Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Osiedle prototyp├│w

Bloki-eksperymenty wybudowane w czasach PRL-u na warszawskim S┼éu┼╝ewcu tworz─ů unikatowe osiedle, na kt├│re sk┼éada si─Ö ponad jedena┼Ťcie pojedynczych budynk├│w. Ka┼╝dy powsta┼é wed┼éug innego projektu. Niemal wszystkie ┼é─ůczy jeden wsp├│lny mianownik ÔÇô wielka p┼éyta.
Osiedle prototyp├│w
ilustr.: Magdalena Szulczyk, Totu rysuj

Jak tu trafi┼éam? Zwyczajna historia. Pragnienie niezale┼╝no┼Ťci, wyprowadzka z domu, ma┼ée mieszkanie po babci. Za jej ┼╝ycia odwiedza┼éam je nie raz, ale wtedy nie by┼éo mowy o dostrze┼╝eniu dziwnej aury, kt├│ra niczym g─Östa mg┼éa otula ca┼éy blok i jego okolice. Po przeprowadzce m├│j nowy dom szybko sta┼é si─Ö wehiku┼éem czasu. Nic nie przypomina┼éo w nim popkulturowego wyobra┼╝enia o tajemniczo dymi─ůcej kabinie z rz─Ödem mrugaj─ůcych kontrolek, kt├│ra teleportuje ludzi do przesz┼éo┼Ťci za naci┼Ťni─Öciem czerwonego guzika. To przesz┼éo┼Ť─ç sama wybiera┼éa czas i miejsce spotka┼ä, a ja odkrywa┼éam kolejne niezwyk┼ée tajemnice dawnych mieszka┼äc├│w tego eksperymentalnego osiedla.

Osiedle prototyp├│w. Niemal ka┼╝dy by┼é cho─ç raz w tych okolicach. Chocia┼╝by dlatego, ┼╝e pobliski S┼éu┼╝ewiec Przemys┼éowy ÔÇô obecnie najwi─Öksze skupisko biurowc├│w w Warszawie, z popularnym centrum handlowym Galeria Mokot├│w ÔÇô codziennie odwiedza ponad sto tysi─Öcy mieszka┼äc├│w miasta i okolic. Niekt├│rzy pracuj─ů tu nie wiedz─ůc nawet, ┼╝e w drodze do firmy wydeptuj─ů te same ┼Ťcie┼╝ki, kt├│rymi niegdy┼Ť pod─ů┼╝ali robotnicy ÔÇô mieszka┼äcy mojego osiedla. B─Öd─ůc cz─Ö┼Ťci─ů t┼éumu widywanego co rano, wskrzeszali w mojej wyobra┼║ni nie┼╝yj─ůcych ju┼╝ s─ůsiad├│w zza ┼Ťcian, kt├│rzy tak samo, mo┼╝e inaczej ubrani, ale pewnie z podobnymi my┼Ťlami o porannej codzienno┼Ťci, zmierzali do swoich fabryk ÔÇô do miejsc, w kt├│rych to wszystko si─Ö zacz─Ö┼éo.

In┼╝ynieryjny bestseller

Zbudowano je na pocz─ůtku lat 60. w rejonach ulic Orzyckiej, Alei Lotnik├│w, Modzelewskiego i Rzymowskiego. Od 1956 roku na pobliskich terenach przemys┼éowych istnia┼é ju┼╝ zak┼éad Unitra Unima. W przeci─ůgu kolejnych dziesi─Öciu lat na wyznaczonych w tej okolicy dwustu sze┼Ť─çdziesi─Öciu hektarach powsta┼éo jeszcze trzydzie┼Ťci innych zak┼éad├│w ÔÇô w tym fabryka d┼║wig├│w ZREMB, fabryka kondensator├│w ELWA, fabryka p├│┼éprzewodnik├│w TEWA i osobi┼Ťcie mi najbli┼╝sze ÔÇô Zak┼éady Ceramiki Radiowej. Nieopodal, za terenem Tor├│w Wy┼Ťcig├│w Konnych, ruszy┼éa produkcja w s┼éynnej Fabryce Dom├│w S┼éu┼╝ewiec. To tam przez nast─Öpne kilkana┼Ťcie lat produkowano prawdziwy in┼╝ynieryjny bestseller ÔÇô wielk─ů p┼éyt─Ö, czyli prefabrykowane elementy wielkoformatowe. To z nich najpierw powsta┼éa wi─Ökszo┼Ť─ç z prototyp├│w, potem Stegny, a nast─Öpnie spora cz─Ö┼Ť─ç Ursynowa. W tych prefabrykowanych murach toczy┼éy si─Ö ÔÇ×Wojny domoweÔÇŁ i akcja kultowego serialu ÔÇ×Alternatywy 4ÔÇŁ. Ale mia┼éy w nich te┼╝ miejsce prawdziwe s─ůsiedzkie k┼é├│tnie i rodzinne dramaty. I tak a┼╝ do czas├│w obecnych.

Ze wzgl─Ödu na post─Öpy prac na S┼éu┼╝ewcu Przemys┼éowym, kt├│rego ulice nazywano ku chwale osi─ůgni─Ö─ç Polski Ludowej (Post─Öpu, Konstruktorska, Ta┼Ťmowa, Suwak, Wynalazek, Cybernetyki), zar├│wno dla budowniczych, jak i pracownik├│w nowych zak┼éad├│w, zaczyna┼éo brakowa─ç miejsc w hotelach robotniczych. Zapad┼éa wi─Öc decyzja o wybudowaniu w pobli┼╝u osiedla awaryjnego i eksperymentalnego zarazem. Awaryjnego ze wzgl─Ödu na to, ┼╝e mieszkaj─ůcy niedaleko pracownicy fabryk mogli szybko dotrze─ç do miejsc pracy w razie powa┼╝nych usterek, a eksperymentalnego, bo przy okazji mo┼╝na by┼éo przetestowa─ç na nim nowe rozwi─ůzania technologiczne. Pr├│bowano tu stosowa─ç takie wynalazki, jak wyk┼éadziny pod┼éogowe, ┼Ťcianki dzia┼éowe drewniane i gipsowe czy ogrzewanie sufitowe. Jednak nadrz─Ödnym celem od pocz─ůtku sta┼éo si─Ö testowanie eksperyment├│w architektonicznych: niskich betonowych blok├│w wylewanych za jednym zamachem i tych wysokich, z wielkiej p┼éyty ÔÇô budynk├│w korytarzowych, klatkowc├│w i punktowc├│w.

ilustr.: Magdalena Szulczyk, Totu rysuj

Na podstawie zachodniej modernistycznej koncepcji prefabrykacji oraz wschodniej my┼Ťli technologicznej (zakupionego od ZSRR know how) stworzono jeden system produkcji. Chciano sprawdzi─ç, jak─ů r├│┼╝norodno┼Ť─ç bry┼é da si─Ö osi─ůgn─ů─ç u┼╝ywaj─ůc produkowanych nieopodal ÔÇ×klock├│w legoÔÇŁ oraz opracowa─ç budynek idealny ÔÇô mo┼╝liwy do postawienia szybko i jak najmniejszym kosztem. R├│┼╝norodne projekty architektoniczne opracowali architekci: Urszula Ciborowska, Jan Furman, Jerzy Czy┼╝, Tadeusz Mr├│wczy┼äski, Andrzej Skopi┼äski i Jerzy Skrzypczak, a opiek─Ö nad prac─ů osiedlowego laboratorium sprawowa┼éo Przedsi─Öbiorstwo Budownictwa Do┼Ťwiadczalnego. Cho─ç wi─Ökszo┼Ť─ç stworzonych blok├│w pozosta┼éa jedynie prototypami, to bloki dziesi─Öciopi─Ötrowe przyj─Öto do dalszych realizacji i dzi┼Ť wype┼éniaj─ů osiedla przy ulicach Czerniakowskiej i Bukowi┼äskiej.

Mazury na S┼éu┼╝ewcu

Kiedy dwa lata temu przej─Ö┼éam klucze do mieszkania mojej babci W┼éadys┼éawy, mieszcz─ůcego si─Ö w czteropi─Ötrowym wieloklatkowcu, spojrza┼éam na to miejsce w zupe┼énie innym ┼Ťwietle. Sprowadzaj─ůc si─Ö tutaj, zacz─Ö┼éam czyta─ç troch─Ö o nim w sieci, cho─çby po to, by poda─ç znajomym dok┼éadne namiary osiedla. Po przejrzeniu pierwszych informacji wypyta┼éam o wszystko tat─Ö, kt├│ry ÔÇô co ciekawe ÔÇô nie widzia┼é niczego odkrywczego w specyfice tego miejsca. Wspomina┼é nieznanego mi ju┼╝ dziadka, kt├│ry po powrocie z jenieckiego obozu w III Rzeszy, podj─ů┼é prac─Ö w Zieleniach Miejskich, a nast─Öpnie we wspomnianych ju┼╝ Zak┼éadach Ceramiki Radiowej. Tak sta┼é si─Ö lokatorem jednego z mieszka┼ä zak┼éadowego bloku przy Tuchli┼äskiej 4.

Wiem, ┼╝e to w┼éa┼Ťnie on zamurowa┼é jeden z otwor├│w drzwiowych w mieszkaniu, by uczyni─ç je bardziej funkcjonalnym i efektywniej wykorzysta─ç przestrze┼ä, dostosowuj─ůc j─ů do potrzeb ma┼é┼╝e┼ästwa z dw├│jk─ů dzieci: c├│rk─ů i jej m┼éodszym bratem ÔÇô moim tat─ů. Tak powsta┼éy dwa wyj─ůtkowo ciemne pokoje z oknami na jedn─ů stron─Ö mieszkania i widokiem na zbyt blisko stoj─ůcy bli┼║niaczy blok. Do dyspozycji rodziny by┼éa tak┼╝e ┼Ťlepa kuchnia z otworem do wydawania posi┼ék├│w do drugiego pokoju i ┼éazienka bez umywalki, ale za to z wann─ů.

Mojej przeprowadzce towarzyszy┼éy czujne s─ůsiadki z trzech mieszka┼ä znajduj─ůcych si─Ö ÔÇô opr├│cz mojego ÔÇô na naszym pi─Ötrze. M─ů┼╝ ka┼╝dej z nich pracowa┼é w tym samym zak┼éadzie, co m├│j dziadek i ca┼éa reszta lokator├│w bloku. Porz─ůdek ten stosowany by┼é we wszystkich zak┼éadowych budynkach-prototypach. In┼╝ynierowie mieszkali wi─Öc przez ┼Ťcian─Ö ze zwyk┼éymi robotnikami ÔÇô lokatorzy, chc─ůc nie chc─ůc, stawali si─Ö pionierami w realizacji planu homogenizacji spo┼éecze┼ästwa, kontrastuj─ůcej w tak oczywisty spos├│b z eksperymentem mno┼╝enia projekt├│w r├│┼╝norodnych budynk├│w systemem prefabrykacji.

O odczucia zwi─ůzane z tym eksperymentem nikt nie pyta┼é. Komisje odwiedzaj─ůce robotnicze domostwa notowa┼éy raczej opinie na temat testowanych ÔÇô maj─ůcych tendencj─Ö do gnicia ÔÇô ┼Ťcianek dzia┼éowych. Dzi┼Ť to nie do pomy┼Ťlenia, ale wtedy na takie niedoci─ůgni─Öcia nikt nie narzeka┼é. Wi─Ökszo┼Ť─ç obywateli marzy┼éa o w┼éasnym, a w┼éa┼Ťciwie komunalnym ÔÇ×MÔÇŁ. Nikt nie marudzi┼é, tym bardziej, ┼╝e te tutejsze bloki by┼éy przecie┼╝, jak na tamte czasy, niezwykle nowoczesne, a zastosowane w nich rozwi─ůzania, nowatorskie.

Osiedle, cho─ç ze wzgl─Ödu na r├│┼╝norodno┼Ť─ç blok├│w z pozoru nie tworzy ca┼éo┼Ťci, zosta┼éo zaprojektowane jako integralna cz─Ö┼Ť─ç S┼éu┼╝ewca Przemys┼éowego. Co┼Ť na kszta┼ét socjalistycznego miasteczka podobnego Nowej Hucie, czy nawet zabytkowemu Nikiszowcowi. Pami─Ötam, ┼╝e kiedy pierwszy raz zag┼é─Öbi┼éam si─Ö w przestrze┼ä uk┼éadu urbanistycznego na poz├│r znanych mi, obdrapanych blok├│w, uderzy┼éo mnie, jak sprytnie zosta┼éy odizolowane od otaczaj─ůcych je ruchliwych ulic ÔÇô w ┼Ťrodku osiedla jest cicho i cz┼éowiek czuje si─Ö bezpiecznie. Ku mojemu zdziwieniu, chodniki z wystaj─ůcych i pop─Ökanych p┼éyt jakby same zaprowadzi┼éy mnie prosto ku parkowi i jego cz─Ö┼Ťci rekreacyjnej. Zauroczona zieleni─ů i pozwalaj─ůc─ů odetchn─ů─ç przestrzeni─ů szybko przesta┼éam dziwi─ç si─Ö nazwom tutejszych ulic, kt├│re, w kontra┼Ťcie do przemys┼éowego wyd┼║wi─Öku tras w fabrycznej cz─Ö┼Ťci S┼éu┼╝ewca, ochrzczono wed┼éug klucza pasuj─ůcego do Krainy Wielkich Jezior Mazurskich: Be┼édan, Niegoci┼äska, Orzycka, ┼Üniardwy, Tuchli┼äska, Wiartel i Wydmi┼äska.

Krowa przed galeri─ů

Po latach dawna ┼Ťwietno┼Ť─ç, na kt├│r─ů sk┼éada┼éa si─Ö aleja parkowa, place zabaw i boiska, przemin─Ö┼éa, a obecny stan zaniedbania przywodzi na my┼Ťl obrazy z opuszczonego na skutek jakiej┼Ť tajemniczej katastrofy miasta. Szerokie dziedzi┼äce zastawione s─ů samochodami, spomi─Ödzy kt├│rych nietrudno wskaza─ç te, kt├│re nieu┼╝ywane i zepsute stoj─ů w jednym miejscu od lat. Wylane betonem boiska ÔÇô cho─ç ozdabiane od czasu do czasu kredowymi malunkami dzieci ÔÇô strasz─ů fa┼édami i dziurami. Od ÔÇ×wiek├│wÔÇŁ niedzia┼éaj─ůca ju┼╝ fontanna, dzi┼Ť ozdobiona garnkiem z brudn─ů wod─ů, sta┼éa si─Ö za spraw─ů najstarszych mieszka┼äc├│w osiedla karmnikiem dla ptak├│w i kot├│w, pe┼énym chleba, zepsutych resztek, rybich i drobiowych szkielet├│w.

Biblioteka przy ulicy Rzymowskiego zosta┼éa wyburzona razem z zespo┼éem dawnych pawilon├│w us┼éugowo-handlowych, a pobliski Dom Kultury Kadr straszy smrodem, zaciekami na elewacji i przerdzewia┼é─ů blach─ů na dachu (z raportu ÔÇ×Za┼éo┼╝enia do Mikroprogramu Rewitalizacji Dzielnicy Mokot├│w na lata 2007-2013ÔÇŁ: ÔÇ×Istniej─ůcy Dom Kultury Kadr ÔÇô w z┼éym stanie technicznym ÔÇô nie zaspakaja potrzeb mieszka┼äc├│wÔÇŁ.) Tu┼╝ obok znajduje si─Ö ko┼Ťci├│┼é pw. Maksymiliana Kolbego, wywalczony przez mieszka┼äc├│w prototyp├│w i okolicznych dom├│w w 1977 roku ÔÇô po dwunastu latach od z┼éo┼╝enia pierwszego pisma do ├│wczesnych w┼éadz o pozwolenie na za┼éo┼╝enie parafii. Z relikt├│w dawnego ┼Ťwiata pozosta┼éy jedynie szko┼éa, przedszkole i rozsiane pawilony us┼éugowe ÔÇô cho─çby ten na ulicy Orzyskiej, w kt├│rym zaaran┼╝owano magiel ÔÇô nieodzowny element ka┼╝dego osiedla, jak r├│wnie┼╝ sklepik elektroniczno-budowlany, leciwy zak┼éad fryzjerski i s─ůsiaduj─ůcy z nim pawilonowy budyneczek Warszawskiego Oddzia┼éu Terenowego Krajowego Towarzystwa Autyzmu.

ilustr.: Magdalena Szulczyk, Totu rysuj

Realia dzisiejszego kapitalistycznego ┼Ťwiata sprawiaj─ů, ┼╝e wr─Öcz z pob┼éa┼╝liwym rozrzewnieniem czyta si─Ö fragmenty artyku┼éu Alicji Kos z czterdziestego numeru ÔÇ×StolicyÔÇŁ o pobliskim i analogicznym osiedlu ÔÇ×DomaniewskaÔÇŁ: ÔÇ×A nasze osiedla? S─ů przede wszystkim stereotypowe. Powstaj─ů po uprzednim wykarczowaniu wszystkiego, co zielone. Gdy powstan─ů, zaczyna si─Ö ┬źod zera┬╗ tworzy─ç tzw. pasy zieleni (ÔÇŽ) R├│wnie potrzebna ┬źDomaniewskiej┬╗ jest ziele┼ä, a przynajmniej poka┼║ny zielony pas oddzielaj─ůcy osiedle od ┬źTewy┬╗ i jej radioaktywnych odpad├│w. Na razie s─ů oczywi┼Ťcie trawniki, rabaty, ogr├│dki, ale wobec s─ůsiedztwa osiedla ÔÇô S┼éu┼╝ewiec Przemys┼éowy ÔÇô jest to kropla w morzuÔÇŁ. ┼Ülady podobnych zaniedba┼ä ÔÇô nieuznawanych ju┼╝ niestety za karygodne ÔÇô wida─ç r├│wnie┼╝ w okolicach Osiedla Prototyp├│w.

Wielokrotnie wpatrywa┼éam si─Ö w zdj─Öcie z lat 60., na kt├│rym wida─ç miejsce, gdzie dzi┼Ť stoi Galeria Mokot├│w, a na kt├│rym jeszcze pi─Ö─çdziesi─ůt lat temu dostojnie pas┼éa si─Ö krowa. Niemal naprzeciwko, za stacj─ů benzynow─ů przy ulicy Orzyckiej, osta┼é si─Ö ju┼╝ jedynie kawa┼éek sadu z charakterystycznymi, r├│wnymi rz─Ödami pochy┼éych dzi┼Ť drzew. ┬áNa samym osiedlu ledwo mo┼╝na dostrzec ┼Ťlady dawnej dba┼éo┼Ťci mieszka┼äc├│w o okolic─Ö. ┼Üwiadcz─ů o niej pozosta┼éo┼Ťci po kwiatowych grz─ůdkach otoczone zniszczonymi drewnianymi lub metalowymi p┼éotkami. I bzy, kt├│rych dzi┼Ť na terenie miejskich osiedli nikt ju┼╝ nie sadzi. Obecnie na pr├│┼╝no mo┼╝na szuka─ç tu lokalnego patriotyzmu, kt├│rego brak, jak w toalecie dla ps├│w, wida─ç na ka┼╝dym trawniku.

Trudny start z blok├│w

Po upadku systemu zmieni┼é si─Ö nie tylko krajobraz, ale przede wszystkim ludzie. G┼é├│wna przyczyna to nieodwracalne rozdzielenie Osiedla Prototyp├│w i S┼éu┼╝ewca Przemys┼éowego. Upadek kolejnych fabryk i zak┼éad├│w pracy by┼é dla mieszka┼äc├│w tej cz─Ö┼Ťci Warszawy utrat─ů jedynego ┼║r├│d┼éa zarobku. Podobnie, jak wiele spo┼éeczno┼Ťci skupionych wok├│┼é zlikwidowanych pegeer├│w, wielu osiedle┼äc├│w S┼éu┼╝ewca nie potrafi┼éo przystosowa─ç si─Ö do nowej sytuacji ekonomiczno-gospodarczej.

W ramach rewitalizacji obszar├│w poprzemys┼éowych jedyny znany im ┼Ťwiat nagle zast─ůpiono biurowcami i nowymi inwestycjami, takimi jak nowoczesna galeria handlowa. W raporcie ÔÇ×Za┼éo┼╝enia do Mikroprogramu Rewitalizacji Dzielnicy Mokot├│w na lata 2007-2013ÔÇŁ mo┼╝na znale┼║─ç odkrywczy wniosek, jakoby ÔÇ×ÔÇŽnie uleg┼éa poprawie sytuacja rodzin porobotniczych, kt├│rych cz┼éonkowie wielokrotnie utracili prac─Ö (ÔÇŽ) i w skutek niewystarczaj─ůcego wykszta┼écenia nie znale┼║li jej w nowopowsta┼éych instytucjachÔÇŁ. Nast─Öpstwa s─ů wstrz─ůsaj─ůce. Z danych zawartych w dokumencie ÔÇ×Stan Bezrobocia w Dzielnicy Mokot├│wÔÇŁ wynika, ┼╝e co sz├│sty bezrobotny z Mokotowa pochodzi w┼éa┼Ťnie st─ůd, co czyni t─Ö cz─Ö┼Ť─ç Warszawy jednym z miejsc o najwy┼╝szym wska┼║niku bezrobocia, zlokalizowanym tu┼╝ przy najwy┼╝szej kondensacji miejsc pracy.

Sta┼éym widokiem na Osiedlu Prototyp├│w s─ů podstarzali panowie, kryj─ůcy si─Ö z alkoholem gdzie┼Ť za ┼Ťmietnikami. Nie dziwi─ů te┼╝ grupy zalegaj─ůcych na ┼éaweczkach wulgarnych nastolatk├│w pij─ůcych piwo, ani patrole policji przechadzaj─ůce si─Ö z wolna parkowymi alejkami, kt├│re, paradoksalnie, nie maj─ů tu nic do roboty za spraw─ů stosowanego przez mieszka┼äc├│w ┼éa┼äcuszkowego systemu wznoszenia alarmu o obecno┼Ťci nieproszonych go┼Ťci. Ci spo┼Ťr├│d lokator├│w Prototyp├│w, kt├│rzy w nich zostali, z braku ch─Öci lub mo┼╝liwo┼Ťci walki, musieli ponie┼Ť─ç kl─Ösk─Ö. Ci, kt├│rzy wyemigrowali, zacz─Öli ┼╝ycie od nowa. Rozdzia┼é opisuj─ůcy histori─Ö mieszka┼äc├│w osiedla mojego pokolenia to proces asymilacji z otoczeniem, kt├│rego cz─Ö┼Ťci─ů jest r├│wnie┼╝ nap┼éyw os├│b z zewn─ůtrz: student├│w, szukaj─ůcych taniego lokum pracownik├│w pobliskich biurowc├│w, ale i imigrant├│w, jak cho─çby liczna grupa z Pakistanu, gnie┼╝d┼╝─ůca si─Ö w jednym z mieszka┼ä dziesi─Öciopi─Ötrowca.

O nich my┼Ťl─Ö najcz─Ö┼Ťciej, zastanawiaj─ůc si─Ö, czy osoby z tak odmienn─ů to┼╝samo┼Ťci─ů kulturow─ů kiedykolwiek dotr─ů do prawdy o tym miejscu? Ja, z nieznanych mi w┼éa┼Ťciwie przyczyn, wyprowadzi┼éam si─Ö stamt─ůd po dw├│ch latach. Naprawd─Ö trudno mi powiedzie─ç, czy spontaniczny pomys┼é na zmian─Ö miejsca zamieszkania by┼é dzie┼éem przypadku, czy powodowa┼éa mn─ů raczej ch─Ö─ç odetchni─Öcia od, b─ůd┼║ co b─ůd┼║, toksycznej atmosfery osiedla prototyp├│w.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś