ânberg), za pogl─ůdy feministyczne (manifestowane przez malark─Ö Lotte B. Prechner, ta┼äcz─ůc─ů w m─Öskim stroju w kabaretach).

Ewald Matar├ę, Fi┼äski w├│┼é, 1929


W dziale trzecim ÔÇ×Uchod┼║stwo i prze┼ŤladowaniaÔÇť zaprezentowane zosta┼éy losy i sztuka artyst├│w, kt├│rzy po doj┼Ťciu Hitlera do w┼éadzy emigrowali z┬áNiemiec g┼é├│wnie do USA, dzi─Öki czemu ┼Ťwiat m├│g┼é pozna─ç i doceni─ç ich prace. W tej sali mo┼╝emy podziwia─ç rze┼║b─Ö Maxa Ernsta┬áPi─Ökna Niemka, dzie┼éa takich malarzy jak Otto Freundlich, Hans Arp, utwory Thomasa Manna, Bertolta Brechta. Wra┼╝enie robi ogromny obraz┬áEmigracja duchowa┬áArthura Kaufmanna, kt├│ry tak┼╝e ostatecznie uciek┼é do Ameryki. Na swojej malowanej przez wiele lat pracy przedstawi┼é 38 s┼éawnych os├│b, kt├│re po 1933 roku wyemigrowa┼éy z┬áNiemiec.
Nie┼éatwe ┼╝ycie mieli uchod┼║cy, ale jeszcze gorsze losy spotka┼éy tych, kt├│rzy zostali w kraju. Musieli oni zaprzesta─ç dzia┼éalno┼Ťci artystycznej. Pomimo wi─Özie┼ä, gr├│┼║b i prze┼Ťladowa┼ä, nadal chcieli tworzy─ç. Stawiali ÔÇ×Op├│rÔÇť ÔÇô st─ůd tytu┼é czwartej sali. Sw├│j sprzeciw wobec narodowych socjalist├│w chcieli wyrazi─ç przez sztuk─Ö. Pragn─Öli te┼╝ da─ç sygna┼é ┼Ťwiatu o tym, co si─Ö dzieje w Niemczech. Dlatego tworzyli grafiki i odbitki wysy┼éali za granic─Ö. Tematem dla malarzy by┼éy g┼é├│wnie okropno┼Ťci wojny, sceny ┼Ťmierci, op┼éakuj─ůce swoich m─Ö┼╝├│w kobiety. Przetrwa┼éy dzie┼éa ukryte w puszkach, zakopane pod ziemi─ů.
Ostatnia sala to polski aneks do wystawy. Do zamieszczenia dzie┼é polskich na ekspozycji jej autor├│w zainspirowa┼é archiwalny spis inwentarzowy z┬álat 1941-1944 z┬á┼é├│dzkiego muzeum. Ca┼éa kolekcja zosta┼éa wtedy spisana i opatrzona nag┼é├│wkiem ÔÇ×J├╝dische und Entartete KunstÔÇť (ÔÇ×Sztuka ┼╝ydowska i zdegenerowanaÔÇť). Dopiero ten dokument u┼Ťwiadomi┼é tw├│rcom wystawy, jak bardzo i polscy arty┼Ťci zostali dotkni─Öci w czasie re┼╝imu nazistowskiego. We wrze┼Ťniu 1939 sko┼äczy┼éo si─Ö normalne funkcjonowanie sztuki, do Polski wkroczyli Niemcy z┬ázamiarem likwidacji polskiej inteligencji. Rozpocz─Ö┼éy si─Ö liczne aresztowania, rozstrzeliwania i deportacje dzia┼éaczy spo┼éecznych, ludzi nauki i kultury. W przypadku polskich artyst├│w powodem do ┼Ťcigania nie by┼é awangardowy spos├│b malowania czy pisania, wystarcza┼éa tylko to┼╝samo┼Ť─ç narodowa. W tej sali mo┼╝na zobaczy─ç jedn─ů z┬ániewielu zachowanych rze┼║b Katarzyny Kobro, ksi─ů┼╝ki i grafiki Brunona Schulza, dzie┼éa Jonasza Sterna, Romana Kramsztyka, W┼éadys┼éawa Strzemi┼äskiego i wielu innych, tak┼╝e mniej znanych artyst├│w oraz ich wstrz─ůsaj─ůce losy.

Konrad Winkler, Portret ┼╝ony, 1920


ÔÇô A┬áTen w─ůsik┬áprzes┼éucha┼éa┼Ť? ÔÇô po powrocie z┬áKrakowa us┼éysza┼éam to pytanie co najmniej kilka razy od os├│b, kt├│re ju┼╝ mia┼éy przyjemno┼Ť─ç obejrze─ç wystaw─Ö. W muzeum mo┼╝na by┼éo pos┼éucha─ç wielu zakazanych podczas okupacji piosenek. Najcz─Ö┼Ťciej w pami─Ö─ç zapada kabaretowy utw├│r z┬átekstem Mariana HemaraTen w─ůsik, kt├│ry w teatrze Ali Baba wykonywa┼é Ludwik Sempoli┼äski, parodiuj─ůc Hitlera. Szlagier wywo┼éa┼é afer─Ö dyplomatyczn─ů i zar├│wno tw├│rca, jak i wykonawca musieli ukrywa─ç si─Ö przed ┼Ťcigaj─ůcym ich gestapo. Wi─Özieniem grozi┼éy tak┼╝e inne b┼éahe wykroczenia. Gustaw Morcinek w ksi─ů┼╝ce ÔÇ×Wyr─ůbany chodnikÔÇť nada┼é psu imi─Ö Bismarck, za co przesiedzia┼é blisko sze┼Ť─ç lat w obozach koncentracyjnych.
Jest wiele powod├│w, dla kt├│rych powinno si─Ö zobaczy─ç┬áPolowanie na awangard─Ö. Wystawa ma na celu nie tylko przybli┼╝y─ç nam stosunkowo ma┼éo znane w Polsce postacie niemieckich ekspresjonist├│w, ale r├│wnie┼╝ u┼Ťwiadomi─ç ogrom strat i zniszczenie nie tylko prac, ale ca┼éego ┼╝ycia kulturalnego podczas okupacji hitlerowskiej. Dzie┼éa, kt├│re cudem przetrwa┼éy do dzi┼Ť dzi─Öki ukrywaniu w skrzyniach, zakopywaniu w ziemi lub sprzeda┼╝y za granic─Ö, stanowi─ů cz─Ö┼Ť─ç wa┼╝nego dla historii kultury dorobku artystycznego. Jak m├│wi Prof. Dr J├╝rgen Wilhelm, sztuka uznana przez nazist├│w za zdegradowan─ů, zas┼éu┼╝y┼éa na to, ┼╝eby j─ů pokazywa─ç dzi┼Ť w najlepszych galeriach.
* Julien Bryan to s┼éynny ameryka┼äski dokumentalista i fotografik, kt├│rego ma┼éo dot─ůd znane zdj─Öcia z┬áWarszawy z pierwszych dni wrze┼Ťnia 1939 mo┼╝na by┼éo ogl─ůda─ç rok temu na wystawie w Domu Spotka┼ä z┬áHistori─ů.
 

 
Polowanie na awangard─Ö. Zakazana sztuka
w Trzeciej RzeszyÔÇĘ
Mi─Ödzynarodowe Centrum Kultury, Krak├│w
19 pa┼║dziernika 2011ÔÇô29 stycznia 2012

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś