Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Po ma┼éych drogach ┼üatgalii

Z ┼üotw─ů ┼é─ůczy nas nie tylko po┼éo┼╝enie geograficzne, lecz tak┼╝e r├│┼╝ne historyczne zwi─ůzki i postacie. Gustaw Manteuffel to jedna z nich.
Po małych drogach Łatgalii

W tym roku, dzi─Öki wsparciu Instytutu POLONIKA, zosta┼éo og┼éoszone drukiem pierwsze┬á dwuj─Özyczne, polsko-┼éotewskie, wydanie ÔÇ×Inflant PolskichÔÇŁ Gustawa Manteuffla. Na szcz─Ö┼Ťcie koronawirus nie stan─ů┼é na drodze realizacji dobrej inicjatywy, a tak─ů ÔÇô w moim przekonaniu ÔÇô jest ta publikacja.

Prapocz─ůtki tegorocznego wydania si─Ögaj─ů lat 60. XIX wieku, kiedy to w jednej z ryskich gazet ukazywa┼éy si─Ö artyku┼éy m┼éodego arystokraty pochodz─ůcego z Drycan w ├│wczesnej guberni witebskiej. W 1869 roku zebrano je i og┼éoszono pod tytu┼éem ÔÇ×Polnisch LivlandÔÇŁ. Nied┼éugo potem Manteuffel zosta┼é zach─Öcony, mi─Ödzy innymi przez J├│zefa Ignacego Kraszewskiego, do publikacji tekstu w j─Özyku polskim. Z r├│┼╝nych powod├│w polska wersja dzie┼éa zesz┼éa z prasy drukarskiej dopiero w 1879 roku, w zas┼éu┼╝onej oficynie Jana Konstantego ┼╗upa┼äskiego w Poznaniu. W tym roku ÔÇ×Inflanty PolskieÔÇŁ wr├│ci┼éy na ┼üotw─Ö. Bardzo cieszy fakt, ┼╝e tym razem w j─Özyku ┼éotewskim, jako znakomity rozdzia┼é mi─Ödzynarodowej wsp├│┼épracy polsko-┼éotewskiej.

Z ┼üotw─ů ┼é─ůczy nas nie tylko po┼éo┼╝enie geograficzne, lecz tak┼╝e r├│┼╝ne historyczne zwi─ůzki i postacie. Gustaw Manteuffel to jedna z nich. Tytu┼éowa ┼üatgalia oznacza po┼éudniowo-wschodni─ů cz─Ö┼Ť─ç ┼üotwy, dawniej nazywan─ů Inflantami Polskimi, kt├│ra jako wojew├│dztwo inflanckie wchodzi┼éa w sk┼éad I Rzeczypospolitej. Do 1772 roku ziemie te nale┼╝a┼éy do Kr├│lestwa Polskiego i Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego. Kilka s┼é├│w po┼Ťwi─Öc─Ö autorowi ÔÇ×Inflant PolskichÔÇŁ, a w zasadzie kr├│tkiej lekturowej podr├│┼╝y do ciekawych miejsc zwi─ůzanych z jego biografi─ů, cho─ç nie zawsze le┼╝─ůcych na popularnych trasach turystycznych. Baron Gustaw Manteuffel (1832ÔÇô1916) urodzi┼é si─Ö niedaleko Rze┼╝ycy (┼éot. Rezekne). By┼é potomkiem ÔÇ×starodawnej szlachty krzy┼╝acko-rycerskiej na kresach inflanckichÔÇŁ, jak brzmi nazwa jednego z jego pism. Zawo┼éanie rodowe Manteuffl├│w to ÔÇ×Nil sine Deo, omnia cum Eo!ÔÇŁ (ÔÇ×Nic bez Boga, wszystko z Nim!ÔÇŁ). Przysz┼éy dziejopis ca┼ée swoje ┼╝ycie zwi─ůza┼é z Inflantami Polskimi. Po kilkunastu latach sp─Ödzonych w rodzinnym pa┼éacu wyruszy┼é do Mitawy, gdzie uczy┼é si─Ö w tamtejszym gimnazjum. W├│wczas w miejscowym ko┼Ťciele, ufundowanym przez ksi─Öcia kurlandzkiego Jakuba Kettlera, s┼éu┼╝y┼é do Mszy ┼Üwi─Ötej wraz z innym historykiem Lubomirem Gadonem. Warto odnotowa─ç, ┼╝e sakrament bierzmowania autor ÔÇ×Inflant PolskichÔÇŁ przyj─ů┼é w Drycanach. Siedziba polsko-inflanckich Manteuffl├│w by┼éa tym miejscem, do kt├│rego ch─Ötnie wraca┼é, nawet w├│wczas, gdy ta maj─Ötno┼Ť─ç do nich ju┼╝ nie nale┼╝a┼éa.

W Dorpacie (obecnie Tartu w Estonii), gdzie studiowa┼é arkana prawa dyplomatycznego, Manteuffel podziwia┼é ruiny ┼Ťwi─ůtyni, w kt├│rej dawno temu g┼éosi┼é kazania Piotr Skarga. Swoj─ů drog─ů to w┼éa┼Ťnie na bazie ufundowanego w czasach Skargi kolegium jezuickiego Szwedzi stworzyli p├│┼║niej w┼éasny uniwersytet w tym mie┼Ťcie. Nast─Öpnie pozosta┼éo┼Ťci budowli pos┼éu┼╝y┼éy Rosjanom do umieszczenia uniwersyteckiej biblioteki we wn─Ötrzu niegdy┼Ť wspania┼éego obiektu kultu religijnego.

Kiedy Manteuffel studiowa┼é tajniki dyplomacji, jego matka i jej siostra ufundowa┼éy w Drycanach murowan─ů ┼Ťwi─ůtyni─Ö, na miejsce dawnej, drewnianej. Ten arystokratyczny r├│d polsko-inflancki nie cieszy┼é si─Ö zbyt d┼éugo now─ů budowl─ů sakraln─ů, poniewa┼╝ jego maj─ůtki zosta┼éy na wiele lat zasekwestrowane przez w┼éadze rosyjskie za aktywny udzia┼é braci Gustawa w styczniowej insurekcji 1863 roku. Jego matka, gorliwa katoliczka, baronowa Maria z Ryk├│w Manteufflowa, by┼éa hojn─ů donatork─ů miejscowych ko┼Ťcio┼é├│w. Zmar┼éa w Rydze, dok─ůd przenios┼éa si─Ö po powstaniu wraz z cz─Ö┼Ťci─ů najbli┼╝szej rodziny.

Okres ryski ┼╝ycia dziejopisa to czas aktywnie sp─Ödzony na utrwalaniu dziedzictwa dawnej Rzeczypospolitej oraz symboliczna obrona zachodniego chrze┼Ťcija┼ästwa przez tego b┼é─Ödnego rycerza swoich czas├│w. Obrona przed coraz bardziej ekspansywnym prawos┼éawiem, uto┼╝samianym przez niego z imperialn─ů Rosj─ů. R├│┼╝ne zakazy i szykany, kt├│rym by┼éo poddawane rzymskokatolickie duchowie┼ästwo w drugiej po┼éowie XIX wieku, dobrze wida─ç na przyk┼éadzie biskupa Franciszka Albina Symona, kt├│rego de facto wyrzucono z kraju, wpierw zsy┼éaj─ůc go do Odessy.

Na ┼üotwie Manteuffel ┼╝ywo anga┼╝owa┼é si─Ö w ┼╝ycie wsp├│lnoty katolickiej zar├│wno w Rydze, jak i innych miejscach dawnych krain inflanckich. Do┼Ť─ç wspomnie─ç, ┼╝e wspiera┼é finansowo wznoszenie nowych obiekt├│w sakralnych w Rydze, Mitawie i Rze┼╝ycy. By┼é tak┼╝e autorem koncepcji misternie wykonanego albumu ÔÇ×Terra MarianaÔÇŁ dla papie┼╝a Leona XIII od nadba┼étyckich katolik├│w. Dla mieszka┼äc├│w ┼üatgalii jednak najwa┼╝niejsz─ů zas┼éug─ů historyka by┼éo wydawanie pierwszego periodyku w mowie ┼éatgalskiej. Przyczyni┼éo si─Ö to do utrwalenia pisanej odmiany j─Özyka ┼éatgalskiego, czasami uznawanego za etnolekt j─Özyka ┼éotewskiego. Dziejopis publikowa┼é tak┼╝e przek┼éady fragment├│w Biblii oraz teksty modlitw po ┼éatgalsku. Co ciekawe ÔÇô wydawany przez Manteuffla katolicki kalendarz w wolnej ┼üotwie doczeka┼é si─Ö kontynuacji i ukazuje si─Ö do dzi┼Ť. Autor wielu pism po┼Ťwi─Öconych swoim rodzinnym stronom zmar┼é w Poniedzia┼éek Wielkanocny 1916 roku. Pochowany zosta┼é na dryca┼äskim cmentarzu przyko┼Ťcielnym w pobli┼╝u grobu swoich rodzic├│w. Stopniowo pami─Ö─ç o Manteufflu jest przypominana. Cz─Ö┼Ť─ç dzie┼é tego autora, po ponad stu latach, wznowiono. Miejscowy proboszcz z Drycan, ksi─ůdz Maris Laureckis, od kilku lat stara si─Ö o stworzenie izby pami─Öci po┼Ťwi─Öconej historykowi.

Gustaw Manteuffel zmaga┼é si─Ö z rosyjsk─ů cenzur─ů, grubym murem niewiedzy na temat jego rodzinnych stron, a tak┼╝e niemieckimi historykami, pr├│buj─ůcymi zmarginalizowa─ç lub przemilcze─ç istnienie dawnego wojew├│dztwa inflanckiego ÔÇô Inflant Polskich. Pami─Ötaj─ůc o znakomitych rycerskich tradycjach rodowych, cho─ç ju┼╝ nie mieczem, a pi├│rem, stawia┼é czo┼éo nie tylko naukowym rywalom. Nigdy na sta┼ée nie opu┼Ťci┼é ┼üotwy (nawet po utracie rodowych maj─ůtk├│w przez jego rodzin─Ö, b─Öd─ůcej kar─ů za aktywny udzia┼é w powstaniu styczniowym braci Gustawa, nie zdecydowa┼é si─Ö na wyjazd do Kr├│lestwa Polskiego czy do Galicji). W swojej nieco utopijnej wierze w odrodzenie przedrozbiorowej Rzeczypospolitej by┼é tam osamotniony, jednak w tym, co robi┼é, by┼é du┼╝o g┼é─Öbszy sens ni┼╝ wskrzeszenie instytucji pa┼ästwa. Stworzy┼é wiele dzie┼é, kt├│re ÔÇô cho─ç umiejscowione w bardzo konkretnej przestrzeni ÔÇô s─ů dla nas uniwersaln─ů nauk─ů.

Ponadczasowo┼Ť─ç dziejopisarskich dokona┼ä Gustawa Manteuffla nie wynika jedynie z faktu, ┼╝e utrwali┼é on pami─Ö─ç o inflanckim w─ůtku historii Rzeczypospolitej. O ich du┼╝ej warto┼Ťci ┼Ťwiadczy r├│wnie┼╝, ┼╝e jego pisma wci─ů┼╝ wzbudzaj─ů zainteresowanie badaczy i innych czytelnik├│w. Opowie┼Ťci o Inflantach, dziejach tej krainy oraz zamieszkuj─ůcych j─ů ludziach pomagaj─ů zrozumie─ç procesy, jakie zachodzi┼éy na pograniczu, na styku wielu kultur, narodowo┼Ťci, religii. W polsko-inflanckim mikro┼Ťwiecie mo┼╝emy dopatrywa─ç si─Ö paraleli na przyk┼éad z sytuacj─ů wi─Ökszo┼Ťci miast, miasteczek i wsi, w kt├│rych s─ůsiad├│w nie tylko dziel─ů pochodzenie, zapatrywania i pogl─ůdy, lecz tak┼╝e ┼é─ůczy wsp├│lnie zamieszkiwana przestrze┼ä. Co prawda mechanizmy tworzenia si─Ö, czy raczej gotowa panorama, spo┼éecze┼ästwa wielokulturowego zosta┼éy nieco u┼éadzone i upi─Ökszone przez Manteuffla, ale dzi─Öki jego pracom widzimy, jak mog┼éa funkcjonowa─ç taka bogata mozaika spo┼éeczna.

Na przyk┼éadzie ┼╝ycia i dzia┼éalno┼Ťci tego historyka jak w laboratorium mo┼╝emy prze┼Ťledzi─ç skomplikowany proces polonizacji i w tym przypadku dobrowolnego przyjmowania polsko┼Ťci za w┼éasn─ů identyfikacj─Ö. Nie by┼é to casus odosobniony, ale wyr├│┼╝nia go miejsce zaj┼Ťcia tej przemiany. W odr├│┼╝nieniu od Warszawy czy Krakowa na terenie guberni witebskiej czy w Rydze nie wyst─Öpowa┼éy w zasadzie dodatkowe czynniki wspieraj─ůce asymilacj─Ö. W Ma┼éopolsce i na Mazowszu znajdowa┼éy si─Ö kr├│lewskie rezydencje i nekropolie w┼éadc├│w. W Wieliczce i na wsiach ko┼éo ┼üowicza mieszkali i mieszkaj─ů Polacy. W okolicach Rze┼╝ycy (obecnie Rezekne) liczebnie dominowali i dominuj─ů ┼üotysze. Badacze, jak cho─çby Dorota Samborska-Kuku─ç i Krzysztof Zajas, s┼éusznie uwa┼╝aj─ů ten proces zachodz─ůcy w dawnym wojew├│dztwie inflanckim za arcyciekawy fenomen, kt├│ry ┼Ťwiadczy o asymilacyjnej pot─Ödze kultury polskiej.

Manteuffel by┼é tak┼╝e mecenasem. Wspiera┼é instytucje publiczne r├│┼╝nymi darami. By┼éy to dzie┼éa o wyj─ůtkowej warto┼Ťci materialnej i intryguj─ůcej, symbolicznej wymowie. Czego mo┼╝emy dowiedzie─ç si─Ö, patrz─ůc na misternie dekorowany, srebrny ┼éa┼äcuch rektorski Uniwersytetu Jagiello┼äskiego z 1900 roku? Mowa nie tyle o technicznym aspekcie dzie┼éa, ile raczej o historii, jaka kryje si─Ö za jego powstaniem. Czy symbolika ┼Ťwi─Ötego Stanis┼éawa ogranicza si─Ö jedynie do tradycji uniwersyteckiej? Co m├│wi do nas kunsztownie wykonana przez ryskich rzemie┼Ťlnik├│w oprawa ksi─ů┼╝ki ÔÇ×Inflanty PolskieÔÇŁ, kt├│ra znajduje si─Ö w zbiorach Polskiej Akademii Umiej─Ötno┼Ťci w Krakowie? Mo┼╝na by rzec ÔÇ×habent sua fata libelliÔÇŁ (i ksi─ů┼╝ki maj─ů swoje losy). Jakie to losy? Warto si─Ö przekona─ç, si─Ögaj─ůc po dzie┼éa historyka z Drycan. Wiele z nich mo┼╝na znale┼║─ç w cyfrowej Bibliotece Narodowej ÔÇô Polona. Warto jednak zwr├│ci─ç szczeg├│ln─ů uwag─Ö na tegoroczne wydanie ÔÇ×Inflant PolskichÔÇŁ.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś