Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Pionierzy alternatywnej globalizacji

Epoka ponowoczesna cierpi na brak ambitnych, ca艂o艣ciowych koncepcji budowania lepszego 艣wiata, opartych na bezinteresownej solidarno艣ci. Jedn膮 z pr贸b stworzenia sprawiedliwego porz膮dku globalnego by艂a zapomniana dzi艣 idea Nowego Mi臋dzynarodowego 艁adu Ekonomicznego, promowana w latach 70. przez ubogie kraje Trzeciego 艢wiata.

Ilustr.: Kuba Mazurkiewicz

Epoka ponowoczesna cierpi na brak ambitnych, ca艂o艣ciowych koncepcji budowania lepszego 艣wiata, opartych na bezinteresownej solidarno艣ci. Jedn膮 z pr贸b stworzenia sprawiedliwego porz膮dku globalnego by艂a zapomniana dzi艣 idea Nowego Mi臋dzynarodowego 艁adu Ekonomicznego, promowana w latach 70. przez ubogie kraje Trzeciego 艢wiata.

 

Nie spos贸b jest nie zauwa偶y膰, 偶e wsp贸艂czesne elity decyduj膮ce o kszta艂cie globalnych relacji spo艂eczno-gospodarczych jak ognia unikaj膮 tworzenia tego typu program贸w. Nawet akcje i obchody dotycz膮ce wa偶nych problem贸w dotycz膮cych ca艂ej 艣wiatowej populacji upowszechniane przez ONZ, ciesz膮 si臋 dzisiaj zainteresowaniem garstki zapale艅c贸w, nie spotykaj膮c si臋 z szerszym rezonansem w 偶yciu publicznym. Liczni my艣liciele i publicy艣ci, widz膮 w ca艂o艣ciowych pomys艂ach zmiany 艣wiata dziedzictwo naiwnych utopii, nie mieszcz膮cych si臋 w wyzwolonych z dawnych przes膮d贸w nowoczesnych umys艂ach. Idee w stylu Linearnego Systemu Ci膮g艂ego, zaprojektowane przez znanego architekta Oskara Hansena jako spos贸b uregulowania problem贸w mieszkaniowych, kojarz膮 si臋 wsp贸艂czesnemu obserwatorowi z ekstrawagancj膮 lub nawet szale艅stwem. Czy s艂usznie? Podobnie rzecz si臋 ma z planami spo艂eczno-gospodarczymi, zg艂aszanymi jeszcze nie tak dawno na forum mi臋dzynarodowym.

Aby uczciwie odpowiedzie膰 na tego rodzaju dylemat, przyjrzyjmy si臋 jednej z tych koncepcji, zwi膮zanej bezpo艣rednio z dziejami tzw. Ruchu Pa艅stw Niezaanga偶owanych, skupiaj膮cym od pocz膮tku lat 60. XX wieku wybijaj膮ce si臋 na niepodleg艂o艣膰 kraje biednego Po艂udnia, szukaj膮ce swojego miejsca na zimnowojennej mapie 贸wczesnego 艣wiata. Dzieje Ruchu z pewno艣ci膮 zas艂uguj膮 na osobny artyku艂, tutaj jednak skoncentrujmy si臋 na wybranym aspekcie jego dzia艂alno艣ci, jak膮 stanowi艂 Nowy Mi臋dzynarodowy 艁ad Ekonomiczny (NM艁E). Mia艂 on ambicj臋 przezwyci臋偶y膰 trudn膮 sytuacj臋 ekonomiczno-spo艂eczn膮 kraj贸w postkolonialnych. Powszechnie wyst臋puj膮ca w nich n臋dza, przeludnienie, masowe bezrobocie, niedo偶ywienie, niedost臋pno艣膰 edukacji i opieki medycznej oraz piramidalna rozpi臋to艣膰 dochod贸w, od pocz膮tku stanowi艂y pal膮cy problem.

 

Pierwsze impulsy

Za pocz膮tek funkcjonowania Ruchu Pa艅stw Niezaanga偶owanych uznaje si臋 konferencj臋 kraj贸w Afryki i Azji w indonezyjskim kurorcie Bandung. Rozpocz臋艂a si臋 ona 18 kwietnia 1955 roku. Polityczny i organizacyjny kszta艂t samego Ruchu Niezaanga偶owanych nabra艂 ostatecznych kszta艂t贸w dopiero na pocz膮tku lat 60., jednak偶e ju偶 w Indonezji da艂y si臋 odczu膰 pierwsze impulsy, prowadz膮ce do pr贸b stworzenia sprawiedliwego porz膮dku mi臋dzynarodowego, kt贸ry uwzgl臋dnia艂by s艂ab膮 pozycj臋 startow膮 kraj贸w Po艂udnia. W czasie historycznego ju偶 przem贸wienia otwieraj膮cego konferencj臋, premier Indii Jawaharlal Nehru o艣wiadczy艂: 鈥炩濲este艣my zdecydowani nie dopu艣ci膰 do dominacji nad nami jakiegokolwiek kraju lub kontynentu. Chcemy przynie艣膰 szcz臋艣cie i rozw贸j naszym narodom, jak te偶 rozbi膰 odwieczne okowy /…/ kolonializmu. /…/ Cenimy sobie przyja藕艅 wielkich pa艅stw /…/ Nasze stanowisko nie polega na nienawi艣ci, niech臋ci lub agresywno艣ci wobec /…/ Europy i Ameryki. /…/ B臋dziemy jednak wsp贸艂pracowali wy艂膮cznie jako r贸wni, poniewa偶 nie mo偶e by膰 przyja藕ni, gdzie narody nie s膮 r贸wne /…/ i gdzie jedne dominuj膮 nad drugimi /…/ Czym jeste艣my? Czy jeste艣my kopiami Europejczyk贸w, Amerykan贸w lub Rosjan? Jeste艣my Azjatami i Afrykanami, a nie czymkolwiek innym. Je艣li za艣 byliby艣my uzale偶nieni od Rosji czy Ameryki /…/, nie przynosi艂oby to zaszczytu ani naszej godno艣ci, ani nowej niepodleg艂o艣ci, ani nowej wolno艣ci, ani te偶 nowemu duchowi samowystarczalno艣ci鈥 (cyt. za: B. Mrozek, Nehru, Warszawa 1974, s. 341).

Sesja w Bandungu zako艅czy艂a si臋 komunikatem, w kt贸rym zaapelowano o pobudzenie rozwoju spo艂eczno-gospodarczego kraj贸w biednych. Instrumentami tych dzia艂a艅 mia艂 by膰 specjalny fundusz ONZ oraz o偶ywienie dzia艂alno艣ci Mi臋dzynarodowego Banku Odbudowy i Rozwoju Afryki i Azji.

Powy偶sze wezwanie zosta艂o skonkretyzowane w 1964 r. na forum ONZ, kt贸re powo艂a艂o do 偶ycia sta艂膮 agend臋 UNCTAD 鈥 Konferencj臋 Narod贸w Zjednoczonych do spraw Handlu i Rozwoju. Na jej inauguracyjnej sesji powsta艂a tzw. Grupa 77, zrzeszaj膮ca najbiedniejsze pa艅stwa 艣wiata i b臋d膮ca ich swoistym rzecznikiem na forum mi臋dzynarodowym. Jej podstawowym zadaniem mia艂a by膰 ochrona interes贸w gospodarczych kraj贸w rozwijaj膮cych si臋, szczeg贸lnie w kwestiach handlu mi臋dzynarodowego W 1968 r. Grupa 77 zaproponowa艂a, aby wysokorozwini臋te kraje P贸艂nocy przeznacza艂y 1% swojego rocznego dochodu narodowego brutto na potrzeby Trzeciego 艢wiata. Kolejne dzia艂ania Grupy 77 doprowadzi艂y do wyodr臋bnienia 47 pa艅stw najmniej rozwini臋tych, kt贸re mog艂y liczy膰 na preferencje handlowe i intensywn膮 pomoc ze strony wsp贸lnoty mi臋dzynarodowej.

 

Globalizacja lokalna

Bardzo ciekawy program reform 艣wiatowego systemu ekonomicznego wysuni臋to na IV Konferencji Niezaanga偶owanych w Algierze w 1973 r. Znany jest pod nazw膮 Nowego Mi臋dzynarodowego 艁adu Ekonomicznego. Rok p贸藕niej zosta艂 on przez kraje Trzeciego 艢wiata z sukcesem przeforsowany na forum Zgromadzenia Og贸lnego ONZ w postaci Deklaracji o Ustanowieniu NM艁E i Programu Dzia艂ania na Rzecz Ustanowienia NM艁E oraz Karty Ekonomicznej Praw i Obowi膮zk贸w Pa艅stw.

Podstawowym postulatem NM艁E by艂o przyj臋cie filozofii tzw. suwerenno艣ci funkcjonalnej, r贸偶ni膮cej si臋 od rozpowszechnionej suwerenno艣ci terytorialnej. Zak艂ada艂a ona mo偶liwo艣膰 powstania na jednym terytorium mieszanej jurysdykcji narodowej i mi臋dzynarodowej. Tej ostatniej by艂oby podporz膮dkowane tzw. Wsp贸lne Dziedzictwo Ludzko艣ci 鈥 swego rodzaju nowa forma w艂asno艣ci, zak艂adaj膮ca, 偶e przyroda i wytwory kultury nie mog膮 by膰 przez nikogo zaw艂aszczone i nale偶膮 do wszystkich ludzi i pa艅stw 艣wiata. Powinny one mie膰 sprawiedliwy i r贸wnomierny dost臋p do korzy艣ci z nich p艂yn膮cych. Dziedzictwo to nale偶y wykorzystywa膰 w spos贸b pokojowy, aby bez uszczerbku mog艂o zosta膰 przekazane kolejnym pokoleniom. Sugerowano, 偶e powinno si臋 do艅 w艂膮czy膰 oceany i przestrze艅 kosmiczn膮, a nast臋pnie 鈥 atmosfer臋, zasoby energetyczne, nauk臋 i technik臋. Powsta艂a w ten spos贸b zdecentralizowana suwerenno艣膰 planetarna, mog艂aby by膰 zarz膮dzana przez ONZ oraz inne organizacje mi臋dzynarodowe.

 

Ilustr.: Kuba Mazurkiewicz

Niwelowanie przepa艣ci

Drugim punktem NM艁E by艂o stopniowe zmniejszanie rozpi臋to艣ci dochod贸w pomi臋dzy bogatymi a biednymi regionami 艣wiata. Na pocz膮tku lat 70. ubieg艂ego wieku jej stosunek wynosi艂 13:1. Autorzy programu uznali, i偶 tak du偶a r贸偶nica jest nie do przyj臋cia ze wzgl臋d贸w humanitarnych, etycznych oraz politycznych. Zaplanowali zmniejszenie rozpi臋to艣ci w 2012 r. do proporcji 13:4. Aby by艂o to mo偶liwe, nale偶a艂oby utrzyma膰 do tego roku 艣rednio 5% wzrostu dochodu narodowego w krajach rozwijaj膮cych si臋, przy jednoczesnym obni偶eniu go do 1,75% w krajach rozwini臋tych. Niezb臋dny by艂by te偶 wzrost produkcji 偶ywno艣ci o ponad 3% rocznie.

Reforma systemu ekonomicznego 艣wiata przebiega膰 mia艂aby w dw贸ch etapach, tzw. 艣rednim (dekada do po艂owy lat 80.) i d艂ugim, do ko艅ca XX stulecia. W pierwszym okresie proponowano transfer zasob贸w i wysokich technologii z kraj贸w wysokorozwini臋tych do kraj贸w o dochodzie narodowym na jednego mieszka艅ca poni偶ej 200 dolar贸w Przez kilka lat wynosi艂by on 0,7% PKB, p贸藕niej za艣 ok. 1%. Kolejnym pomys艂em by艂o gromadzenie zapas贸w 偶ywno艣ci w celu zapobie偶enia kl臋skom g艂odu. Wysuni臋to inicjatyw臋 stworzenia zintegrowanego funduszu interwencyjnego surowc贸w w celu utrzymania zapas贸w. Planowano otwarcie rynk贸w kraj贸w rozwini臋tych dla towar贸w produkowanych i eksportowanych przez Trzeci 艢wiat. Zamierzano stworzy膰 kodeks post臋powania dla wielkich mi臋dzynarodowych korporacji. Zarysowano te偶 wzmocnienie si艂 zbrojnych Narod贸w Zjednoczonych i wi臋ksz膮 demokratyzacj臋 Rady Bezpiecze艅stwa ONZ, w kt贸rej mog艂yby uczestniczy膰 wszystkie, a nie tylko wybrane kraje cz艂onkowskie NZ.

 

W drugim okresie postulowano wprowadzenie wsp贸lnego miernika dla kurs贸w walut. Usi艂owano wi臋c ustali膰 jednostk臋 rezerw mi臋dzynarodowych oraz metody regulowania kurs贸w. W konsekwencji chciano doprowadzi膰 do tworzenia regionalnych unii walutowych i powo艂ania 艣wiatowego ministerstwa skarbu, zbieraj膮cego podatki pomagaj膮ce w zwalczaniu n臋dzy. Docelowo oczekiwano, 偶e rz膮dy wszystkich pa艅stw b臋d膮 prowadzi膰 polityk臋 pe艂nego zatrudnienia, a nad przebiegiem mi臋dzynarodowych stosunk贸w handlowych czuwa艂by obowi膮zkowy arbitra偶.

Plany realizacji tych pomys艂贸w pog艂臋biano na II Generalnej Konferencji Organizacji Narod贸w Zjednoczonych do Spraw Rozwoju Przemys艂u (UNIDO) w Limie w 1975 roku. Tam te偶 wysuni臋to postulat zwi臋kszenia udzia艂u kraj贸w rozwijaj膮cych si臋 w produkcji 艣wiatowej do 25% w 2000 roku. Prze艂omowym momentem wydawa膰 si臋 mog艂o podj臋cie w Pary偶u w grudniu tego samego roku negocjacji gospodarczych P贸艂noc 鈥 Po艂udnie. Ograniczy艂y si臋 one jednak tylko do plan贸w budowy funduszu interwencyjnego surowc贸w oraz deficyt贸w p艂atniczych kraj贸w Trzeciego 艢wiata. Obrady stopniowo pocz臋艂y grz臋zn膮膰 w koleinach urz臋dowej dyplomacji, a ich uczestnicy nie zdo艂ali osi膮gn膮膰 偶adnego porozumienia.

 

Porzucone pomys艂y

Na prze艂omie lat 70. i 80. ubieg艂ego wieku, z ma艂ymi wyj膮tkami, 艣wiat euroatlantycki ogarn臋艂a fala renesansu ekonomii liberalnej. W du偶ej mierze stanowi艂a ona reakcj臋 na globalny kryzys energetyczny i surowcowy drugiej po艂owy lat 70., jak r贸wnie偶 wzrost napi臋cia politycznego w kluczowych dla rozwoju gospodarki globalnej regionach Bliskiego Wschodu oraz Azji 艢rodkowo-Zachodniej (wojna domowa w Libanie z zaanga偶owaniem si臋 w konflikt Izraela i Syrii, rewolucja islamska w Iranie, agresja ZSRR na Afganistan). Wcielenie polityczne i gospodarcze nowej filozofii politycznej Zachodu i bogatej P贸艂nocy stanowi艂y dwukrotna kadencja Ronalda Reagana na stanowisku prezydenta USA (1980-1988) oraz Margaret Thatcher kieruj膮cej rz膮dem Wielkiej Brytanii (1979-1990). Odcisn臋艂y one trwa艂e pi臋tno na ca艂okszta艂cie relacji mi臋dzynarodowych w ostatniej dekadzie zimnej wojny. Mniej wi臋cej w po艂owie lat 80., wi臋kszo艣膰 艣wiatowych instytucji gospodarczych w rodzaju Mi臋dzynarodowego Funduszu Walutowego, Banku 艢wiatowego, a nawet cz臋艣ci agend ONZ, dalekiej od czas贸w zako艅czenia II wojny 艣wiatowych od my艣lenia liberalnego, przyj臋艂o jako filozofi臋 swojego funkcjonowania za艂o偶enia wr臋cz odwrotne do plan贸w Nowego Mi臋dzynarodowego 艁adu Ekonomicznego. Tendencje te, pomimo krytyki licznych ekonomist贸w, nasili艂y si臋 jeszcze bardziej po 1989 roku w postaci za艂o偶e艅 tzw. Konsensu Waszyngto艅skiego. Program ten, stworzony przez zesp贸艂 pod kierownictwem ameryka艅skiego ekonomisty Johna Williamsona, zak艂ada艂 m. in. realizowanie przez rz膮dy poszczeg贸lnych pa艅stw twardej polityki monetarnej i dyscypliny finansowej, liberalizacj臋 rynk贸w finansowych s艂u偶膮cych ujednoliceniu st贸p procentowych, id膮c膮 za tym liberalizacj臋 艣wiatowego handlu i reformy fiskalne, s艂u偶膮ce obni偶eniu st贸p podatkowych. W polityce inwestycyjnej postawiono na likwidacj臋 barier dla zagranicznych inwestycji oraz id膮c膮 w parze deregulacj臋 rynk贸w. Wa偶nym elementem Konsensu by艂o zalecenie powszechnej prywatyzacji przedsi臋biorstw pa艅stwowych, w latach 90. intensywnie realizowanej w Indiach oraz szeregu kraj贸w Ameryki 艁aci艅skiej. R贸wnie偶 w wielu innych krajach Trzeciego 艢wiata, przy autoryzacji MFW i B艢 zosta艂y w贸wczas wprowadzone programy liberalizacji gospodarki, kt贸re w kr贸tkim czasie zaowocowa艂y ogromnymi kryzysami spo艂ecznymi i dalszym pog艂臋bieniem r贸偶nic mi臋dzy P贸艂noc膮 a Po艂udniem.

W zwi膮zku z tym, propozycje zg艂aszane pod koniec lat 80. przez osobisto艣ci z kraj贸w Trzeciego 艢wiata, jak pomys艂 by艂ego prezydenta Tanzanii Juliusa Nyerere, dotycz膮cy utworzenia Komisji Po艂udnia, zrzeszaj膮cej biedne pa艅stwa Trzeciego 艢wiata i broni膮cej ich interes贸w w gwa艂townie post臋puj膮cym rozwarstwieniu spo艂ecze艅stw 艣wiata, nie by艂y w stanie wyj艣膰 poza dyplomatyczne deklaracje. Powsta艂a w 1989 roku na forum ONZ tzw. Grupa 15, skupiaj膮ca kilkana艣cie najbiedniejszych pa艅stw Azji, Ameryki 艁aci艅skiej i Afryki (nazwa nawi膮zywa艂a wprost do Grupy G-7, kt贸rej cz艂onkami by艂y najbogatsze w贸wczas kraje 艣wiata), r贸wnie偶 nie by艂a w stanie odegra膰 偶adnej powa偶nej roli w polityce mi臋dzynarodowej.

Nie oznacza to, 偶e pomys艂y zr贸wnowa偶onego, solidarnego i pokojowego rozwoju 艣wiata pozostaj膮 nieaktualne. Kolejne fale globalnych kryzys贸w, konflikty zbrojne i wzrastaj膮cy stopie艅 ub贸stwa spo艂ecznego na 艣wiecie wskazuj膮, 偶e w by膰 mo偶e niedalekiej przysz艂o艣ci, idee zrodzone wok贸艂 NM艁E doczekaj膮 si臋 odwa偶nej i tw贸rczej kontynuacji w nowych realiach.

 
Przeczytaj inne teksty Autora.
 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie - w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej Polityka prywatno艣ci zamknij