fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Pochwalony b─ůd┼║ÔÇŽ przez nasz─ů siostr─Ö ┼Ťmier─ç? Polscy biskupi o klimacie

Wi─Ökszo┼Ťci polskich hierarch├│w ko┼Ťcielnych wydaje si─Ö, ┼╝e zmiany klimatu ich nie dotycz─ů ÔÇô ekologia i klimat nie tylko nie s─ů dla nich wa┼╝nym tematem, one nie s─ů tematem w og├│le. Do chlubnych wyj─ůtk├│w nale┼╝y niewielu.
Pochwalony b─ůd┼║ÔÇŽ przez nasz─ů siostr─Ö ┼Ťmier─ç? Polscy biskupi o klimacie
ilustr.: Zuzanna Kowalczyk

Artyku┼é jest cz─Ö┼Ťci─ů przeprowadzonej przez Magazyn Kontakt analizy wypowiedzi hierarch├│w Ko┼Ťcio┼éa w Polsce w roku 2023. W ramach projektu powsta┼é wykaz 808 ┼║r├│de┼é: 794 wypowiedzi polskich biskup├│w rzymskokatolickich ÔÇô w tym wszystkich metropolit├│w, z uwzgl─Ödnieniem przewodnicz─ůcego i wiceprzewodnicz─ůcego Konferencji Episkopatu Polski ÔÇô a tak┼╝e 14 dokument├│w KEP. Dzi─Öki temu mo┼╝na by┼éo sprawdzi─ç, w jaki spos├│b biskupi w 2023 roku m├│wili o uchod┼║cach i migracjach, osobach i ruchach LGBT+ oraz klimacie i ekologii. Dalsze informacje znajduj─ů si─Ö na stronie.

***

Co o ekologii i klimacie maj─ů do powiedzenia polscy biskupi? Wszystko wskazuje na to, ┼╝e mimo dost─Öpnych w tym temacie licznych materia┼é├│w edukacyjnych i duszpasterskich (poza encyklikami, adhortacjami i innymi wypowiedziami papie┼╝y, istniej─ů tak┼╝e raporty komisji watyka┼äskich i dokumenty przygotowywane przez organizacje takie jak na przyk┼éad Laudato SiÔÇÖ Movement), naprawd─Ö niewiele.

Zebrana w ramach projektu baza wypowiedzi polskich hierarch├│w ko┼Ťcielnych obejmuje ponad 800 wypowiedzi i dokument├│w z okresu od 1 stycznia do 31 pa┼║dziernika 2023 roku. Tworz─ůc j─ů, przeanalizowali┼Ťmy dost─Öpne w internecie materia┼éy KEP, wyst─ůpienia wszystkich urz─Öduj─ůcych metropolit├│w oraz 16 innych wybranych biskup├│w diecezjalnych, funkcyjnych lub pomocniczych. Spo┼Ťr├│d wszystkich tych ┼║r├│de┼é tylko 20 wypowiedzi dotyka tematu ekologii cho─çby po┼Ťrednio, w tym 12 robi to niezale┼╝nie od uroczysto┼Ťci zwi─ůzanych ze ┼Ťwi─Ötymi my┼Ťliwych, le┼Ťnik├│w, pszczelarzy czy rolnik├│w, takich jak hubertusy czy do┼╝ynki. Tylko 5 zawiera d┼éu┼╝sz─ů lub bardziej pog┼é─Öbion─ů refleksj─Ö.

ilustr.: Marcin Kiedio

Najcz─Ö┼Ťciej w wypowiedziach polskich hierarch├│w ekologia i troska o ┼Ťwiat stworzony ujmowane s─ů jako problem moralny, nieco rzadziej spo┼éeczny. Postulaty polityczne pojawiaj─ů si─Ö tylko sporadycznie. O konieczno┼Ťci dbania o ziemi─Ö i odpowiedzialno┼Ťci za ni─ů wspomina przy okazji omawiania problem├│w wsp├│┼éczesno┼Ťci biskup drohiczy┼äski Piotr Sawczuk (16 lipca): ÔÇ×┼Ürodowiska, w kt├│rych ┼╝yjemy, nie s─ů jeszcze ca┼ékowicie wyja┼éowione i suche, ale bez w┼éa┼Ťciwych zabieg├│w erozja mo┼╝e post─Öpowa─ç. My jeste┼Ťmy wezwani do piel─Ögnowania obszar├│w ┼╝yznej ziemi, do tworzenia pi─Öknych ogrod├│w Pana, do przeciwdzia┼éania erozjiÔÇŁ, a o cz┼éowieku niszcz─ůcym powierzone mu dziedzictwo, m├│wi te┼╝ kr├│tko biskup polowy Wies┼éaw Lechowicz (5 czerwca): ÔÇ×Uzasadnion─ů interpretacj─ů przypowie┼Ťci Jezusa jest tak┼╝e jej odniesienie do ┼Ťwiata, w kt├│rym ┼╝yjemy. Jest on bowiem stworzony przez Boga i powierzony cz┼éowiekowi, by si─Ö nim tak zajmowa┼é, by przynosi┼é korzy┼Ť─ç cz┼éowiekowi i nie zak┼é├│ca┼é harmonii z innymi stworzeniami. Z ┼éatwo┼Ťci─ů zauwa┼╝amy, jak daleko odeszli┼Ťmy od tego zamys┼éu Bo┼╝ego. Cz┼éowiek wsp├│┼éczesny nie akceptuje swej roli stworzenia, ale aspiruje do roli Stw├│rcy. To prowadzi nie tylko do odrzucenia Boga, ale i do destrukcji ┼Ťwiata ÔÇô cz┼éowieka i przyrodyÔÇŁ.

ÔÇ×Jeste┼Ťmy jedynie go┼Ť─çmi w wielkim Bo┼╝ym domuÔÇŁ

Z kilkoma d┼éu┼╝szymi wypowiedziami mamy do czynienia w przypadku czterech biskup├│w. Po pierwsze, biskupa zielonog├│rsko-gorzowskiego, a zarazem delegata Konferencji Episkopatu Polski ds. Duszpasterstwa Pracownik├│w Le┼Ťnictwa, Gospodarki Wodnej i Ochrony ┼Ürodowiska, przewodnicz─ůcego zespo┼éu Laudato siÔÇÖ przy Radzie ds. Spo┼éecznych (czyli w strukturze Episkopatu odpowiedzialnego w┼éa┼Ťnie za ekologi─Ö) ÔÇô Tadeusza Lity┼äskiego. Po drugie, prymasa Polski i metropolity gnie┼║nie┼äskiego Wojciecha Polaka. Po trzecie, krakowskiego biskupa pomocniczego, franciszkanina Damiana Muskusa. Po czwarte, arcybiskupa katowickiego Adriana Galbasa.

W internecie w bie┼╝─ůcym roku ukaza┼éy si─Ö dwie wypowiedzi, w kt├│rych pierwszy z nich m├│wi o ekologii, obie zwi─ůzane ze zbli┼╝aniem si─Ö ┼Üwiatowych Dni Modlitw o Ochron─Ö Stworzenia. Jedn─ů z nich jest do┼Ť─ç og├│lnikowy list zach─Öcaj─ůcy do obchod├│w tego ┼Ťwi─Öta, szkicowo przybli┼╝aj─ůcy jego genez─Ö i nauczanie papie┼╝a Franciszka w tej kwestii. Co istotne z technicznego punktu widzenia, zawiera tak┼╝e linki do materia┼é├│w duszpasterskich dla ksi─Ö┼╝y oraz do tegorocznego papieskiego or─Ödzia przygotowanego na t─Ö w┼éa┼Ťnie okazj─Ö. List jest datowany na 21 sierpnia, z nast─Öpnego dnia pochodzi natomiast wywiad dla portalu ÔÇ×Niedziela.plÔÇŁ. W nim Lity┼äski powtarza prawie s┼éowo w s┼éowo tre┼Ť─ç poprzedniego dokumentu, poszerza jednak jego kontekst poprzez odwo┼éanie do konkretnych wypowiedzi papie┼╝a. Biskup zielonog├│rski przytacza za Franciszkiem postulaty ekologii integralnej, sprzeciwu wobec prowadzenia rabunkowej gospodarki, przedefiniowana post─Öpu, zauwa┼╝enia zwi─ůzk├│w mi─Ödzy cierpieniem planety a cierpieniem ubogich oraz uchod┼║c├│w i uchod┼║czy┼ä. Zwraca tak┼╝e uwag─Ö na fakt, ┼╝e w procesie koniecznej, zielonej przemiany ┼Ťwiata rol─Ö do odegrania maj─ů zar├│wno zwykli ludzie, jak i polityczni decydenci. O wiele trudniejsze okazuje si─Ö jednak znalezienie pomys┼é├│w na konkretne dzia┼éania dla ┼Ťwieckich czy Ko┼Ťcio┼éa ÔÇô innych ni┼╝ ÔÇ×wo┼éanie w modlitwieÔÇŁ.

Zaproszenie, kt├│re Lity┼äski kieruje do wiernych, to wi─Öc wy┼é─ůcznie zach─Öta do modlitwy z podzi─Ökowaniem za dary, pro┼Ťb─ů o ┼éaski i przeprosinami za zaniedbania. Taka sama jest w jego optyce rola Ko┼Ťcio┼éa jako instytucji, kt├│ra ma w zasadzie tylko zorganizowa─ç obchody kolejnego ┼Ťwi─Öta og┼éoszonego przez papie┼╝a. Wydaje si─Ö bowiem, ┼╝e sam powo┼éany dwa lata temu zesp├│┼é Laudato siÔÇÖ nie ma jasnych zada┼ä, a przynajmniej nie s─ů one znane jego przewodnicz─ůcemu. Zapytany, odpowiada, ┼╝e jest to ÔÇ×grono os├│b, kt├│re swoj─ů wiedz─ů i do┼Ťwiadczeniem oraz inicjatywami wspiera w Ko┼Ťciele w Polsce my┼Ťl papie┼╝a wyra┼╝on─ů w encyklice Laudato siÔÇÖ w zakresie troski o dzie┼éo stworzeniaÔÇŁ oraz ÔÇ×zosta┼é powo┼éany z potrzeby wzmocnienia g┼éosu Ko┼Ťcio┼éa w sferze ekologicznejÔÇŁ. Jedyn─ů inicjatyw─ů, kt├│ra zosta┼éa wymieniona, jest powo┼éanie w ka┼╝dej diecezji duszpasterzy ┼Ťrodowisk Laudato siÔÇÖ, kt├│rych zadania s─ů podobne do tych stawianych przed zespo┼éem Lity┼äskiego ÔÇô czyli niesprecyzowane. Biskup wymienia inne zwi─ůzane z Ko┼Ťcio┼éem projekty, maj─ůce jednak bardziej oddolny charakter ÔÇô portal ÔÇ×EkomaikaÔÇŁ oraz zbi├│r przyk┼éadowych kaza┼ä i katechez Gratias Domine.

ilustr.: Marcin Kiedio

Jedn─ů z tegorocznych homilii, wyg┼éoszon─ů podczas ┼Ťwi─Öta le┼Ťnik├│w (14 lipca), po┼Ťwi─Öci┼é ekologii, a szczeg├│lnie roli las├│w i drzew w przyrodzie, metropolita katowicki Adrian Galbas. Odwo┼éywa┼é si─Ö w niej wprost do katechizmu i wypowiedzi papie┼╝a Franciszka w tym temacie, a tak┼╝e zwraca┼é uwag─Ö na bezpo┼Ťrednie korzy┼Ťci, kt├│re przynosz─ů one cz┼éowiekowi, w duchu tak zwanych us┼éug ekosystemowych, takich jak wytwarzanie tlenu, wspieranie bior├│┼╝norodno┼Ťci, obni┼╝anie temperatury miejskiej wyspy ciep┼éa, pozytywny wp┼éyw na dobrostan psychiczny i ÔÇô zdaniem arcybiskupa ÔÇô duchowy. W tej wypowiedzi znalaz┼éo si─Ö te┼╝ miejsce na pochwa┼é─Ö misji zawodowej le┼Ťnik├│w oraz na, cho─ç wyra┼╝ony do┼Ť─ç ┼éagodnie, aspekt pokory wobec Stworzenia: ÔÇ×Nigdy nie zapominajmy, ┼╝e jeste┼Ťmy jedynie go┼Ť─çmi w wielkim Bo┼╝ym domu, kt├│rym jest ┼Ťwiat. Nie jeste┼Ťmy jego w┼éa┼Ťcicielami. Nie mo┼╝emy si─Ö wi─Öc na ziemi szarog─Ösi─ç, jakby┼Ťmy sami j─ů wymy┼Ťlili i jakby┼Ťmy byli ostatnim ┼╝yj─ůcym tu pokoleniem. Tym, kt├│rzy przyjd─ů po nas, zostawmy co┼Ť wi─Öcej ni┼╝ puste pustkowia i martwy beton. Zostawmy im te┼╝ lasy!ÔÇŁ. Swoje my┼Ťli arcybiskup wyra┼╝a prostym j─Özykiem, podkre┼Ťla te┼╝, co dobrego daje nam ┼Ťrodowisko ÔÇô jego celem jest niew─ůtpliwie dotarcie z przekazem do jak najszerszego grona odbiorc├│w i przekonania go odpowiednimi argumentami.

Wprost do nauczania papie┼╝a Franciszka odwo┼éywa┼é si─Ö w dw├│ch wyra┼║nie okazjonalnych homiliach prymas Polak ÔÇô na do┼╝ynkach archidiecezji oraz podczas mszy na stulecie Polskiego Zwi─ůzku ┼üowieckiego. W pierwszej z nich, bardziej og├│lnej, opowiada┼é o spotkaniu papie┼╝a z prawnikami pracuj─ůcymi nad regulacjami dotycz─ůcymi ochrony ┼Ťrodowiska, na kt├│rym Franciszek zapowiedzia┼é powstanie adhortacji Laudate Deum. Odnosi┼é si─Ö do wdzi─Öczno┼Ťci za dar stworzenia i odpowiedzialno┼Ťci za przekazanie go w stanie nadaj─ůcym si─Ö do zamieszkania kolejnym pokoleniom, zach─Öca┼é do osobistego zaanga┼╝owania i rachunku sumienia na wz├│r biskupa Rzymu. Bardziej szczeg├│┼éowe odniesienia do papieskiego nauczania znalaz┼éy si─Ö w homilii z okazji ┼Ťwi─Öta my┼Ťliwych. Polak przytacza w niej progresywn─ů interpretacj─Ö ÔÇ×czynienia ziemi sobie poddan─ůÔÇŁ k┼éad─ůc─ů nacisk na to, by cz┼éowiek ÔÇ×uprawia┼é j─ů i strzeg┼éÔÇŁ, a nie by┼é jej tyranem, przeciwko kt├│remu ┼Ťwiat pr─Ödzej czy p├│┼║niej si─Ö zbuntuje. Odpowiedzialno┼Ť─ç naszego gatunku w naturalny spos├│b ma wynika─ç z faktu, ┼╝e to w┼éa┼Ťnie my jeste┼Ťmy jedynymi istotami zdolnymi do tak daleko posuni─Ötego rozumienia konsekwencji swoich dzia┼éa┼ä, a wi─Öc tak┼╝e powo┼éanymi do zadbania o ┼Ťwiat tak, aby kolejne pokolenia mog┼éy w nim bezpiecznie ┼╝y─ç. Prymas Polski przypomina, ┼╝e troska o dzie┼éo stworzenia jest nieod┼é─ůcznym elementem wiary chrze┼Ťcija┼äskiej i to nie tylko w sferze deklaratywnej ÔÇô za s┼éowami musz─ů i┼Ť─ç czyny. Odnosi to potem do etyki my┼Ťliwych oraz ich zada┼ä. Stoi to oczywi┼Ťcie w kontrze do idealistycznego charakteru jego kazania, mo┼╝na jednak zrozumie─ç to podej┼Ťcie jako nieproponowanie zbyt radykalnej drogi osobom, kt├│re nie s─ů na ni─ů gotowe ÔÇô a przy okazji mi┼éo ┼éechc─ůce ich pr├│┼╝no┼Ť─ç.

W polskim kontek┼Ťcie rozs─ůdne wydaje si─Ö tak┼╝e podkre┼Ťlanie, ┼╝e ide─Ö ÔÇ×nawr├│cenia ekologicznegoÔÇŁ g┼éosi┼é ju┼╝ Jan Pawe┼é II, a nie tylko papie┼╝ Franciszek, co robi─ů zar├│wno Lity┼äski, jak i Polak. Podwy┼╝sza to rang─Ö tego nauczania jako maj─ůcemu d┼éu┼╝sz─ů tradycj─Ö oraz, co istotniejsze, pochodz─ůcemu od ┼Ťwi─Ötego otoczonego w Ko┼Ťciele w Polsce rzadko spotykanym kultem. To w┼éa┼Ťnie ÔÇ×papie┼╝ PolakÔÇŁ m├│wi┼é zar├│wno o ziemi, kt├│r─ů nale┼╝y uprawia─ç i strzec, jak i o buncie natury przeciwko ludzkiej tyranii ÔÇô cho─çby w or─Ödziu na ┼Üwiatowy Dzie┼ä Pokoju 1990 i w encyklice Solicitudo Rei Socialis z 1987. W drugim dokumencie jasno sprzeciwia┼é si─Ö te┼╝ konsumpcjonizmowi oraz wysuwa┼é koncepcj─Ö gro┼║nego dla ┼Ťwiata stworzonego ÔÇ×nadrozwojuÔÇŁ, czyli nadmiernego eksploatowania d├│br materialnych.

ÔÇ×Roz┼éo┼╝one w czasie samob├│jstwoÔÇŁ

Spo┼Ťr├│d wszystkich badanych biskup├│w najbardziej pog┼é─Öbion─ů refleksj─Ö ekologiczn─ů znale┼║─ç mo┼╝na w wypowiedziach biskupa Damiana Muskusa. Kilka stron z wydanego w pa┼║dzierniku jego wywiadu-rzeki ÔÇ×Nie m├│j Ko┼Ťci├│┼é. Rozmowy o nadziei, oczyszczeniu i fundamentach wiaryÔÇŁ po┼Ťwi─Öconych jest temu tematowi. Poza przytoczeniem nauczania papie┼╝a Franciszka ÔÇô Muskus czyni to w podobnej formie, co prymas Polak ÔÇô oraz przypomnieniem, ┼╝e tak┼╝e Benedykt XVI i Jan Pawe┼é II zajmowali si─Ö t─ů kwesti─ů, franciszkanin zwraca uwag─Ö na badania spo┼éeczne dotycz─ůce pogl─ůd├│w polskich katolik├│w w temacie ekologii (prezentowane na zesz┼éorocznej konferencji ÔÇ×Creatio continuaÔÇŁ), kt├│re jasno wskazuj─ů, ┼╝e problem ten jest dla nich wa┼╝n─ů kwesti─ů moraln─ů, na kt├│r─ů Ko┼Ťci├│┼é nie reaguje w odpowiedni spos├│b. S┼éuszna wydaje si─Ö te┼╝ intuicja Muskusa, ┼╝e odpowiedzi ankietowanych to prawdopodobnie raczej deklaracje, nie zawsze po┼é─ůczone z czynami, a kategoria ÔÇ×grzechu ekologicznegoÔÇŁ nie zosta┼éa powszechnie zrozumiana i zaakceptowana. Krakowski hierarcha porusza w swojej wypowiedzi temat wp┼éywu jednostki w kontek┼Ťcie potencjalnie zniech─Öcaj─ůcego braku dzia┼éa┼ä ze strony niekt├│rych pa┼ästw i wielkich organizacji, poszukuje te┼╝ ┼║r├│de┼é braku zainteresowania ekologi─ů w nat┼éoku innych kryzys├│w, z kt├│rymi boryka si─Ö obecnie Ko┼Ťci├│┼é w Polsce. Wspomina o ┼Ťwieckich ze ┼Üwiatowego Ruchu Katolik├│w na rzecz ┼Ürodowiska o wiele aktywniej troszcz─ůcych si─Ö o stworzenie ni┼╝ wielu ksi─Ö┼╝y, z kt├│rych niech─Öci─ů si─Ö spotykaj─ů. Rozwa┼╝a stereotypy, przez kt├│re cz─Ö┼Ť─ç Ko┼Ťcio┼éa traktuje ekologi─Ö nieufnie. Nie unika przy tym nazwania jej ÔÇ×kolejn─ů dziedzin─ů, kt├│r─ů zideologizowanoÔÇŁ, ale to w┼éa┼Ťciwie jedyna tego typu pusta aluzja w ca┼éym materiale, prowadz─ůca zreszt─ů ju┼╝ w kolejnych zdaniach do ostrego postawienia sprawy:

ÔÇ×Rujnowanie ┼Ťwiata, kt├│ry jest naszym naturalnym ┼Ťrodowiskiem, to roz┼éo┼╝one w czasie samob├│jstwo i grzech przeciwko ┼╝yciu. Wypalanie traw, spalanie odpadk├│w z produkcji, palenie ┼Ťmieci, wycinki drzew i betonowanie miast… To degradacja ┼Ťwiata i niszczenie dzie┼éa, kt├│re Pan B├│g uczyni┼éÔÇŁ (s. 138).

ilustr.: Marcin Kiedio

Postawienia sprawy ┼Ťwiadcz─ůcego zreszt─ů o wiedzy biskupa Muskusa na temat zagro┼╝e┼ä dla ┼Ťrodowiska naturalnego i realnej (a nie tylko deklarowanej czy wymuszonej nauczaniem papie┼╝a) troski. Ciekawa jest tak┼╝e jego refleksja o stanowi─ůcym recept─Ö na te zagro┼╝enia minimalizmie postawionym w opozycji do konsumpcjonizmu. Ten drugi rozumie bowiem franciszkanin nie tylko jako ch─Ö─ç do gromadzenia d├│br, ale te┼╝ dozna┼ä, relacji czy przyg├│d, nieprowadz─ůc─ů nigdy do nasycenia. W ten tok rozumowania wpisuje si─Ö tak┼╝e popularny wsp├│┼écze┼Ťnie p─Öd do produktywno┼Ťci jednostki ÔÇô niezale┼╝nie, czy realizuj─ůcy si─Ö w kolejnych wykonywanych zadaniach, czy to na przyk┼éad w samorozwoju. Wydaje si─Ö to koncepcja do┼Ť─ç wyzwalaj─ůca i nowatorska w naszych realiach, cho─ç jej ┼║r├│de┼é mo┼╝na szuka─ç ju┼╝ w encyklice Solicitudo Rei Socialis, a rozwija j─ů tak┼╝e papie┼╝ Franciszek w swoim nauczaniu. Szkoda, ┼╝e to nie ten typ wypowiedzi polskich hierarch├│w przebija si─Ö do medi├│w ÔÇô a raczej ten, kt├│ry powtarza si─Ö u zwierzchnika biskupa Muskusa z archidiecezji krakowskiej.

Grzech ekologizmu a moda na weganizm

Wypowiedzi metropolity krakowskiego, a zarazem zast─Öpcy przewodnicz─ůcego Konferencji Episkopatu Polski, Marka J─Ödraszewskiego, stanowi─ů bowiem osobny przypadek do analizy. Nie jest ich wiele, s─ů jednak charakterystyczne dla pewnego rodzaju my┼Ťlenia o ekologii, kt├│ry pozostaje popularny w Ko┼Ťciele w Polsce. J─Ödraszewski wykazuje zreszt─ů w tym wzgl─Ödzie ┼╝elazn─ů konsekwencj─Ö przynajmniej od 2019 roku, kiedy to wy┼éo┼╝y┼é swoj─ů koncepcj─Ö ÔÇ×grzechu ekologizmuÔÇŁ, kt├│rego znaczenie w jego rozumieniu nie pokrywa si─Ö wcale z poj─Öciem ÔÇ×grzechu ekologicznegoÔÇŁ w nauczaniu papie┼╝a Franciszka. Wypowiedzi z tego roku stanowi─ů naturaln─ů kontynuacj─Ö tamtych. W opinii krakowskiego hierarchy wsp├│┼écze┼Ťnie ┼Ťwiat traci warto┼Ťci i poczucie sensu, a w┼éa┼Ťciwa (nomen omen) hierarchia stworzenia zosta┼éa zaburzona (31 stycznia, 6 lutego). Dlaczego? Bo na jej szczycie przesta┼é sta─ç cz┼éowiek, kt├│ry zacz─ů┼é by─ç uznawany za najwi─Öksze zagro┼╝enie dla ┼Ťwiata. Biskup nie neguje przy tym powierzonej cz┼éowiekowi przez Boga odpowiedzialno┼Ťci za ┼Ťwiat stworzony, konieczno┼Ťci dbania o ┼Ťrodowisko (a przynajmniej nieniszczenia go), czy nawet ÔÇ×w pewnej mierzeÔÇŁ s┼éu┼╝enia mu. Zdaje si─Ö jednak nie zauwa┼╝a─ç, ┼╝e s─ů to rzeczy ┼Ťci┼Ťle ze sob─ů powi─ůzane, o czym jasno m├│wi papie┼╝ ÔÇô polecenie, aby ┼Ťwiat ÔÇ×uprawia─ç i strzecÔÇŁ, otrzymuje cz┼éowiek jako jedyna cz─Ö┼Ť─ç stworzenia ┼Ťwiadoma swojego wp┼éywu. Gdy wi─Öc cz┼éowiek tej odpowiedzialno┼Ťci nadu┼╝ywa, staje si─Ö dla otoczenia zagro┼╝eniem.

R├│wnie┼╝ Stanis┼éaw G─ůdecki, przewodnicz─ůcy KEP, wydaje si─Ö mie─ç wyra┼║ny pogl─ůd na wsp├│┼éczesne pr─ůdy w my┼Ťleniu ÔÇô ÔÇ×mod─Ö na weganizmÔÇŁ (a nie na przyk┼éad na wegetarianizm) kojarzy wy┼é─ůcznie z prozdrowotn─ů diet─ů, skoncentrowan─ů na ciele. Mimo ┼Ťwiadomo┼Ťci istnienia postulat├│w ÔÇ×wykre┼Ťlenia mi─Ösa z jad┼éospis├│wÔÇŁ nie zauwa┼╝a zupe┼énie ekologicznego charakteru tej tendencji i stawia j─ů niejako w opozycji do, bardziej w jego opinii warto┼Ťciowego, postu o charakterze duchowym (22 lutego): ÔÇ×O dziwo, dewaluacja warto┼Ťci postu religijnego ma miejsce w czasach, gdy coraz g┼éo┼Ťniej wyra┼╝ane s─ů postulaty ca┼ékowitego wykre┼Ťlenie mi─Ösa z menu cz┼éowieka, mody na weganizm i spo┼éecznych kampanii walki z oty┼éo┼Ťci─ů. Wszystkie te ┬ź┼Ťwieckie┬╗ posty skoncentrowane na s─ů na ciele cz┼éowieka, jego wygl─ůdzie i zdrowiu, co ma swoj─ů warto┼Ť─ç. Niemniej jednak najwi─Öksz─ů warto┼Ť─ç postu odkrywamy dopiero wtedy, gdy dostrze┼╝emy, jak zbawienny jest jego wp┼éyw na nasze ┼╝ycie duchoweÔÇŁ.

ilustr.: Marcin Kiedio

Kwestia troski o ┼Ťrodowisko naturalne pojawia si─Ö w niekt├│rych dokumentach i wypowiedziach zupe┼énie marginalnie, na przyk┼éad jako temat istniej─ůcy w dyskusjach synodalnych (Komunikat z Zebrania Plenarnego KEP z 14 czerwca), przywo┼éywaniu nauczania papie┼╝y Benedykta XVI i Franciszka (homilie Stanis┼éawa G─ůdeckiego z 7 stycznia i Marka J─Ödraszewskiego z 1 stycznia), ┼╝yciu codziennym rolnik├│w (homilia Leszka Leszkiewicza z 5 czerwca) czy w kodeksie etycznym my┼Ťliwych (homilia Wies┼éawa ┼Ümigiela z 16 wrze┼Ťnia). Tego typu wzmianki, rzucone mimochodem, s─ů jednak do tego stopnia pozbawione kontekstu, ┼╝e nie spos├│b ich analizowa─ç i trudno zak┼éada─ç, by sta┼éa za nimi g┼é─Öbsza ekologiczna refleksja.

Ekologia nie jest przy urnie koniecznie potrzebna

Ciekawsze s─ů natomiast oczywiste przemilczenia i nadu┼╝ycia. Naczelnym przyk┼éadem jest oczywi┼Ťcie Vademecum wyborcze katolika wydane przez Rad─Ö ds. Spo┼éecznych KEP, o kt├│rym na ┼éamach Magazynu Kontaktu szerzej pisa┼é Filip Flisowski. Wystarczaj─ůco skandaliczne by┼éo ju┼╝ ukazanie si─Ö tego dokumentu, kt├│ry przez sam wyb├│r kwestii uznawanych za ÔÇ×nienegocjowalneÔÇŁ jasno opowiada┼é si─Ö w czasie kampanii wyborczej za okre┼Ťlon─ů opcj─ů polityczn─ů. Skoro ju┼╝ jednak zosta┼é opublikowany, trzeba pyta─ç, dlaczego nie znalaz┼éo si─Ö w nim bezpo┼Ťrednie odniesienie do podstawowej dla pontyfikatu obecnego papie┼╝a kwestii ekologii? Albo, jeszcze bardziej oczywistej z punktu widzenia nawet najbardziej zatwardzia┼éego konserwatysty, ┼Ťwi─Öto┼Ťci ludzkiego (nie tylko polskiego) ┼╝ycia ÔÇô a wi─Öc dotycz─ůcego tak┼╝e umieraj─ůcych w polskich lasach uchod┼║c├│w i uchod┼║czy┼ä? Albo aktualnego w tym kontek┼Ťcie niszczenia ekosystem├│w przez graniczny mur?

Na te pytania nie b─Ödzie nam dane pozna─ç odpowiedzi. Mo┼╝e zreszt─ů powinni┼Ťmy si─Ö z tego powodu raczej cieszy─ç? Istnieje du┼╝a szansa, ┼╝e by┼éaby podobna do reakcji biskupa drohiczy┼äskiego Piotra Sawczuka, kt├│ry po obejrzeniu zapory na polsko-bia┼éoruskiej granicy ┼╝yczy┼é stra┼╝nikom granicznym powodzenia ÔÇ×w ich trudnej i odpowiedzialnej pracyÔÇŁ. Ten sam hierarcha zreszt─ů przewodniczy┼é mszy ┼Ťwi─Ötej w trakcie Hubertusa Mazowsza i Podlasia, podczas kt├│rego jego poprzednikowi, Antoniemu Dydyczowi, wr─Öczona zosta┼éa statuetka im. Jana Szyszki, nies┼éawnego ministra ┼Ťrodowiska ÔÇô tego samego, za kt├│rego kadencji w 2007 rozpocz─Öto budow─Ö obwodnicy Augustowa przez Dolin─Ö Rospudy, autora tzw. ÔÇ×lex SzyszkoÔÇŁ, kt├│re poskutkowa┼éo wycink─ů oko┼éo 3 milion├│w drzew, odpowiedzialnego za masowe wycinki w Puszczy Bia┼éowieskiej w 2017 roku. Podczas tej w┼éa┼Ťnie uroczysto┼Ťci aktualny biskup drohiczy┼äski wspomnia┼é o ÔÇ×wielkich zasobach przyrodyÔÇŁ ÔÇô co prawda otrzymanych od Boga, jednak w opisanym kontek┼Ťcie zwraca uwag─Ö u┼╝yte sformu┼éowanie, kt├│re sugeruje podej┼Ťcie do ┼Ťrodowiska jak do kolejnego towaru mo┼╝liwego do eksploatacji, czemu zreszt─ů wprost sprzeciwia si─Ö papie┼╝ Franciszek (Laudato siÔÇÖ, 33). Go┼Ťcini─ů Hubertusa by┼éa tak┼╝e wdowa po ministrze ÔÇô ju┼╝ wprost odnosz─ůca si─Ö do ÔÇ×zasob├│w las├│w i zwierzyny, wspania┼éych bogactw, zasob├│w geologicznych i energetycznych, kt├│re czyni─ů Polsk─Ö bogatym krajemÔÇŁ.

Mo┼╝e nie nale┼╝a┼éoby tego Sawczukowi wypomina─ç ÔÇô cho─ç jego udzia┼é w tym wydarzeniu nape┼énia─ç mo┼╝e pewnym niesmakiem ÔÇô gdyby relacja z niego nie zosta┼éa opublikowana na stronie internetowej diecezji. B─ůd┼║my jednak wobec niego uczciwi ÔÇô wypada w tym miejscu zaznaczy─ç, ┼╝e na stronie znalaz┼éa si─Ö te┼╝ relacja z otwarcia Nadbu┼╝a┼äskiego O┼Ťrodka Edukacji Ekologicznej w Broku. Obecno┼Ť─ç Sawczuka na tym wydarzeniu wynika┼éa zapewne st─ůd, ┼╝e odbywa┼éo si─Ö ono na terenie diecezji drohiczy┼äskiej, bo lakoniczno┼Ť─ç opisu pozwala przypuszcza─ç, ┼╝e nie jest to dla biskupa temat jakkolwiek istotny. Dowiadujemy si─Ö z niego jedynie o obecno┼Ťci duszpasterzy ┼Ťrodowisk ÔÇ×Laudato siÔÇÖÔÇŁ, biskupa Lity┼äskiego oraz o wyposa┼╝eniu nowopowsta┼éego o┼Ťrodka, a tak┼╝e o jego zwi─ůzku z encyklik─ů i adhortacj─ů papie┼╝a Franciszka. O czym s─ů te dokumenty, czym zajmuj─ů si─Ö ┼Ťrodowiska ÔÇ×Laudato siÔÇŁ? Tego diecezjanie biskupa Sawczuka nie dowiedz─ů si─Ö ju┼╝ tak ┼éatwo.

Polski episkopat i ÔÇ×despotyczny antropocentryzmÔÇŁ

Laudato siÔÇÖ, czyli ÔÇ×pochwalony b─ůd┼║ÔÇŁ ÔÇô taki tytu┼é, wywodz─ůcy si─Ö z b─Öd─ůcej poruszaj─ůc─ů pochwa┼é─ů ┼Ťwiata stworzonego Pie┼Ťni s┼éonecznej ┼Ťw. Franciszka, wybra┼é dla swojej kluczowej encykliki Jorge Bergoglio, kt├│ry tak┼╝e po biedaczynie z Asy┼╝u przyj─ů┼é papieskie imi─Ö. Przynajmniej od czas├│w Paw┼éa VI, kt├│ry ju┼╝ w 1970 roku (sic!) m├│wi┼é o ÔÇ×gro┼║bie katastrofy ekologicznejÔÇŁ oraz o ÔÇ×pokonywaniu swojego egoizmuÔÇŁ (przem├│wienie papie┼╝a Paw┼éa VI do Organizacji Narod├│w Zjednoczonych ds. Wy┼╝ywienia i Rolnictwa z okazji 25. rocznicy jej powstania, 16 listopada 1970 r.), poprzednicy obecnego papie┼╝a zwracali uwag─Ö na problem zmian klimatycznych, z kt├│rym mierzymy si─Ö jako ca┼éa ludzko┼Ť─ç. Temat ten pojawia┼é si─Ö coraz cz─Ö┼Ťciej w wypowiedziach Jana Paw┼éa II i Benedykta XVI wraz z post─Öpowaniem kryzysu, jednak dopiero Franciszek uczyni┼é go jednym z g┼é├│wnych punkt├│w swojego pontyfikatu ÔÇô obok troski o najubo┼╝szych i wykluczonych, z kt├│r─ů kryzys ekologiczny jest powi─ůzany.

Tymczasem, jak mo┼╝na domniemywa─ç, wi─Ökszo┼Ťci polskich hierarch├│w ko┼Ťcielnych wydaje si─Ö, ┼╝e zmiany klimatu ich nie dotycz─ů ÔÇô by─ç mo┼╝e s┼éusznie, zwa┼╝ywszy na ich wiek, jednak od os├│b pretenduj─ůcych do miana moralnych i duchowych przewodnik├│w mo┼╝na chyba oczekiwa─ç troski o co┼Ť wi─Öcej ni┼╝ w┼éasny kr├│tkowzroczny interes. W gronie polskich biskup├│w o ekologii nie m├│wi nikt lub prawie nikt. Do chlubnych wyj─ůtk├│w nale┼╝y niewielu ÔÇô metropolita gnie┼║nie┼äski, prymas Wojciech Polak, metropolita katowicki, Adrian Galbas, franciszkanin, biskup pomocniczy diecezji krakowskiej Damian Muskus i odpowiedzialny w ramach KEP za tematy ekologiczne biskup Tadeusz Lity┼äski. Od innych, licznych przedstawicieli polskiego episkopatu pr├│┼╝no oczekiwa─ç czegokolwiek ponad og├│lnikowe wzmianki.

Jeden z kluczowych problem├│w wsp├│┼éczesno┼Ťci, pal─ůcy nie tylko wed┼éug nauczania papie┼╝a Franciszka, problem, od kt├│rego zale┼╝y ┼╝ycie miliard├│w ludzi, okazuje si─Ö w polskiej rzeczywisto┼Ťci o wiele mniej istotny ni┼╝ wyimaginowane ataki na tradycyjn─ů rodzin─Ö czy chrze┼Ťcija┼äsk─ů cywilizacj─Ö europejsk─ů. Mo┼╝na przy tym ┼╝ywi─ç uzasadnione podejrzenie, ┼╝e zar├│wno chrze┼Ťcija┼ästwu, jak i rodzinie (przynajmniej w Polsce) swoimi dzia┼éaniami szczeg├│lnie aktywnie szkodzi sam episkopat ÔÇô na przyk┼éad poprzez wspieranie i wprowadzenie coraz liczniejszych podzia┼é├│w w spo┼éecze┼ästwie. Wiele z nich nak┼éada si─Ö zreszt─ů na podzia┼éy polityczne. W Vademecum wyborczym katolika nie znalaz┼éa si─Ö wzmianka o ochronie ┼Ťrodowiska, mimo ┼╝e temat ten by┼é obecny w kampanii (chocia┼╝by przy dyskusji o sprawiedliwej transformacji energetycznej). Pytanie jednak, czy to to dlatego, ┼╝e w tej dziedzinie nauczanie Ko┼Ťcio┼éa powszechnego zbyt jawnie k┼é├│ci si─Ö z praktykami dotychczas rz─ůdz─ůcych czy raczej ze wzgl─Ödu na kompletny brak zainteresowania polskich biskup├│w?

┼╗eby w nauczaniu papie┼╝a Franciszka znale┼║─ç odniesienie do wi─Ökszo┼Ťci temat├│w zwi─ůzanych z ochron─ů ┼Ťrodowiska, kt├│re w minionym roku poruszali polscy biskupi, nie trzeba si─Öga─ç do ┼╝adnych d┼éu┼╝szych materia┼é├│w, encyklik czy adhortacji ÔÇô wystarcz─ů dwa kr├│tkie or─Ödzia na tegoroczny i ubieg┼éoroczny ┼Üwiatowy Dzie┼ä Modlitw o Ochron─Ö Stworzenia. Kr├│tkie por├│wnanie nie tylko poruszanych w─ůtk├│w, ale i sposobu opowiadania o nich, pozwoli na spojrzenie na Ko┼Ťci├│┼é w Polsce tak┼╝e w perspektywie Ko┼Ťcio┼éa powszechnego. Na co wi─Öc zwraca uwag─Ö ojciec ┼Ťwi─Öty, a na co polscy hierarchowie?

Zobacz komentarz Magdaleny Kadziak z Laudato Si Movement do naszej analizy

Na pewno wszyscy s─ů zgodni w najog├│lniejszym wymiarze ÔÇô cz┼éowiekowi zosta┼éa powierzona odpowiedzialno┼Ť─ç za ┼Ťwiat stworzony, kt├│ry napawa nas zachwytem. Mamy tak┼╝e obowi─ůzek zachowa─ç go dla przysz┼éych pokole┼ä. S─ů to stwierdzenia powtarzaj─ůce si─Ö wielokrotnie, podobnie jak ÔÇ×nawr├│cenie ekologiczneÔÇŁ. O ÔÇ×ekologicznej duchowo┼ŤciÔÇŁ natomiast m├│wi ju┼╝ tylko papie┼╝, tak samo zreszt─ů jak o powszechnej komunii wszystkich stworze┼ä powi─ůzanych w sieci wzajemnych wsp├│┼ézale┼╝no┼Ťci. Spo┼Ťr├│d polskich hierarch├│w blisko tej idei pozostaje tylko prymas Polak, cytuj─ůcy zreszt─ů w├│wczas biskupa Rzymu, kiedy m├│wi o wsp├│lnym z reszt─ů stworzenia chwaleniu Boga. Gorzej wypada ju┼╝, kiedy zestawi─ç jego wypowied┼║ o ochronie gatunk├│w ┼éownych przez my┼Ťliwych z ÔÇ×ch├│rem krzyk├│w udr─ÖkiÔÇŁ, kt├│ry wydaj─ů r├│┼╝ne Bo┼╝e stworzenia i sama matka Ziemia w odpowiedzi na prze┼Ťladowania ze strony ludzi. Albo ÔÇ×despotyczny antropocentryzmÔÇŁ, kt├│ry zdaniem Franciszka jest tego przyczyn─ů, z ÔÇ×powrotem do w┼éa┼Ťciwej hierarchii stworzenia, na kt├│rej szczycie jest cz┼éowiekÔÇŁ ÔÇô to oczywi┼Ťcie s┼éowa Marka J─Ödraszewskiego. Pokor─Ö wobec ┼Ťwiata stworzonego prezentuje z kolei arcybiskup Galbas, nazywaj─ůc ludzi ÔÇ×tylko go┼Ť─çmiÔÇŁ.

O ograniczenie konsumpcji upominaj─ů si─Ö zar├│wno Franciszek, jak i prymas Polak oraz biskupi Muskus i Galbas, ci sami przypominaj─ů te┼╝ o istnieniu grzech├│w ekologicznych. Papie┼╝ jednak u┼╝ywa w tej kwestii znacznie ostrzejszych s┼é├│w, pisze bowiem wprost o ÔÇ×grabie┼╝czych interesach ekonomicznychÔÇŁ. Polak, Galbas i Muskus nie s─ů tak dosadni, powtarzaj─ů jednak wprost cz─Ö┼Ť─ç jego argument├│w, jak na przyk┼éad w tym fragmencie homilii: ÔÇ×nie mo┼╝e nigdy chodzi─ç o jak─ů┼Ť bezlitosn─ů eksploatacj─Ö natury, kt├│ra wskazuje na dominuj─ůcy i destrukcyjny obraz cz┼éowiekaÔÇŁ (Polak, 16 wrze┼Ťnia). Arcybiskup Galbas wyra┼╝a podobn─ů my┼Ťl w do┼Ť─ç zawi┼éy spos├│b (szczeg├│lnie wobec prostoty reszty jego wypowiedzi), m├│wi bowiem o ÔÇ×unikni─Öciu pu┼éapki wypaczonego bilansowania naszych zasob├│w naturalnychÔÇŁ (14 lipca). Inni polscy biskupi natomiast zatrzymuj─ů si─Ö raczej na nazywaniu przyrody ÔÇ×nie tylko zasobemÔÇŁ, pro┼Ťbie o my┼Ťlenie o niej ÔÇ×nie tylko w kategoriach zyskuÔÇŁ. Zdaniem Piotra Sawczuka przyroda jest jednak ÔÇ×bogactwemÔÇŁ, a wed┼éug Wies┼éawa Lechowicza ma ÔÇ×przynosi─ç cz┼éowiekowi korzy┼Ť─çÔÇŁ, cho─ç tak, by ÔÇ×nie zak┼é├│ca─ç harmonii z innymi stworzeniamiÔÇŁ. Interesuj─ůce jest swoj─ů drog─ů to ÔÇ×niezak┼é├│cenieÔÇŁ, podobnie jak ÔÇ×nieniszczenie ┼ŤwiataÔÇŁ u J─Ödraszewskiego, czy ÔÇ×niemarnowanie owoc├│w ziemiÔÇŁ u biskupa Leszka Leszkiewicza. Czy naprawd─Ö w kontek┼Ťcie powstrzymania ÔÇ×wojny ze stworzeniemÔÇŁ, o kt├│rej m├│wi papie┼╝ Franciszek, najmocniejsze postulaty, na jakie mo┼╝e powa┼╝y─ç si─Ö Ko┼Ťci├│┼é w Polsce, to nieczynienie z┼éa? Trzeba przyzna─ç, ┼╝e nie stawia sobie poprzeczki zbyt wysoko, mimo ┼╝e, jak pisze Damian Muskus, stwierdzenie, ┼╝e nie ma si─Ö wp┼éywu na nic, jest ÔÇ×gestem Pi┼éatowymÔÇŁ.

Podobnie jak papie┼╝, krakowski franciszkanin zwraca te┼╝ uwag─Ö na potrzeb─Ö zmiany politycznej ÔÇô obaj te┼╝ nie uwa┼╝aj─ů, ┼╝eby dzia┼éania jednostek musia┼éy by─ç od niej uzale┼╝nione. Ka┼╝dy cz┼éowiek mo┼╝e na miar─Ö swoich mo┼╝liwo┼Ťci wp┼éywa─ç na otoczenie oraz na decydent├│w. Inni polscy biskupi nie wypowiadali si─Ö w tej kwestii. W polskiej debacie raz zostaje poruszony istotny w papieskich or─Ödziach w─ůtek: konieczno┼Ťci politycznej zmiany oraz roli wsp├│lnot i organizacji mi─Ödzynarodowych (u Muskusa), a pomini─Öty jest zupe┼énie aspekt stawania po stronie ofiar, kluczowy dla tego nauczania. Franciszek wyra┼║nie m├│wi, ┼╝e kryzys klimatyczny szkodzi w pierwszej kolejno┼Ťci najs┼éabszym, a wi─Öc osobom starszym, ubogim i ludno┼Ťci rdzennej, i tak wykluczanym na wielu polach, a tak┼╝e m┼éodym, kt├│rzy z wielkim zaanga┼╝owaniem walcz─ů o ratowanie planety. Spo┼Ťr├│d tych grup tylko ci ostatni pojawiaj─ů si─Ö w wypowiedziach polskich hierarch├│w ÔÇô i to tylko tych nielicznych, kt├│rzy w og├│le do tematu si─Ö odnie┼Ťli. Rozczarowuj─ůce jest niewyra┼╝enie stanowiska na temat ekologii przez czo┼éowych hierarch├│w, takich jak kardyna┼éowie Nycz i Ry┼Ť, kt├│rzy w innych kwestiach nie boj─ů si─Ö wyg┼éasza─ç nawet do┼Ť─ç kontrowersyjnych (przynajmniej dla konserwatywnej cz─Ö┼Ťci Ko┼Ťcio┼éa) tre┼Ťci, a kt├│rych obecno┼Ť─ç w mediach jest znacz─ůca. Jedyna dotycz─ůca kryzysu klimatycznego wypowied┼║ metropolity warszawskiego wymienia go jako przyczyn─Ö masowej migracji. W przygotowanej przez Magazyn Kontakt bazie znalaz┼éo si─Ö odpowiednio 40 wyst─ůpie┼ä kardyna┼éa Nycza oraz 169 wyst─ůpie┼ä kardyna┼éa Rysia. Podobn─ů do kardyna┼éa Rysia liczb─ů udost─Öpnionych materia┼é├│w mo┼╝e pochwali─ç si─Ö tylko J─Ödraszewski, nawet jemu uda┼éo si─Ö jednak na przestrzeni swoich 150 wypowiedzi przynajmniej wspomnie─ç o ochronie ┼Ťrodowiska. Do grona najwa┼╝niejszych przedstawicieli Ko┼Ťcio┼éa zalicza si─Ö te┼╝ G─ůdecki ÔÇô na 55 przeanalizowane teksty, tylko w dw├│ch pojawiaj─ů si─Ö wzmianki o ┼Ťrodowisku, trudno jednak uzna─ç je za zaj─Öcie jakiegokolwiek stanowiska. Dla polskiego episkopatu ekologia i klimat nie tylko nie s─ů wa┼╝nym tematem, one nie s─ů tematem w og├│le.

Czy polscy biskupi czytali Laudato siÔÇÖ? Je┼Ťli tak, zrozumieli z niego co najwy┼╝ej tyle, ┼╝eby nie wypowiada─ç si─Ö o ekologii z otwart─ů wrogo┼Ťci─ů ÔÇô cho─ç i to nie jest regu┼é─ů. Bardziej prawdopodobne, ┼╝e mieli kontakt tylko z Pie┼Ťni─ů s┼éoneczn─ů (kt├│ra przecie┼╝ zaczyna si─Ö tak samo i kt├│rej autor te┼╝ mia┼é na imi─Ö Franciszek!) i wzi─Öli sobie do serca raczej jej ostatni─ů cz─Ö┼Ť─ç ÔÇô ÔÇ×pochwalony b─ůd┼║, m├│j Panie, przez nasz─ů siostr─Ö ┼Ťmier─ç cielesn─ů, przed kt├│r─ů nikt z ┼╝yj─ůcych uj┼Ť─ç nie mo┼╝eÔÇŁ. Skoro nie mo┼╝emy jej uj┼Ť─ç, to mo┼╝e im szybciej wszyscy przed ni─ů staniemy, tym lepiej? A tym w┼éa┼Ťnie grozi konsekwentne pomijanie tematu katastrofy klimatycznej w debacie publicznej czy ko┼Ťcielnej.

A co maj─ů pocz─ů─ç ci, kt├│rym nie spieszy si─Ö na tamten ┼Ťwiat ani nie chcieliby wysy┼éa─ç na niego najubo┼╝szych i obywateli kraj├│w Globalnego Po┼éudnia ÔÇô bo to oni w pierwszej kolejno┼Ťci zagro┼╝eni s─ů zmianami klimatu? Pozostaje im mie─ç nadziej─Ö, ┼╝e kolejny proekologiczny dokument papie┼╝a Franciszka, czyli wydana niedawno adhortacja Laudate Deum, cho─çby ze wzgl─Ödu na swoj─ů niewielk─ů obj─Öto┼Ť─ç i przyst─Öpno┼Ť─ç (z podsumowaniem aktualnej naukowej wiedzy na temat zmian klimatu, za kt├│rego oczywisto┼Ť─ç papie┼╝ wr─Öcz przeprasza, ale kt├│re uwa┼╝a za konieczne ÔÇ×z powodu pewnych lekcewa┼╝─ůcych i nierozs─ůdnych opinii, kt├│re znajduj─Ö nawet w Ko┼Ťciele katolickimÔÇŁ), nie przejdzie niezauwa┼╝ony. Maj─ůc jednak na uwadze fakt, ┼╝e w jednym or─Ödziu Franciszek jest w stanie poruszy─ç wi─Öcej w─ůtk├│w ni┼╝ kilkudziesi─Öciu kluczowych polskich hierarch├│w przez niemal rok, jest to prawdopodobnie nadzieja p┼éonna. Mo┼╝e wi─Öc nale┼╝y raczej liczy─ç na zmian─Ö pokole┼ä? W 2024 roku panowie G─ůdecki i J─Ödraszewski przestan─ů kierowa─ç pracami Episkopatu, a kilka miesi─Öcy p├│┼║niej osi─ůgn─ů wiek emerytalny.

***

Je┼Ťli chcesz wesprze─ç nasze dzia┼éania na rzecz lepszego spo┼éecze┼ästwa, Ko┼Ťcio┼éa i ┼Ťwiata ÔÇô wejd┼║ na stron─Ö ÔÇ×Wesprzyj nasÔÇŁ i dowiedz si─Ö wi─Öcej!

***

Tekst powsta┼é i zosta┼é sfinansowany w ramach programu EPIC – ÔÇ×Wsparcie medi├│w niezale┼╝nych/Expanding Production of Independent ContentÔÇŁ.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy ┼Ťrodowisko zaanga┼╝owane w walk─Ö z podzia┼éami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi─Öki Waszemu wsparciu!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś