Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Odzie┼╝ wykluczaj─ůca

Bluzy czy koszulki z napisem ÔÇ×┼Ťmier─ç wrogom ojczyznyÔÇŁ nie powinny by─ç cz─Ö┼Ťci─ů faktycznie patriotycznego dyskursu, nieuj─Ötego w cudzys┼é├│w.

ilustr.: Aberamok

ilustr.: Aberamok


Orze┼é Bia┼éy, kotwica Polski Walcz─ůcej, ┼╗o┼énierze Wykl─Öci ÔÇô te i wiele innych emblemat├│w specyficznie rozumianej polsko┼Ťci coraz cz─Ö┼Ťciej wyst─Öpuje w przestrzeni publicznej. Od kilku lat panuje moda na tak zwan─ů odzie┼╝ patriotyczn─ů. Firma RED IS BAD, jedna z marek zajmuj─ůcych si─Ö jej produkcj─ů, od 2016 roku ma siedzib─Ö przy ul. Chmielnej, w centrum Warszawy. W swoim manife┼Ťcie tw├│rcy firmy pisz─ů o dumie narodowej, szerzeniu patriotyzmu i piel─Ögnowaniu polskiej pami─Öci historycznej. ┼╗eby zorientowa─ç si─Ö jak bardzo ÔÇ×red is badÔÇŁ, wystarczy przypomnie─ç sobie ostatni─ů kampani─Ö reklamow─ů promuj─ůc─ů now─ů kolekcj─Ö marki pod tytu┼éem ÔÇ×Goodbye Mr. MarxÔÇŁ, w kt├│rej to kampanii modele niszcz─ů dzie┼éa Marksa przy pomocy maszynki do mielenia mi─Ösa i┬ásp─Ödzaj─ů czas przy grze, w kt├│rej Pac-Man zjada popiersie filozofa. Marka rozpocz─Ö┼éa dzia┼éalno┼Ť─ç internetow─ů w 2012 roku, a powsta┼éa nie tylko z ch─Öci afirmacji polsko┼Ťci, ale te┼╝ ÔÇô jak pisz─ů tw├│rcy na swojej stronie ÔÇô z potrzeby kontestacji ÔÇ×kierunku, w jakim dryfowa┼éo polskie pa┼ästwo i polska politykaÔÇŁ. Manifest nie rozwija tej my┼Ťli, mo┼╝emy jednak przypuszcza─ç, ┼╝e chodzi o zwyci─Östwa Platformy Obywatelskiej w wyborach parlamentarnych i prezydenckich.
ÔÇ×Odzie┼╝ patriotycznaÔÇŁ jest reklam─ů wybranej przez producent├│w wizji patriotyzmu, maj─ůc─ů na celu jej uwidocznienie, wprowadzenie do mainstreamu. Trudno nie zauwa┼╝y─ç, ┼╝e moda ÔÇ×patriotycznaÔÇŁ w takim kszta┼écie, jaki obserwujemy dzisiaj, przyj─Ö┼éa postaw─Ö ÔÇ×antyÔÇŁ. Raczej walczy przeciwko g┼é├│wnym nurtom i zjawiskom politycznym (takim jak np. przynale┼╝no┼Ť─ç Polski do Unii Europejskiej), ni┼╝ ujawnia szczer─ů mi┼éo┼Ť─ç do ojczyzny. Nawet je┼Ťli dos┼éowne has┼éa umieszczane na koszulkach maj─ů wyd┼║wi─Ök pozytywny, to zazwyczaj ich ┼║r├│d┼éem, ukrytym w podtek┼Ťcie, jest niezadowolenie i ch─Ö─ç wykluczenia innych. Ciesz─ůce si─Ö du┼╝ym powodzeniem koszulki z symbolami Powstania Warszawskiego, cho─ç nikogo nie antagonizuj─ů, w swoim przekazie najsilniej gloryfikuj─ů ┼Ťmier─ç. Tymczasem wydawa┼éoby si─Ö, ┼╝e patriotyzm jest postaw─ů, kt├│ra powinna budowa─ç poczucie wsp├│lnoty i odpowiedzialno┼Ťci za ni─ů. Jak powiedzia┼é Jan J├│zef Lipski, ÔÇ×patriotyzm jest z mi┼éo┼Ťci i do mi┼éo┼Ťci ma prowadzi─çÔÇŁ.
ÔÇ×Odzie┼╝ patriotyczn─ůÔÇŁ z polskimi symbolami i obrazkami ukazuj─ůcymi wybrane fragmenty historii kupuj─ů i nosz─ů ludzie z r├│┼╝nych grup wiekowych i zawodowych. Jedni wywodz─ů si─Ö z ruch├│w nacjonalistycznych i s─ů na co dzie┼ä zaanga┼╝owani w radykaln─ů dzia┼éalno┼Ť─ç polityczn─ů, inni po prostu uwa┼╝aj─ů si─Ö za patriot├│w i pasjonat├│w historii i w ten spos├│b chc─ů manifestowa─ç swoj─ů to┼╝samo┼Ť─ç. Zwr├│─çmy jednak uwag─Ö na to, jaka jest ta to┼╝samo┼Ť─ç. Do czego nawo┼éuj─ů ÔÇ×patriotyczneÔÇŁ ubrania? Czy wszyscy Polacy mog─ů si─Ö identyfikowa─ç z has┼éami promowanymi przez marki ÔÇ×odzie┼╝y patriotycznejÔÇŁ?
 
ÔÇ×Wywalcz Polsce wolno┼Ť─ç albo zgi┼äÔÇŁ
ÔÇ×Odzie┼╝ patriotycznaÔÇŁ skupia si─Ö w ogromnej mierze na upami─Ötnianiu polskiej historii ÔÇô przede wszystkim militarnej. Na koszulkach znajdziemy przedstawienia licznych zmaga┼ä wojennych polskiej armii, takich jak bitwa pod Grunwaldem. Jak to si─Ö dzieje, ┼╝e wydarzenie z XV wieku wci─ů┼╝ pracuje w naszej pami─Öci zbiorowej tak silnie, ┼╝e ludzie upami─Ötniaj─ů je na ubraniach? Wed┼éug jakiego klucza producenci ÔÇ×odzie┼╝y patriotycznejÔÇŁ wybieraj─ů fragmenty historii reprodukowane na koszulkach? Obraz bitwy pod Grunwaldem ma za zadanie wzbudza─ç dum─Ö, przypominaj─ůc o wspania┼éych czasach, kiedy ÔÇ×nasiÔÇŁ rycerze skutecznie zwalczyli wroga, si┼é─Ö jednoznacznie z┼é─ů. Wyobra┼║nia zbiorowa przywyk┼éa do tego obrazu i sta┼é si─Ö on emblematem polsko┼Ťci, bezrefleksyjnie reprodukowanym. Od dziecka uczymy si─Ö o bitwie pod Grunwaldem, Cedyni─ů, czy Chocimiem ÔÇô wspomnienie o tych wydarzeniach zosta┼éo wdrukowane w polsk─ů pami─Ö─ç historyczn─ů i┬á sta┼éo si─Ö immanentnym obrazem w narracji o polskim oddaniu i m─Östwie. Narracji, kt├│r─ů utrwala ÔÇ×moda patriotycznaÔÇŁ. Dodatkowo wydarzenia te s─ů na tyle oddalone w czasie, ┼╝e stosunkowo ┼éatwo jest przekazywa─ç ich uproszczon─ů i pozbawion─ů niuans├│w wizj─Ö (trudno by┼éoby za┼Ť uto┼╝samia─ç si─Ö z histori─ů konkretnych jednostek w nie uwik┼éanych, prze┼╝ywa─ç ich osobiste tragedie). Mamy wi─Öc do czynienia z pi─Öknym mitem narodowym, budz─ůcym dum─Ö i ch─Ö─ç przynale┼╝no┼Ťci do narodu zwyci─Özc├│w.
Trzeba jednak pami─Öta─ç, ┼╝e na dzieje ÔÇ×naszego naroduÔÇŁ (sk─ůdin─ůd sam ÔÇ×nar├│dÔÇŁ jako wsp├│lnota etniczna zacz─ů┼é by─ç definiowany dopiero w XIX wieku) sk┼éadaj─ů si─Ö r├│wnie┼╝ historie niepolskich bohater├│w, walcz─ůcych w naszej sprawie. Pod Grunwaldem walczyli nie tylko Polacy, ale te┼╝ Litwini, co powinno rozszerza─ç poj─Öcie ÔÇ×narodu zwyci─Özc├│wÔÇŁ; nie ma jednak na to┬ámiejsca w narracji prezentowanej przez ÔÇ×patriotyczne markiÔÇŁ. Ponadto warto zastanowi─ç si─Ö, czy rzeczywi┼Ťcie forma patriotyzmu oparta na walce i po┼Ťwi─Öceniu, adekwatna w wieku XV, powinna by─ç odtwarzana┬áw wieku XXI.
Opr├│cz zwyci─Öskich bitew z odleg┼éych czas├│w najwi─Ökszym chyba zainteresowaniem w┼Ťr├│d wielbicieli ÔÇ×odzie┼╝y patriotycznejÔÇŁ ciesz─ů si─Ö ubrania przypominaj─ůce o wydarzeniach zwi─ůzanych z II wojn─ů ┼Ťwiatow─ů. Du┼╝o jest obraz├│w dotycz─ůcych obrony Westerplatte, ┼╗o┼énierzy Wykl─Ötych czy Cichociemnych. Szczeg├│lny nacisk po┼éo┼╝ony jest na upami─Ötnianie Powstania Warszawskiego. Na koszulkach znajdziemy mi─Ödzy innymi┬ádat─Ö 1944, napis ÔÇ×Pami─ÖtamyÔÇŁ, posta─ç Ma┼éego Powsta┼äca i wiele innych motyw├│w nale┼╝─ůcych do pola wyobra┼╝e┼ä o Powstaniu, a tak┼╝e r├│┼╝ne wariacje kotwicy Polski Walcz─ůcej. Nota bene symbol ten w wyobra┼║ni zbiorowej zosta┼é tak silnie powi─ůzany z Powstaniem Warszawskim, ┼╝e wiele os├│b nosz─ůcych go na koszulkach nie zdaje sobie sprawy, ┼╝e powsta┼é wcze┼Ťniej. Wzmianki w prasie o pojawianiu si─Ö na ulicach charakterystycznej kotwicy mo┼╝na by┼éo spotka─ç ju┼╝ w 1942 roku. Co ciekawe, do fina┼éu konkursu og┼éoszonego na┬ázam├│wienie Polskiego Pa┼ästwa Podziemnego (zwyci─Öski znak mia┼é dodawa─ç otuchy i krzepi─ç do walki) dosz┼éy dwa projekty ÔÇô Kotwica i Miecze Grunwaldzkie, co r├│wnie┼╝ pokazuje trwa┼éo┼Ť─ç mitu bitwy pod Grunwaldem.
Przekaz p┼éyn─ůcy z ÔÇ×ubra┼ä patriotycznychÔÇŁ jest jasny ÔÇô┬ánale┼╝y czci─ç bohater├│w i ich oddanie dla Ojczyzny, d─ů┼╝─ůc do podobnej postawy. Jaka jest jednak cena stawiania na piedestale takich warto┼Ťci jak m─Ö┼╝na walka i po┼Ťwi─Öcenie w imi─Ö abstrakcyjnej idei? Moda wychodzi na ulice i jest widoczna, ubrania mog─ů s┼éu┼╝y─ç promowaniu rozmaitych idei. Nasze spo┼éecze┼ästwo, jak twierdzi Susan Sontag, jest zbiorowo┼Ťci─ů bardziej ÔÇ×opatrzon─ůÔÇŁ ni┼╝ ÔÇ×oczytan─ůÔÇŁ, dlatego tre┼Ťci umieszczane w przestrzeni publicznej, tak┼╝e na koszulkach, maj─ů moc wzorcotw├│rcz─ů. Rozpowszechnianie wzorc├│w romantycznych nawo┼éuj─ůcych do oddania ┼╝ycia za ojczyzn─Ö mo┼╝e mie─ç daleko id─ůce negatywne konsekwencje. Has┼éo: ÔÇ×Wywalcz Polsce wolno┼Ť─ç albo zgi┼äÔÇŁ, nawet je┼Ťli jest po prostu przypomnieniem dewizy Cichociemnych, sprawia, ┼╝e najwy┼╝sz─ů warto┼Ťci─ů staje si─Ö walka, najwi─Ökszymi bohaterami ÔÇô ┼╝o┼énierze, a najszlachetniejszym uczynkiem ÔÇô ┼Ťmier─ç.
Ponadto historia promowana przez marki ÔÇ×odzie┼╝y patriotycznejÔÇŁ┬ájest bardzo wybi├│rcza. Jak zauwa┼╝a Maria Janion, w polskim dyskursie historycznym sprawy narodowe zyskuj─ů wy┼╝szy status ni┼╝ sprawy jednostkowe. Nie ma tu te┼╝ miejsca na wsp├│lnot─Ö odbiegaj─ůc─ů w jakikolwiek spos├│b od wzorca jednonarodowego. Co ciekawe, rzadko przywo┼éuje si─Ö konkretnych bohater├│w historycznych (chyba ┼╝e s─ů oni symptomatyczni dla pewnej zbiorowo┼Ťci); mit ┼╝o┼énierza obecny w narracji marek patriotycznych zosta┼é┬ásp┼éaszczony, oderwany od rzeczywisto┼Ťci. Historia ukazywana na ubraniach jest uproszczona, pozbawiona wra┼╝liwo┼Ťci na czynnik ludzki. ┼üatwo da─ç si─Ö uwie┼Ť─ç pi─Öknej legendzie o bohaterach narodowych, trudniej u┼Ťwiadomi─ç sobie, ┼╝e musieli dokonywa─ç tragicznych wybor├│w i ┼╝e za swoje oddanie ojczy┼║nie zap┼éacili najwy┼╝sz─ů cen─Ö.
ÔÇ×Odzie┼╝ patriotycznaÔÇŁ silnie promuje romantyczn─ů wizj─Ö historii, skupiaj─ůc si─Ö na walce i po┼Ťwi─Öceniu. Gloryfikuje wojn─Ö i bohaterskie postawy zamiast szuka─ç warto┼Ťci w codziennym, ┼╝mudnym dzia┼éaniu na rzecz pa┼ästwa i spo┼éecze┼ästwa, takim jak praca, nauka czy wychowywanie dzieci. Obywatele dumni ze swojego pochodzenia, identyfikuj─ůcy si─Ö z polsk─ů histori─ů militarn─ů, zaczynaj─ů antagonizowa─ç wszystkich, kt├│rzy wed┼éug nich mog─ů zaszkodzi─ç ojczy┼║nie. A szkodnikiem mo┼╝e by─ç ka┼╝dy, kto nie mie┼Ťci si─Ö w jedynym s┼éusznym systemie warto┼Ťci. Ka┼╝da taka osoba mo┼╝e zosta─ç okrzykni─Öta wrogiem narodu.
Bluzy czy koszulki z napisem ÔÇ×┼Ťmier─ç wrogom ojczyznyÔÇŁ nie powinny by─ç cz─Ö┼Ťci─ů faktycznie patriotycznego dyskursu, nieuj─Ötego w cudzys┼é├│w. Patriotyzm, nawet manifestowany w niezrozumia┼éy dla nas spos├│b, powinien by─ç uczuciem pozytywnym, afirmuj─ůcym. Nie ma w nim miejsca na nienawi┼Ť─ç i uciskanie innych; tu rozpoczyna si─Ö ju┼╝ nacjonalizm. Co wi─Öcej, w przedstawionym sposobie my┼Ťlenia historia upami─Ötniana jest wybi├│rczo, bez poruszania temat├│w b─Öd─ůcych rys─ů na nieskazitelnym wizerunku (jak na przyk┼éad┬ápogrom w Jedwabnem). Skoro patriotyzm polega na wzi─Öciu odpowiedzialno┼Ťci, musi ona dotyczy─ç tak┼╝e moment├│w niewygodnych. Nie chodzi jedynie o wychwalanie wznios┼éej historii i op┼éakiwanie ofiarnych bohater├│w, wa┼╝na jest te┼╝ otwarto┼Ť─ç na dyskusj─Ö i krytyczne podej┼Ťcie do przesz┼éo┼Ťci.
 
ÔÇ×Jaki znak Tw├│j?ÔÇŁ
ÔÇ×Moda patriotycznaÔÇŁ poza konkretnymi has┼éami oferuje te┼╝ po prostu ubrania z polsk─ů flag─ů czy z polskim god┼éem. Taka forma manifestowania uczu─ç politycznych wydaje si─Ö najmniej kontrowersyjna, jednak jest pod kilkoma wzgl─Ödami problematyczna. Przez komercjalizacj─Ö symbole narodowe powszedniej─ů, trac─ů na warto┼Ťci symbolicznej i staj─ů si─Ö maszynk─ů do zarabiania pieni─Ödzy. Ponadto wiele os├│b nie chce nosi─ç ubra┼ä z flag─ů czy or┼éem, nie ze wzgl─Ödu na ich w┼éasn─ů wymow─Ö, ale przez og├│lny przekaz odzie┼╝y ÔÇ×patriotycznejÔÇŁ, kt├│ry dla ludzi o bardziej liberalnych pogl─ůdach jest nie do przyj─Öcia. Dodatkowo obnoszenie si─Ö z symbolami narodowymi przywodzi dzisiaj na my┼Ťl grupy skrajnie nacjonalistyczne i warto┼Ťci przez nie wyznawane.
Ubranie mo┼╝e sta─ç si─Ö narz─Ödziem manifestowania przynale┼╝no┼Ťci do danej grupy spo┼éecznej czy ┼Ťwiatopogl─ůdowej. Prezydent Andrzej Duda w 2015 roku pojecha┼é do Chin (sic!) w koszulce marki RED IS BAD. Mog┼éoby si─Ö wydawa─ç, ┼╝e nie ma nic dziwnego w tym, i┼╝ Prezydent zak┼éada str├│j z ma┼éym wizerunkiem polskiej flagi w miejscu kieszonki. Jednak wyb├│r koszulki okre┼Ťlonej, znanej marki sprawia, ┼╝e jest to gest deklaracji ideologicznej, w┬ádodatku promuj─ůcym tak─ů ideologi─Ö, z kt├│r─ů nie identyfikuje si─Ö po┼éowa spo┼éecze┼ästwa. ÔÇ×Moda patriotycznaÔÇŁ umacnia wizj─Ö jednorodnej etnicznie i religijnie Wielkiej Polski Katolickiej, na kt├│rej obecny rz─ůd zbija kapita┼é polityczny.
 
Alternatywa?
Czy nie mog┼éaby powsta─ç odzie┼╝ patriotyczna, z kt├│r─ů b─Öd─ů uto┼╝samiali si─Ö wszyscy obywatele, bez wzgl─Ödu na pogl─ůdy? Czy umieszczaj─ůc podobizny ┼╗o┼énierzy Wykl─Ötych i Ma┼éego Powsta┼äca na koszulkach, faktycznie oddajemy im cze┼Ť─ç? Raczej sprawiamy, ┼╝e staj─ů si─Ö elementem┬ákultury popularnej, sposobem na zarobienie pieni─Ödzy. Ich wszechobecno┼Ť─ç w przestrzeni publicznej sprawia, ┼╝e nie ma miejsca na dyskusj─Ö. Obserwujemy ich bardzo uproszczone przedstawienia, przez co nie u┼Ťwiadamiamy sobie, ┼╝e wi─ů┼╝─ůce si─Ö z nimi warto┼Ťci nie s─ů jednoznaczne.
Czemu jednak nie promowa─ç na t-shirtach polskich dokona┼ä naukowych czy kulturowych? Czy nie da si─Ö w taki spos├│b wykorzysta─ç odzie┼╝y jako no┼Ťnika tre┼Ťci i osobistych przekona┼ä, ┼╝eby zamiast dzieli─ç ┼é─ůczy┼éa?
 
Pozosta┼ée teksty z bie┼╝─ůcego numeru dwutygodnika ÔÇ×KontaktÔÇŁ mo┼╝na znale┼║─ç tutaj.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś