Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Poci─ůgiem ku wolno┼Ťci. ÔÇ×Kolej podziemnaÔÇŁ Colsona Whiteheada

Cora i Ceasar s─ů czarnymi niewolnikami w kraju, w kt├│rym nastroje abolicjonistyczne stanowi─ů jeszcze awangard─Ö. Przyst─Öpna forma ksi─ů┼╝ki skrywa nie┼éatwe dla Ameryki tematy, lecz, co wa┼╝niejsze, uniwersalne dla ca┼éego wsp├│┼éczesnego ┼Ťwiata pytania.

materiały prasowe

materiały prasowe


Chocia┼╝ zdanie pochodz─ůce z ok┼éadki ksi─ů┼╝ki ÔÇ×Kolej podziemna. Czarna krew amerykiÔÇŁ Colsona WhiteheadÔÇÖa ÔÇô ÔÇ×Jedna z najwa┼╝niejszych ksi─ů┼╝ek o Ameryce, jakie kiedykolwiek napisano!ÔÇŁ ÔÇô wydaje si─Ö przesadzone, to ┼Ťmia┼éo mo┼╝na powiedzie─ç, ┼╝e jest to jedna z najwa┼╝niejszych ksi─ů┼╝ek o Ameryce, jakie aktualnie mog┼éy zosta─ç wydane. Pod historyczno-fantastyczn─ů narracj─ů skrywa ona pytania i my┼Ťli, na kt├│re powinni┼Ťmy by─ç obecnie szczeg├│lnie wyczuleni.
Dw├│jka bohater├│w przemierza kolejne stany Ameryki ÔÇô w takim uj─Öciu ÔÇ×Kolej podziemnaÔÇŁ staje si─Ö typow─ů ameryka┼äsk─ů powie┼Ťci─ů drogi. Jednak nie jest to beatnikowska opowie┼Ť─ç, w kt├│rej wiatr wolno┼Ťci rozwiewa w┼éosy zblazowanym traperom. Cora i Ceasar s─ů czarnymi niewolnikami w kraju, w kt├│rym nastroje abolicjonistyczne stanowi─ů jeszcze awangard─Ö. Przyst─Öpna forma ksi─ů┼╝ki skrywa nie┼éatwe dla Ameryki tematy, lecz, co wa┼╝niejsze, uniwersalne dla ca┼éego wsp├│┼éczesnego ┼Ťwiata pytania.
Droga Cory oraz Ceasara rozpoczyna si─Ö na plantacji w Georgii, na kt├│rej oboje┬ámieszkaj─ů i pracuj─ů. W opisie WhiteheadÔÇÖa przewa┼╝a nie sama praca, jej trud czy nawet przemoc i okrucie┼ästwo w┼éa┼Ťcicieli gospodarstwa, a stosunki i relacje w┼Ťr├│d samych niewolnik├│w. Nadaj─ůc im osobiste charaktery, pozwalaj─ůc na k┼é├│tnie, ale te┼╝ w┼éasn─ů, niesprawiedliw─ů hierarchi─Ö, w pewien spos├│b upodmiotawia on czarnych bohater├│w powie┼Ťci jako aktor├│w swej w┼éasnej historii. Nie przedstawia jasnych podzia┼é├│w, nie wpada w pu┼éapk─Ö idealizowania, pokazuje za to, ┼╝e indywidualne cechy, sk┼éonno┼Ťci do dobra lub z┼éa maj─ů swoje znaczenie, nawet w ┼Ťwiecie zdeterminowanym przez narzucone z g├│ry zasady. Takie spojrzenie wyja┼Ťnia r├│wnie┼╝ same motywacje sk┼éaniaj─ůce Core i Ceasara do ucieczki. Ona nosi ÔÇ×spadekÔÇŁ po matce, jedynej jak do tej pory osobie, kt├│rej uda┼éo si─Ö skutecznie i z powodzeniem wydosta─ç z plantacji; ÔÇ×spadekÔÇŁ b─Öd─ůcy z jednej strony opuszczeniem i samotno┼Ťci─ů, z kt├│r─ů trudno jest si─Ö bohaterce pogodzi─ç, z drugiej, ┼éatwo┼Ťci─ů, z jak─ů Cora daje si─Ö porwa─ç momentom mentalnej wolno┼Ťci. On z kolei, nim trafi┼é do gospodarstwa Randall├│w, zosta┼é oswojony z wizj─ů wyswobodzenia przez poprzedni─ů w┼éa┼Ťcicielk─Ö. W takiej perspektywie ucieczka jest nie tylko aktem odwagi wobec ryzyka niepowodzenia i id─ůcych za nim konsekwencji, ale przede wszystkim ze wzgl─Ödu na konieczno┼Ť─ç zmiany my┼Ťlenia o swoim trwaniu ÔÇô ÔÇ×Ucieczka z granic plantacji by┼éaby ucieczk─ů od fundamentalnych zasad w┼éasnej egzystencji ÔÇô┬ániemo┼╝liwo┼Ťci─ůÔÇŁ.
Jednak droga bohater├│w nie by┼éaby mo┼╝liwa bez Kolei Podziemnej. W rzeczywisto┼Ťci by┼éa to sie─ç ludzi, miejsc, ┼Ťrodowisk, kt├│re stwarza┼éy warunki do bezpiecznego przedostania si─Ö do stan├│w p├│┼énocnych lub jeszcze dalej (na przyk┼éad do Kanady) ÔÇô przestrzeni wolnych od niewolnictwa. Whitehead materializuje t─Ö histori─Ö w postaci czego┼Ť na kszta┼ét mi─Ödzystanowego metra, z podziemnymi stacjami, na kt├│rych uciekaj─ůcy czarni mog─ů wsi─ů┼Ť─ç do poci─ůg├│w jad─ůcych ku wolno┼Ťci (jak autor podaje w wywiadach, cz─Ö┼Ť─ç czytelnik├│w uwierzy┼éa w prawdziwo┼Ť─ç tej wizji). Kolej Podziemna prowadzi bohater├│w przez kolejne stany, staj─ůc si─Ö podr├│┼╝─ů nie tylko po zmieniaj─ůcych si─Ö geograficznych destynacjach, ale r├│wnie┼╝ po zr├│┼╝nicowanych podej┼Ťciach do tego, jak spraw─Ö czarnych mieszka┼äc├│w ÔÇ×rozwi─ůza─çÔÇŁ. R├│wnocze┼Ťnie te┼╝ droga ta staje si─Ö dla bohater├│w w─Ödr├│wk─ů ku rozwijaj─ůcemu si─Ö poczuciu wolno┼Ťci, kt├│remu stale trzeba si─Ö przygl─ůda─ç, podwa┼╝a─ç jego status, wci─ů┼╝ by─ç czujnym, by osi─ůgn─ů─ç jego pe┼éni─Ö.
Pierwszym przystankiem w drodze Cory i Ceasara jest Karolina Po┼éudniowa, w kt├│rej oboje dostaj─ů w┼éasne ┼é├│┼╝ka w bursach dla czarnych, prac─Ö, mo┼╝liwo┼Ť─ç spacerowania po mie┼Ťcie, pota┼äc├│wek. Oczywi┼Ťcie biali sprawuj─ů kontrol─Ö nad wszystkimi tymi przestrzeniami, mimo tego daj─ů one poczucie bezpiecze┼ästwa i, co najwa┼╝niejsze, wolno┼Ťci i autonomii. To poczucie usypia czujno┼Ť─ç, daje komfort oddalaj─ůcy bohater├│w od decyzji, by kontynuowa─ç swoj─ů podr├│┼╝ dalej na p├│┼énoc. Nawet ci─ůg┼ée notatki sporz─ůdzane przez bia┼éych, liczne wizyty lekarskie, sugerowanie sta┼éej antykoncepcji nie budz─ů podejrze┼ä, a┼╝ do momentu konfrontacji z wprost wypowiedzian─ů tez─ů, ┼╝e mo┼╝e tym, co pomo┼╝e upora─ç si─Ö z czarn─ů spo┼éeczno┼Ťci─ů, jest nauka i jej post─Öp. Ubrane w szaty szlachetno┼Ťci dzia┼éania s─ů okazj─ů na prze┼éomowe odkrycia, rozwijanie akademickich karier: ÔÇ×Zbi├│rka danych o kolorowych pielgrzymach i ich potomkach na przestrzeni lat i dekad, powiedzia┼é doktor, oka┼╝e si─Ö jednym z naj┼Ťmielszych przedsi─Öwzi─Ö─ç naukowych w historii. Kontrolowana sterylizacja, badanie chor├│b zaka┼║nych, doskonalenie nowych technik chirurgicznych na osobach nieprzystosowanych do ┼╝ycia w spo┼éecze┼ästwie ÔÇô czy mo┼╝na si─Ö dziwi─ç, ┼╝e najwi─Öksze talenty medyczne w kraju ┼Ťci─ůgaj─ů do Karoliny Po┼éudniowej?ÔÇŁ. Nauka i post─Öp usprawiedliwiaj─ů okrucie┼ästwo i przemoc przeze┼ä┬áskrywane. Zapewniaj─ůc czarnym pozorne bezpiecze┼ästwo i wolno┼Ť─ç, Karolina sta┼éa si─Ö swoistym laboratorium gotowym na nieko┼äcz─ůce si─Ö eksperymenty medyczne i spo┼éeczne.
Racjonalne wyliczenia staj─ů si─Ö r├│wnie┼╝ motorem dzia┼éa┼ä w Karolinie P├│┼énocnej. Droga w g├│r─Ö kraju paradoksalnie nie oznacza coraz wi─Ökszej akceptacji dla jego czarnych mieszka┼äc├│w. P├│┼énocna cz─Ö┼Ť─ç Karoliny, kt├│ra jest kolejnym przystankiem w drodze bohater├│w, staje si─Ö krain─ů, w kt├│rej nie trzeba mierzy─ç si─Ö z ÔÇ×problememÔÇŁ czarnych, bo ÔÇ×problemÔÇŁ ten si─Ö po prostu eksterminuje. Jedna podj─Öta przy kolacji decyzja w┼éadz staje si─Ö pocz─ůtkiem dzia┼éa┼ä maj─ůcych zlikwidowa─ç ludno┼Ť─ç afroameryka┼äsk─ů z terenu stanu ÔÇô ÔÇ×W Karolinie P├│┼énocnej rasa murzy┼äska nie istnia┼éa, chyba ┼╝e na ko┼äcu sznuraÔÇŁ. Wszelkie gesty pomocy czarnym r├│wnie┼╝ s─ů przes┼éank─ů dla zastosowania kary ┼Ťmierci, kt├│rej wykonanie ma posta─ç publicznej egzekucji. Ci─ůg┼éa atmosfera strachu nap─Ödza wzajemne podejrzenia, a co za nimi idzie:┬áoskar┼╝enia i donosy, tworz─ůc siatk─Ö, z kt├│rej wypl─ůtanie si─Ö staje si─Ö gestem heroicznej odwagi. Niefortunne znalezienie si─Ö w ┼Ťrodku Karoliny P├│┼énocnej Cory sprawia, ┼╝e teoretycznie cofa si─Ö ona w swoim wolno┼Ťciowym rozwoju, staje si─Ö wi─Ö┼║niem skrytki, w kt├│rej jest ukrywana. W praktyce jednak sytuacja ta staje si─Ö kolejnym krokiem do rozwijania jej podmiotowo┼Ťci jako cz┼éowieka wolnego, z jednej strony przy pomocy nowej umiej─Ötno┼Ťci, kt├│r─ů nabywa ÔÇô czytania ÔÇô z drugiej przez odbicie w postawie rodziny, kt├│ra j─ů ukrywa. Cora staje si─Ö bowiem istot─ů, dla kt├│rej warto po┼Ťwi─Öci─ç swoje bezpiecze┼ästwo i zaryzykowa─ç utrat─Ö ┼╝ycia.
Kolejne stany, po kt├│rych prowadzi nas Whitehead, utrzymuj─ů jego bohater├│w, a wraz z nimi czytelnik├│w, w stanie ci─ůg┼éego podwa┼╝ania, sta┼éej podejrzliwo┼Ťci wobec sytuacji, kt├│ra ju┼╝ wydaje si─Ö bezpieczna. Konieczno┼Ťci─ů staje si─Ö dla Cory wci─ů┼╝ na nowo upewnianie si─Ö o swojej nowej roli cz┼éowieka wolnego. Przez to, ┼╝e nie zosta┼éa jej ona z ÔÇ×naturyÔÇŁ nadana, a sta┼éa si─Ö kwesti─ů w┼éasnego wyboru, ca┼éy czas musi potwierdza─ç si─Ö przy kolejnych sytuacjach, spotkaniach. Mimo ustanawiania si─Ö wolno┼Ťci w relacji do innych jej podstawa tkwi w decyzji bohaterki i to niez┼éomno┼Ť─ç, by nie zrezygnowa─ç z tej cz─Ö┼Ťci swojego podmiotu, nap─Ödza kolejne jej dzia┼éania.
ÔÇ×Kolej podziemnaÔÇŁ jest swego rodzaju syntez─ů dotychczasowych bada┼ä, poszukiwa┼ä i analiz dotycz─ůcych niewolnictwa ukryt─ů w formie porywaj─ůcej i wci─ůgaj─ůcej powie┼Ťci drogi. I cho─ç mo┼╝na czu─ç pewien niedosyt, frustracj─Ö niedoprowadzaniem przez Whiteheada kolejnych wa┼╝nych dla my┼Ťli o czarnym niewolnictwie temat├│w do ko┼äca, to jednak doceni─ç trzeba rol─Ö swoistego wst─Öpu do kolejnych lektur, jak─ů jego powie┼Ť─ç mo┼╝e spe┼énia─ç. Przyk┼éadem mo┼╝e by─ç moment, w kt├│rym Cora w Karolinie Po┼éudniowej w ramach ÔÇ×awansuÔÇŁ zostaje przeniesiona z pracy w jednym z mieszcza┼äskich dom├│w do Muzeum Cud├│w Natury. Nie zostaje tam oddelegowana do sprz─ůtania, lecz staje si─Ö cz─Ö┼Ťci─ů ┼╝ywej ekspozycji. ÔÇ×Sceny z najczarniejszej AfrykiÔÇŁ, ÔÇ×┼╗ycie na statku niewolniczymÔÇŁ, ÔÇ×Typowy dzie┼ä na plantacjiÔÇŁ to nazwy sal, w kt├│rych Cora odgrywa do┼Ťwiadczenia swoje i w┼éasnych przodk├│w, by pokaza─ç Amerykanom, ┼╝e mimo ┼╝e ich kraj jest m┼éody, to ma ju┼╝ za sob─ů ÔÇ×bogat─ůÔÇŁ histori─Ö. Tym, co najbardziej traumatyzuje bohaterk─Ö w nowej pracy, nie jest konieczno┼Ť─ç odgrywania scen, kt├│re jeszcze kilka miesi─Öcy temu by┼éy jej realn─ů codzienno┼Ťci─ů, a spojrzenia zwiedzaj─ůcych. Wzrok staje si─Ö w tej sytuacji narz─Ödziem dominacji (tak jak na plantacji, tak i teraz praca Cory stale jest dogl─ůdana). Co jednak najwa┼╝niejsze staje si─Ö r├│wnie┼╝ broni─ů w r─Ökach (a w┼éa┼Ťciwie oczach) bohaterki. Cora wybiera sobie ÔÇ×ofiar─ÖÔÇŁ spo┼Ťr├│d zwiedzaj─ůcych i wlepia w ni─ů spojrzenie, tym samym rozpoczynaj─ůc swoisty pojedynek, kt├│ry zazwyczaj wygrywa, zmuszaj─ůc oponenta do odwr├│cenia g┼éowy, ucieczki. Jednak zn├│w wygrana ta jest niejednoznaczna, nier├│wna ÔÇô zwiedzaj─ůcy muzeum mog─ů uciec przed pe┼énym wyrzutu i z┼éo┼Ťci spojrzeniem bohaterki, ona grzecznie musi zaczeka─ç na koniec swojej zmiany. I chocia┼╝ temat w┼éadzy spojrzenia nie pojawia si─Ö w kolejnych fragmentach ÔÇ×Kolei podziemnejÔÇŁ, Whitehead w tej jednej scenie daje czytelnikowi na tyle du┼╝o kontekst├│w, by m├│g┼é rozpocz─ů─ç on w┼éasn─ů lawin─Ö my┼Ťli i docieka┼ä.
Zaskakuj─ůca jest, mimo tak okre┼Ťlonego osadzenia w czasie i geografii, ale te┼╝ sytuacji historyczno-spo┼éecznej, aktualno┼Ť─ç i uniwersalno┼Ť─ç my┼Ťli wychodz─ůcych z ÔÇ×Kolei podziemnejÔÇŁ. W du┼╝ej mierze niestety tych zatrwa┼╝aj─ůcych i ka┼╝─ůcych nam zastanowi─ç si─Ö nad natur─ů opresji i roli pojedynczych postaw w jej podtrzymywaniu. Co wi─Öcej, najbardziej wstrz─ůsaj─ůca z nich staje si─Ö oboj─Ötno┼Ť─ç, niezrozumia┼ée podporz─ůdkowanie zasadom tworzonym przez kilku ludzi w┼éadzy, to jak szybko (jak w Karolinie P├│┼énocnej) uznajemy bestialski stan rzeczy za naturalny. R├│wnocze┼Ťnie ksi─ů┼╝ka Whiteheada daje nam pole do rozwa┼╝a┼ä o konstruowaniu si─Ö podmiotowo┼Ťci cz┼éowieka wolnego, tego jak bardzo uzale┼╝niona jest ona od osobistej decyzji, zar├│wno przy jej nabywaniu, jak i utracie (zn├│w Karolina P├│┼énocna).
Ciekawym odniesieniem dla ÔÇ×Kolei PodziemnejÔÇŁ jest na nowo odkryta ze wzgl─Ödu na serialow─ů ekranizacj─Ö powie┼Ť─ç Margaret Atwood ÔÇ×Opowie┼Ť─ç podr─ÖcznejÔÇŁ. Pozycje czarnosk├│rych niewolnik├│w przejmuj─ů tutaj kobiety, kt├│rych rola zosta┼éa zdegradowana i zredukowana do funkcji rozrodczych. Jednak sytuacja doj┼Ťcia do podobnego stanu dominacji zostaje u Atwood odwr├│cona ÔÇô wolno┼Ť─ç, kt├│ra wydawa┼éoby si─Ö z natury zosta┼éa przypisana kobietom, zostaje im stopniowo odebrana i zn├│w g┼é├│wnym polem, na kt├│rym mo┼╝e istnie─ç i by─ç podtrzymywana, jest my┼Ťl o w┼éasnej podmiotowo┼Ťci. Zaskakuj─ůca jest mnogo┼Ť─ç poziom├│w, na kt├│rych te dwie ksi─ů┼╝ki oddalone od siebie czasem, w kt├│rym powsta┼éy, jak i tym, kt├│ry opisuj─ů, s─ů do siebie podobne. Zar├│wno na poziomie og├│lnych rozwa┼╝a┼ä o tworzeniu si─Ö w┼éadzy i dominacji, naturalizowania absurdalnych i okrutnych decyzji, jednostkowych postaw wobec nich, jak i pojedynczych scen czy temat├│w, na przyk┼éad si┼éy spojrzenia, czynienia z egzekucji show dla mas czy dos┼éownego istnienia w ksi─ů┼╝ce Atwood Podziemnego Szlaku Kobiet. Tym, co ┼é─ůczy te┼╝ te dwie powie┼Ťci, jest istnienie w obu przypadkach nieodleg┼éego geograficznie innego, lepszego ┼Ťwiata (co by─ç mo┼╝e znacz─ůce, w obu przypadkach na horyzoncie wolno┼Ťci majaczy Kanada) i id─ůcego za tym pytania o przyczyny braku reakcji z jego strony. Podobie┼ästwo wida─ç r├│wnie┼╝ na poziomie formy ÔÇô w zaskakuj─ůco lekki i absorbuj─ůcy czytelnika spos├│b ÔÇ×Kolej PodziemnaÔÇŁ i ÔÇ×Opowie┼Ť─ç podr─ÖcznejÔÇŁ opisuj─ů ┼Ťwiaty, do kt├│rych istnienia nie chcieliby┼Ťmy dopu┼Ťci─ç.
Opowie┼Ťci i obraz├│w poruszaj─ůcych temat niewolnictwa powsta┼éo ju┼╝ wiele ÔÇô zar├│wno tych bardziej naukowych, jak i takich, kt├│re szturmem wdar┼éy si─Ö do popkultury. ÔÇ×Kolej podziemnaÔÇŁ plasowa┼éaby si─Ö na tej skali gdzie┼Ť po┼Ťrodku i w┼éa┼Ťnie w tej pozycji poszukiwa─ç mo┼╝na jej si┼éy. Wydaje si─Ö, ┼╝e nadszed┼é czas, by bestsellery przypomina┼éy nam nie tylko o ÔÇ×ma┼éych ┼╝yciachÔÇŁ, ale te┼╝ uniwersalnych prawdach dotycz─ůcych natury cz┼éowieka. Whitehead (ale te┼╝ Atwood) swoj─ů powie┼Ťci─ů przestrzega nas przed zbytnim przekonaniem o niezmienno┼Ťci wsp├│┼éczesnego ┼Ťwiata. Droga na p├│┼énoc nagle mo┼╝e zaprowadzi─ç nas na okrutne po┼éudnie.
PS: Koniecznym wydaje si─Ö r├│wnie┼╝ wielki uk┼éon w stron─Ö wydawnictwa Albatros za wyr├│┼╝niaj─ůc─ů si─Ö estetyk─Ö wydania ÔÇ×Kolei podziemnejÔÇŁ ÔÇô wi─Öcej takich ksi─ů┼╝ek na naszych p├│┼ékach!
 
Colson Whitehead, ÔÇ×Kolej podziemna. Czarna krew AmerykiÔÇŁ, t┼éum. Rafa┼é Lisowski, Wydawnictwo Albatros, Warszawa 2017.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś