Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Po co lewicy radykalizm

Lewica typu catch-all pr贸bowa艂a jednocze艣nie m贸wi膰 do wszystkich, czyli do nikogo. Dzisiejsza lewica stara si臋 m贸wi膰 w r贸偶ny spos贸b do r贸偶nych ludzi. Nie zamyka si臋 ani w radykalizmie, ani w umiarkowaniu.
Po co lewicy radykalizm
ilustr.: Kasia Budzy艅ska

鈥濿 programie partii Razem pr贸偶no szuka膰 komunizmu, a niekt贸re z ich postulat贸w wydaj膮 si臋 wr臋cz umiarkowane i zachowawcze鈥 鈥 pisze lewicowy dziennikarz. M艂oda lewica ma 鈥瀝ewolucyjne pomys艂y鈥, a jej j臋zyk przypomina propagand臋 demokracji ludowych 鈥 kontruje znana filozofka. Kto ma racj臋? Czym jest polityczny radykalizm, czy polska lewica pasuje do tego schematu, no i wreszcie: czy jej radyka艂owie maj膮 jeszcze jak膮艣 polityczn膮 przysz艂o艣膰?

Czy lewica w Polsce ma jakie艣 szanse?

Polska nie jest co do zasady pa艅stwem przyjaznym lewicy. Ta ostatnia d藕wiga bowiem kilka symbolicznych garb贸w, kt贸re ci膮偶膮 na jej spo艂ecznym odbiorze.

Pierwszy to baga偶 historii 鈥 ci臋偶ar autorytarnego realnego socjalizmu, dyktatury podtrzymywanej radzieckimi czo艂gami. To nie lewica trzydzie艣ci lat temu przynios艂a nad Wis艂臋 demokracj臋 i niekt贸rzy z lubo艣ci膮 jej to wypominaj膮.

Garb drugi to niesprzyjaj膮ca geografia. Statystycznie 4 na 10 Polak贸w to mieszka艅cy wsi, a w miastach licz膮cych sobie 100 tys. mieszka艅c贸w mieszka raptem nieco ponad jedna czwarta z nas. Ma艂omiasteczkowe i wiejskie spo艂ecze艅stwo wbrew utyskiwaniom neolibera艂贸w wcale nie jest pogr膮偶one w odm臋tach postsowieckiego kolektywizmu. Jest dok艂adnie na odwr贸t. To byt mocno indywidualistyczny, co wynika z charakterystyki osadnictwa o mniejszym zag臋szczeniu czy z modelu pracy w rozdrobnionym rolnictwie. A w zwi膮zku z tym wsi i miasteczka s膮 ma艂o przyjazne lewicy 鈥 dziecku urbanizacji i wielkomiejskiej industrializacji.

No i, last but not least, garb trzeci, czyli wysoki poziom religijno艣ci polskiego spo艂ecze艅stwa. Martina Klicperov谩-Baker i Jaroslav Ko拧t谩l, czescy badacze spo艂ecze艅stwa obywatelskiego, skonstatowali przed paroma laty, 偶e o ile za zwolennik贸w zsekularyzowanej demokracji mo偶na uzna膰 oko艂o 5 procent Polak贸w, to grupa demokrat贸w religijnych jest ju偶 pi臋膰 razy wi臋ksza. To wskazywa艂oby na przewag臋 nie tylko autorytarnych populist贸w, ale i chadecji, a nie na potencja艂 dla wzrostu partii lewicowych.

Historyk lewicowej polityki Rafa艂 Chwedoruk od lat wskazuje zatem, 偶e z punktu widzenia kalkulacji wyborczych odtwarzanie w Polsce zachodniego modelu socjaldemokracji nie mog艂o si臋 op艂aci膰. Z tej perspektywy postkomunistyczna cz臋艣膰 polskiej lewicy tylko wtedy mia艂aby szans臋 powieli膰 sukcesy wyborcze wielu ruch贸w Europy 艢rodkowo-Wschodniej, gdyby w III RP konsekwentnie odwo艂ywa艂a si臋 do zachowawczego, konserwatywnego 艣wiatopogl膮dowo politycznego sentymentu w艂asnego elektoratu za czasami sprzed 1989 roku. Proeuropejski kurs SLD nie by艂 dla tej formacji zbyt szcz臋艣liwym wyborem i r贸wnie偶 w tym kontek艣cie szuka膰 mo偶na przyczyn jej spektakularnego upadku p贸艂torej dekady temu.

Z drugiej strony spo艂eczne uwarunkowania polityki nie s膮 niezmienne, skoro wygrana Roberta Biedronia w S艂upsku w 2014 roku teoretycznie nie mia艂a prawa si臋 zdarzy膰. Podupad艂e by艂e miasto wojew贸dzkie i 鈥瀏arnizonowe鈥 to naturalny wyborczy klient postkomunistycznego SLD, ale ju偶 niekoniecznie najbardziej znanego w Polsce geja, na dodatek partyjnego spadochroniarza.

Wydaje si臋, 偶e ten pozornie nieprzystaj膮cy do warunk贸w 艣redniego miasta radykalizm przyni贸s艂 oczekiwan膮 przez wyborc贸w zmian臋, bo ich zdaniem m贸g艂 zlikwidowa膰 przegni艂y uk艂ad lokalnej polityki. Podobnie zacz臋艂a si臋 kariera obecnego prezydenta Ukrainy, zbli偶one tendencje wida膰 w czeskim 偶yciu publicznym. W Polsce jeden z takich deklaratywnych outsider贸w 鈥 Pawe艂 Kukiz 鈥 dobi艂 do 21 procent w wyborach prezydenckich. Nawet Robert Biedro艅, kontrowersyjny dla niekt贸rych lewicowiec, zdo艂a艂 odegra膰 tak膮 rol臋.

Radyka艂ki i ekstremi艣ci

Z puntu widzenia nauk politycznych radykalizm i ekstremizm to nie to samo. O ile ekstremizm jest uniwersalny, czyli wyra偶a pogl膮dy skrajne w r贸偶nych konfiguracjach politycznych, to radykalizm ma ju偶 charakter kontekstualny. Niegdysiejsi radyka艂owie i radyka艂ki z czasem przejmuj膮 pozycje ruch贸w zachowawczych. Albo na odwr贸t, spo艂ecze艅stwo staje si臋 bardziej konserwatywne i za radykalne uznaje rozwi膮zania niegdy艣 oceniane jako umiarkowane.

Przyk艂ady? Lech Wa艂臋sa wpina艂 w klapk臋 Matk臋 Bosk膮, ale to raczej dzisiejsza lewica, w kt贸rej bloku s膮 przecie偶 r贸wnie偶 jego dawni rywale, si臋ga dzisiaj po postulaty pierwszej 鈥濻olidarno艣ci鈥. Czy 艣rodowisko Lewicy Razem to umiarkowana europejska socjaldemokracja, a niekt贸re jej postulaty nie wykraczaj膮 poza konsensus akceptowany nawet przez zachodnich konserwatyst贸w? Jak najbardziej! Czy nazywanie 艣rodowiska Adriana Zandberga mianem skrajnej lewicy i radyka艂贸w nie jest wi臋c na wyrost? To si臋 nie musi wyklucza膰. Ten, kto przesuwa granice politycznego spektrum na swoj膮 stron臋, jest bowiem z definicji radyka艂em. Radykalno艣膰 nie jest z punktu widzenia politologii terminem pejoratywnym. Nie ka偶da skrajno艣膰 to od razu ekstremizm, tak jak i polityczne centrum to niekoniecznie synonim rozs膮dku i s艂uszno艣ci. Polityczny 艣rodek nie jest te偶 sta艂y.

O zacietrzewieniu klasyfikacyjnym 艣wiadczy co艣 zupe艂nie innego, czyli wystawianie certyfikat贸w lewicowo艣ci i prawicowo艣ci na kanwie w艂asnych upodoba艅. Etykiety lewicy i prawicy obejmuj膮 bowiem szerokie gamy pogl膮d贸w. W naukach o polityce s膮 znanymi od czas贸w Maxa Webera 鈥瀟ypami idealnymi鈥: orientacyjnymi kategoriami, rzadko przejawiaj膮cymi si臋 w krystalicznie czystej formie. Dla badacza system贸w partyjnych r贸wnie niepowa偶ne b臋d膮 pohukiwania wielu libertarian o socjalizmie w polityce PiS, jak i odmawianie prawa do lewicowo艣ci politykom Wiosny, bo na pocz膮tku u偶ywali 艂atki postideologicznego 鈥瀙rogresywizmu鈥.

Ciekawym kryterium jest podzia艂 partii i frakcji unijnych. W takim uj臋ciu PO okazuje si臋 wcale nie by膰 parti膮 liberaln膮 (bo to frakcja na przyk艂ad macronist贸w), tylko konserwatywn膮 i chadeck膮, jako cz艂onkini Europejskiej Partii Ludowej. Jest wi臋c polityczn膮 sojuszniczk膮 nie tylko partii Merkel, dla kt贸rej niemieccy libera艂owie z FDP bywaj膮 co najwy偶ej koalicjantami, ale te偶 Berlusconiego i Orbana. Dawniej w tym samym bloku dzia艂ali nawet brytyjscy konserwaty艣ci i 艣miertelny wr贸g Platformy 鈥 PiS.

呕onglowanie etykiet膮 lewicowego ekstremizmu to te偶 spos贸b dezawuowania przeciwnika. Przyk艂ad u偶ywany ju偶 w j臋zyku codziennym to 鈥瀕ewactwo鈥. Ta pejoratywna, depersonifikuj膮ca maczuga by艂a stosowana zar贸wno przez komunist贸w z PZPR, prawic臋 wszelkich odmian, jak te偶 zadeklarowane libera艂ki i libera艂贸w. Przed 1989 rokiem by艂a to zbiorcza metka, kt贸r膮 zwolennicy komunizmu wedle radzieckiej linii przyklejali lewicowym konkurentom. 脫wcze艣ni politolodzy wymieniali cztery takie grupy 鈥 anarchist贸w, maoist贸w, 鈥瀗ow膮 lewic臋鈥 i trockist贸w. W III RP wszystko si臋 jednak pomiesza艂o i 鈥瀕ewakiem鈥 zostawa艂 ju偶 ka偶dy. Obok tych dotychczasowych 鈥 tak偶e wrodzy im twardog艂owi cz艂onkowie PZPR czy ludzie z prawej strony, a偶 po narodowc贸w. Leszek Balcerowicz, sam wyzywany od 鈥瀕ewak贸w鈥, uku艂 termin 鈥瀕ewoprawica鈥 i napisa艂 wst臋p do polskiego wydania ksi膮偶ki 鈥濴ewicowy faszyzm鈥. By艂y przyw贸dca liberalnej Unii Wolno艣ci nie zaj膮kn膮艂 si臋 nawet, 偶e ameryka艅ski orygina艂 tego paszkwilu to dos艂ownie 鈥濴iberal Fascism鈥.

Wielkie spory i ma艂e segmenty

Dwie dekady temu umiarkowana socjaldemokracja potrafi艂a si臋gn膮膰 po w艂adz臋 r贸wnocze艣nie w Niemczech, Francji, W艂oszech, Wielkiej Brytanii i Polsce. Tryumfy 艣wi臋ci艂a wtedy koncepcja 鈥瀟rzeciej drogi鈥. Zdaniem ideologa jej brytyjskiego od艂amu, Anthony鈥檈go Giddensa, w stosunku do pa艅stwa opieku艅czego lewica 鈥瀙owinna zgodzi膰 si臋 z cz臋艣ci膮 uwag krytycznych, jakie padaj膮 ze strony prawicy鈥. Wt贸rowa艂 temu laburzystowski lider Tony Blair, kt贸ry jeszcze jako lider opozycji wprost chwali艂 cz臋艣膰 reform rz膮du Thatcher.

Dzisiaj jedynym du偶ym pa艅stwem w UE z socjaldemokratycznym rz膮dem, na dodatek mniejszo艣ciowym, jest Hiszpania. Koalicjantem jest w nim Unidas Podemos, odleglejsza od centrum lewica, kt贸ra kilka lat temu bezskutecznie pr贸bowa艂a przej膮膰 rol臋 g艂贸wnej lewicowej si艂y. Przedstawiciele stronnictw bardziej radykalnych od mi臋dzynarod贸wki socjaldemokrat贸w skupionej w Partii Europejskich Socjalist贸w w艂asny rz膮d zdo艂ali w minionej dekadzie sformowa膰 jedynie w Grecji.

Lewicowi radyka艂owie w Polsce te偶 postawili na kooptacj臋 z umiarkowanymi konkurentami. W pewnym sensie jest to powt贸rka z historii jednej z ciekawszych polskich partii lat 90., dzi艣 coraz bardziej zapomnianej 鈥 Unii Pracy.

UP i Razem zyskiwa艂y popularno艣膰 w podobny spos贸b: jako kontroferty dla postkomunistycznej lewicy (w UP dzia艂ali wsp贸lnie ludzie z 鈥濻olidarno艣ci鈥 i PZPR), w warunkach upadku dotychczasowego uk艂adu w艂adzy (w 1993 roku postsolidarno艣ciowego, w 2015 roku PO鈥揚SL) i na fali korzystnych medialnych zbieg贸w okoliczno艣ci (odpowiednikiem s艂ynnej debaty Zandberga by艂o zebranie 1,3 mln podpis贸w w sprawie referendum aborcyjnego przez tak zwane komitety Bujaka). UP te偶 d艂ugo odmawia艂a SLD wsp贸艂pracy, godz膮c si臋 na ni膮 dopiero postawiona przed 艣cian膮 przez wyborcze pora偶ki. W 1997 roku 贸wczesny lider partii, Ryszard Bugaj, by艂 pewien przekroczenia progu, ale sko艅czy艂o si臋 na 4,74 procent. Spot, w kt贸rym kandydaci partii wychodzili kolejno przed gmach parlamentu, przeszed艂 do historii pod z艂o艣liw膮 nazw膮 鈥濺yszard Bugaj wyprowadza Uni臋 Pracy z polskiego Sejmu鈥. W ko艅cu Unia spokornia艂a albo 鈥 jak twierdz膮 z艂o艣liwi 鈥 zosta艂a zwasalizowana przez SLD. Zapominaj膮 jednak przy tym, 偶e koalicjantk膮 Sojuszu zosta艂a z pozycji nie si艂y, tylko le偶enia na deskach. W 2001 roku UP wesz艂a dzi臋ki temu do rz膮du, a jej nowy przyw贸dca Marek Pol zosta艂 wicepremierem.

Ideologie jeszcze nie ca艂kiem umar艂y

O tym, 偶e ideologie polityczne jeszcze nie znikn臋艂y, ma艂o co 艣wiadczy tak dobitnie jak globalny renesans prawicowego autorytaryzmu. Do lamusa zdaj膮 si臋 odchodzi膰 trudno odr贸偶nialne od siebie polityczne ruchy w rodzaju partii typu catch-all, zorientowane na przypodobanie si臋 wszystkim mo偶liwym wyborcom, takie jak 鈥瀟rzecia droga鈥. Nawet je艣li wyrazisto艣膰 ideologiczna wynika z cynicznego dzielenia wyborczego tortu, jak w przypadku strategii PiS. 艁amanie strajk贸w nauczycielek i rezydent贸w to wszak偶e bezwzgl臋dna kalkulacja interes贸w wyborczy艅 w艂asnych i konkurent贸w. W tym wypadku rachunek by艂 oczywisty: nauczyciele i lekarki (klasyczne zawody inteligenckie) to tradycyjny elektorat PO. Wyst臋powanie na konwencjach Platformy S艂awomira Broniarza 鈥 przewodnicz膮cego Zwi膮zku Nauczycielstwa Polskiego, kt贸ry jest najwi臋kszym w Polsce bran偶owym zwi膮zkiem zawodowym 鈥 to nie przypadek.

Podobnie udan膮 segmentacj臋 elektoratu przeprowadzi艂a w wyborach parlamentarnych Lewica. Oficjalna opowie艣膰 o jej 鈥瀟rzech pokoleniach鈥 brzmi 艣miesznie, gdy sprawdzimy metryki Zandberga i Biedronia. R贸偶nic臋 trzech rocznik贸w trudno przecie偶 uzna膰 za generacyjn膮. Has艂o z sukcesem po艂膮czy艂o jednak elektorat, w kt贸rym wyr贸偶ni膰 mo偶na tak odmienne segmenty jak emerytowani i raczej ma艂omiasteczkowi mundurowi postkomuni艣ci czy m艂ode feministki z najwi臋kszych miast. Cytowany ju偶 profesor Chwedoruk przed wyborami wieszczy艂 w mediach, 偶e komitet nie ma co 鈥瀖arzy膰鈥 o osi膮gni臋ciu 8 procent. Finalnie by艂o prawie 13 procent, a ca艂y blok zyska艂 oko艂o 660 tys. wyborc贸w wobec poprzedniej elekcji, czyli prawie trzy razy wi臋cej ni偶 sojusz zbudowany wok贸艂 PO.

Mo偶na st膮d wyci膮gn膮膰 wniosek, 偶e je偶eli lewica nie chce odej艣膰 w polityczny niebyt, nie powinna ton膮膰 w ja艂owym i niejasnym sporze o to, kt贸r膮 jednolit膮 strategi臋 wybra膰 鈥 umiarkowanie czy radykalizm. Obie ju偶 si臋 nie sprawdzi艂y. Epoka kampanii permanentnej i personalizowanego marketingu to czas, kiedy liczy si臋 r贸偶nicowanie przekazu i umiej臋tno艣膰 docierania do r贸偶nych grup wyborczych.

Lewica typu catch-all pr贸bowa艂a jednocze艣nie m贸wi膰 do wszystkich, czyli do nikogo. Lewica r贸偶nych segment贸w stara si臋 m贸wi膰 w r贸偶ny spos贸b do r贸偶nych ludzi. Czy ta strategia si臋 powiedzie? To wyzwanie, ale daj膮ce nadziej臋 na upragnione odzyskanie tych wyborc贸w, kt贸rzy od p贸艂torej dekady w wyborach decyduj膮 si臋 albo na pozostanie w domu, albo na chadeck膮 konkurencj臋. Uda si臋, je艣li rozkrok mi臋dzy skrzyd艂ami Platformy b臋dzie zbyt du偶y (na korzy艣膰 PO przemawia natomiast polaryzacja systemu partyjnego na zwolennik贸w i przeciwnik贸w 鈥瀌obrej zmiany鈥). Fakt, 偶e lewica odbi艂a si臋 od pozaparlamentarnego dna, 偶e budzi sympati臋 w pokoleniu m艂odych kobiet i 偶e po raz pierwszy od dawna odnotowa艂a wzrost liczby wyborc贸w, pozwala jej spogl膮da膰 w przysz艂o艣膰 z pewnym optymizmem.

*

Korzysta艂em z nast臋puj膮cych 藕r贸de艂:

L. Balcerowicz, 鈥濻艂owo wst臋pne: Goldberg odk艂amuje histori臋 i j臋zyk鈥, [w:] J. Goldberg, 鈥濴ewicowy faszyzm. Tajemna historia ameryka艅skiej lewicy od Mussoliniego do polityki zmiany鈥, Zysk i S-ka, Pozna艅 2013.

T. Blair, 鈥濼rzecia droga. Nowa polityka na nowe stulecie鈥, [w:] T. Kowalik (red.), 鈥濻pory wok贸艂 Nowej Trzeciej Drogi鈥, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2001.

A. Giddens, 鈥濼rzecia Droga. Odnowa socjaldemokracji鈥, Ksi膮偶ka i Wiedza, Warszawa 1999.

M. Klicperova-Baker, J. Kostal, 鈥濼oward empirical assessment of the European demos and public sphere: comparing democratic value orientations of citizens and elites鈥, [w:] H. Sicakkan (red.), 鈥濱ntegration, Diversity and the Making of a European Public Sphere鈥, Edward Elgar, Northampton 2016, s. 183鈥208.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij