Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Opisa─ç nieopisywalne

Trzecia, wydana w zesz┼éym roku, powie┼Ť─ç Jonathana Safrana Foera to dzie┼éo nieoczywiste. W ÔÇ×Oto jestemÔÇŁ Foer pr├│buje si─Ö zmierzy─ç z tym, co w dzisiejszych czasach znaczy by─ç ┼╗ydem, ale te┼╝: co znaczy by─ç cz┼éowiekiem ÔÇô a konkretniej: czterdziestolatkiem po przej┼Ťciach.

materiały prasowe

materiały prasowe


Foer ksi─ů┼╝k─Ö t─Ö pisa┼é lat jedena┼Ťcie. W tym czasie zdecydowanie zmieni┼éa si─Ö jego wizja tego, czym dzie┼éo to mia┼éo zosta─ç. Pierwotnym zamiarem by┼é lekki serial o ma┼é┼╝e┼ästwie ÔÇô┬áco┼Ť aÔÇÖla Woody Allen. Ma┼é┼╝e┼ästwo neurotyk├│w, kt├│re ju┼╝ si─Ö nie kocha, kt├│re utraci┼éo wzajemn─ů blisko┼Ť─ç. Wszystko to troch─Ö przegadane, troch─Ö zabawne. Inteligentny sitcom, nic wi─Öcej. Wida─ç zreszt─ů, ┼╝e na pocz─ůtku powie┼Ťci Foer nie wie, po co pisze ÔÇô┬ániewiedza ta staje si─Ö warto┼Ťciowa po paruset stronach; wszystko ┼é─ůczy si─Ö wtedy w sp├│jn─ů ca┼éo┼Ť─ç.
Amerykański sen
ÔÇ×Oto jestemÔÇŁ opowiada o ameryka┼äskiej rodzinie ┼╝ydowskiego pochodzenia: Jacobie i Julii Bloch, a tak┼╝e trojgu ich syn├│w, ojcu i dziadku. Wszystko zaczyna si─Ö od przygotowa┼ä do bar micwy Sama, najstarszego dziecka Bloch├│w, kt├│rej odbycie si─Ö zostaje postawione pod znakiem zapytania, ze wzgl─Ödu na ÔÇô┬ádomniemane ÔÇô┬ázachowanie Sama, co jest tym bardziej problematyczne, ┼╝e Bloch├│w z tej okazji postanawia odwiedzi─ç rodzina z Izraela. Po paru rozdzia┼éach okazuje si─Ö te┼╝, ┼╝e Jacob ÔÇô┬ár├│wnie┼╝ domniemanie ÔÇô┬ázdradza Juli─Ö. Ton ksi─ů┼╝ki zmienia si─Ö jednak po paruset stronach, gdy Bliski Wsch├│d cierpi z powodu trz─Ösienia ziemi, wydarzenia, kt├│re odmieni─ç mo┼╝e ca┼éy region. Dychotomia pomi─Ödzy pocz─ůtkiem a dalsz─ů cz─Ö┼Ťci─ů powie┼Ťci nie jest zwi─ůzana jedynie z tym, ┼╝e pierwotnie ÔÇ×Oto jestemÔÇŁ mia┼éo by─ç serialem telewizyjnym.┬áJak podkre┼Ťla┼é sam Foer w wywiadach, wszystko zmieni┼éo si─Ö po jego rozwodzie z ┼╝on─ů i wyje┼║dzie do Izraela, kiedy zrozumia┼é, ┼╝e zn├│w ma o czym pisa─ç (poprzedni─ů powie┼Ť─ç, ÔÇ×Strasznie g┼éo┼Ťno, niesamowicie bliskoÔÇŁ, wyda┼é on w 2005 roku; w mi─Ödzyczasie publikuj─ůc jedynie esej-manifest, ÔÇ×Zjadanie zwierz─ůtÔÇŁ).
Pytania o to┼╝samo┼Ť─ç
Co zrozumia┼ée, g┼é├│wnym tematem ksi─ů┼╝ki jest wi─Öc pytanie o Izrael i o ┼╗yd├│w: o to, co znaczy by─ç ┼╗ydem w dzisiejszym ┼Ťwiecie. Istotne s─ů tu, oczywi┼Ťcie, dychotomia pomi─Ödzy Izraelem a Stanami Zjednoczonymi (cho─ç ten temat Foer jakby rozszerza, zastanawiaj─ůc si─Ö nad r├│┼╝nic─ů pomi─Ödzy ┼Ťwiatem wschodu i zachodu, pomi─Ödzy ÔÇô┬ám├│wi─ůc g├│rnolotnie ÔÇô┬á┼Ťwiatem s┼éowa a ┼Ťwiatem dzia┼éania), ale te┼╝ i powszechne teraz pytanie o to┼╝samo┼Ť─ç polityczn─ů, a w tym wypadku r├│wnie┼╝┬áo ┼╝ydowsko┼Ť─ç niereligijn─ů. Nieprzypadkowe s─ů wi─Öc por├│wnania ÔÇ×Oto jestemÔÇŁ do Rothowskich ÔÇ×Operacji ShylockÔÇŁ czy ÔÇ×Kompleksu PortnoyaÔÇŁ ÔÇô┬áwydaje si─Ö, ┼╝e Foer jest pierwszym od tego czasu autorem, kt├│ry postanowi┼é opisa─ç tak szczeg├│┼éowo i dog┼é─Öbnie t─Ö kwesti─Ö, jako pierwszy pr├│buj─ůc zg┼é─Öbi─ç istotny te┼╝ aspekt r├│┼╝nicy pokole┼ä, kt├│rego ┼Ťwiadectwem s─ů ojciec oraz dziadek Jakuba.
W swojej ksi─ů┼╝ce Foer podejmuje te┼╝ temat polityczno┼Ťci, a konkretniej rozdzielenia rzeczywisto┼Ťci na t─Ö polityczn─ů i osobist─ů. Po pierwsze wi─Öc, pojawia si─Ö tu do┼Ť─ç oczywiste pytanie o to, co wa┼╝ne. Dosy─ç to cz─Öste w literaturze, tu jednak zdaje si─Ö bardziej z┼éo┼╝one. Foer zastanawia si─Ö najpierw nad tym, co ma znaczenie: czy istotne jest ┼╝ycie prywatne, czy mo┼╝na ┼╝y─ç tak zwyczajnie, gdy na ┼Ťwiecie dzieje si─Ö co┼Ť. To troch─Ö jak w pami─Ötnikach okresu wojny: czy to moralne, by pisa─ç o tym, co nas boli, gdy cierpi─ů wszyscy? Czy mo┼╝emy si─Ö skupia─ç na pi─Öknie krajobrazu i w┼éasnych problemach, gdy zagro┼╝one jest ca┼ée spo┼éecze┼ästwo? Wydaje si─Ö zreszt─ů, ┼╝e podzia┼é ten powsta┼é niejako sztucznie ÔÇô┬á┼╝e to druga wojna ┼Ťwiatowa doprowadzi┼éa do wynaturzenia, w kt├│rym zmuszeni jeste┼Ťmy wybiera─ç pomi─Ödzy polityczno┼Ťci─ů a codzienno┼Ťci─ů; cho─ç temu wszystkiemu trudno si─Ö w przypadku ÔÇ×Oto jestemÔÇŁ dziwi─ç, jest to przecie┼╝ ksi─ů┼╝ka o Izraelu.
Dylemat ten wida─ç w ÔÇ×Oto jestemÔÇŁ w postaciach Jakuba i Tamira (kuzyna Bloch├│w mieszkaj─ůcego w Izraelu). Gdy Bliski Wsch├│d trz─Ösie si─Ö w posadach (dos┼éownie i w przeno┼Ťni), ten drugi zak┼éada od razu, ┼╝e zmuszony jest do Izraela wr├│ci─ç, za jedyn─ů mo┼╝liw─ů odpowied┼║ uznaj─ůc dzia┼éanie, nie zwa┼╝aj─ůc zupe┼énie za koszty. W przypadku Jakuba wida─ç t─Ö pr├│b─Ö wygrania z rzeczywisto┼Ťci─ů: to ÔÇ×chc─Ö i nie chc─ÖÔÇŁ. Jakub stara si─Ö wi─Öc wyjecha─ç. Chce tego. Chce poczu─ç realno┼Ť─ç, istot─Ö, znaczenie. I ju┼╝ jedzie, ju┼╝ prawie, gdy jednak okazuje si─Ö, ┼╝e nic z tego, ┼╝e tu┼╝ przed lotniskiem musi zawr├│ci─ç.
T─Ösknota za rytua┼éem
Jeden z bohater├│w ksi─ů┼╝ki m├│wi w pewnym momencie, ┼╝e ÔÇ×warto┼Ť─ç ┼╝ycia to jego wielko┼Ť─çÔÇŁ ÔÇô wydaje si─Ö jednak, ┼╝e od bohater├│w powie┼Ťci ÔÇ×wielko┼ŤciÔÇŁ wymaga nie ┼╝ycie polityczne, a to codzienne. ┼Üwiadomo┼Ť─ç podzia┼éu i uznanie rzeczywisto┼Ťci spo┼éecznej za istotniejsz─ů od tej domowej prowadzi jednak do og├│lnej niemocy i poczucia nieistotno┼Ťci, kt├│re to w najwi─Ökszym stopniu dotykaj─ů w┼éa┼Ťnie Jakoba. Remedium na bezsilno┼Ť─ç to p┼éacz (bardzo istotny symbol w prozie Foera), ale te┼╝ i rytua┼é.
To zreszt─ů kolejny poruszany w ksi─ů┼╝ce problem. Co ciekawe, widoczny jest on nie tylko w samej tre┼Ťci ksi─ů┼╝ki, ale i w jej formie ÔÇô┬áto znamienne dla Foera, kt├│ry jest najwidoczniej ┼Ťwiadomy tego, ┼╝e s┼éowa nie s─ů jedynym ani te┼╝ wystarczaj─ůcym ┼Ťrodkiem opisu rzeczywisto┼Ťci; niekt├│re z jego dzie┼é s─ů wr─Öcz powie┼Ťciami graficznymi, w kt├│rych tre┼Ť─ç przekazywana jest tak┼╝e poprzez uk┼éad s┼é├│w, poprzez zdj─Öcia. Mimo, ┼╝e w ÔÇ×Oto jestemÔÇŁ od wszystkich tych pr├│b Foer si─Ö jakby od┼╝egnuje, istotn─ů rol─Ö pe┼éni w ksi─ů┼╝ce uk┼éad rozdzia┼é├│w, kt├│re u┼éo┼╝one w pozornie nieprzemy┼Ťlany spos├│b tworz─ů swoist─ů nadbudow─Ö nad tre┼Ťci─ů. Tytu┼éy rozdzia┼é├│w s─ů wi─Öc powtarzalnymi has┼éami.
T─Ösknot─Ö za rytua┼éem odnale┼║─ç mo┼╝na i w innych w─ůtkach, kt├│re poruszane s─ů w ksi─ů┼╝ce ÔÇô┬ánajbardziej znamienny jest chyba ten, w kt├│rym premier Izraela postanawia zad─ů─ç w r├│g, wo┼éaj─ůc: ÔÇ×┼╗ydzi, wracajcie do domuÔÇŁ.
Poza słowami
Bawi─ůc si─Ö form─ů, Foer pragnie opisa─ç nieopisywalne: wida─ç to w licznych jego pr├│bach z┼éapania tych najdelikatniejszych aspekt├│w rzeczywisto┼Ťci, domowych rytua┼é├│w, gest├│w, kt├│rych jeste┼Ťmy ┼Ťwiadomi tylko my sami. Wi─ů┼╝e si─Ö to jednak z wadami ksi─ů┼╝ki, z jakim┼Ť przekle┼ästwem autoanalizy. U Foera wszyscy maj─ů by─ç niezwykli, nie jest wi─Öc taki nikt. Sam─ů ide─Ö wyj─ůtkowo┼Ťci autor opisuje bardzo┬áobrazowo ÔÇô┬ámomenty, w kt├│rych cieszymy si─Ö tekstur─ů teflonu, zapachem ┼Ťwie┼╝ych pomara┼äczy czy osobliwym uczuciem, kt├│re wywo┼éuje w nas d┼║wi─Ök zamykanego piekarnika. Pytanie jednak, czy pr├│by tak bliskiego i delikatnego opisu inno┼Ťci bohater├│w nam ich przybli┼╝aj─ů.
Momentami zdaj─ů si─Ö oni ju┼╝ nierealni, jakby te┼╝ nie r├│┼╝nili si─Ö wcale od siebie nawzajem. Ka┼╝dy jest tak inny i wyra┼╝a sob─ů tyle tych ÔÇ×niecodziennie-codziennychÔÇŁ cech, ┼╝e bardziej ni┼╝ konkretn─ů posta─ç zaczyna przypomina─ç s┼éowotok smutnego nastolatka, kt├│ry pragnie wyrazi─ç wszystko, co liczy si─Ö dla niego w ┼╝yciu. Mo┼╝na wi─Öc uzna─ç, ┼╝e miejscami Foer stara si─Ö w┼éo┼╝y─ç w usta swoich bohater├│w wszystko to, co sam chce powiedzie─ç i pokaza─ç ÔÇô┬áco ciekawe, najistotniejsze zdania wypowiadaj─ů u niego nie Jakob czy Julia, a ich dzieci. Wszystko to prowadzi do cz─Ö┼Ťciowej nad-psychologizacji powie┼Ťci: tak, jakby ka┼╝dy by┼é smutnym, ameryka┼äskim intelektualist─ů, kt├│ry my┼Ťli wci─ů┼╝ o sensie ka┼╝dego swojego czynu, kt├│ry interpretuje ka┼╝de minione wydarzenie (niezale┼╝nie od tego, czy ma lat osiem, czy osiemdziesi─ůt).
To, co mo┼╝na uzna─ç za wad─Ö przy opisywaniu poszczeg├│lnych bohater├│w, jest niezwykle warto┼Ťciowe dla Foerowskiego przedstawienia rodziny. To ona jest tu bowiem najistotniejsza, to relacje wewn─ůtrz niej Foer ukazuje najbardziej precyzyjnie ÔÇô┬áte nienazwane chwile irytacji, wzajemnej antypatii, wszystkie aspekty codzienno┼Ťci zosta┼éy uj─Öte w spos├│b niezwyk┼éy. By opisa─ç rodzinn─ů dynamik─Ö, autor uciek┼é si─Ö te┼╝ do domowego psa ÔÇô┬ámotyw jego usypiania spaja ca┼é─ů fabu┼é─Ö, ukazuj─ůc tym wydatniej procesy zachodz─ůce w domu Bloch├│w. W historii psa jak w lustrze odbija si─Ö historia ca┼éej rodziny.
U Foera pojawiaj─ů si─Ö te┼╝ liczne nawi─ůzania do kultury europejskiej, a konkretniej: do literatury rosyjskiej. Pocz─ůwszy od bohater├│w, kt├│rymi nieprzypadkowo zostaje przecie┼╝ trzech braci, a┼╝ po liczne parafrazy ÔÇ×wszystkich rodzin, kt├│re szcz─Ö┼Ťliwe s─ů w ten sam spos├│bÔÇŁ. Wydaje si─Ö jednak, ┼╝e s─ů swego rodzaju gr─ů ÔÇô┬ázupe┼énie jednak nieistotn─ů, ┼Ťwiadcz─ůc─ů co najwy┼╝ej o umiej─Ötno┼Ťciach autora. Warto te┼╝ wspomnie─ç o tym, co do┼Ť─ç istotne dla ca┼éego ÔÇ×Oto jestemÔÇŁ, a mianowicie o kwestii seksualno┼Ťci: tak┼╝e i do tego tematu Foer podchodzi w niespotykany dla wsp├│┼éczesnej literatury spos├│b ÔÇô┬áten aspekt osobowo┼Ťci bohater├│w ukazany jest niezwykle delikatnie, precyzyjnie, ale i bezpretensjonalnie.
Wracaj─ůc jednak do polityki: powie┼Ť─ç jest niezwykle ciekawa z kilku wzgl─Öd├│w. Po pierwsze, pokazuje ona mo┼╝liwo┼Ť─ç przerwania impasu politycznego ÔÇô┬áwielkie wydarzenie, kt├│re wykracza─ç mo┼╝e poza ug┼éaskane ramy, w kt├│rych zdaniem Foera si─Ö obecnie obracamy. Po drugie, jest ona dog┼é─Öbn─ů analiz─ů interakcji zachodz─ůcych w rodzinie. Po trzecie, i chyba najwa┼╝niejsze, mo┼╝na j─ů uzna─ç za jedn─ů z ambitniejszych pr├│b odpowiedzi na pytanie o wsp├│┼éczesn─ů to┼╝samo┼Ť─ç ┼╗yd├│w. Wszystko to opisane jest delikatnym pi├│rem, kt├│re sprawia, ┼╝e w ksi─ů┼╝ce mo┼╝na si─Ö zatopi─ç i poczu─ç bezpiecznie w Foerowskim s┼éowotoku. Najlepiej opisa┼é to chyba Alex Preston, uznaj─ůc ÔÇ×Oto jestemÔÇŁ za ÔÇ×imperfect but engaging novelÔÇŁ. I tak w┼éa┼Ťnie jest.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś