Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Odpowied┼║ na artyku┼é Wojciecha Mejora ÔÇ×Sprawiedliwo┼Ť─ç na sprzeda┼╝ÔÇŁ

Odpowied┼║ na artyku┼é Wojciecha Mejora ÔÇ×Sprawiedliwo┼Ť─ç na sprzeda┼╝ÔÇŁ

Serdecznie dzi─Ökuj─Ö, ┼╝e ÔÇ×Zielone Wiadomo┼ŤciÔÇŁ 1/2022 (37) po┼Ťwi─Öci┼éy tak du┼╝o miejsca na Fairtrade:

  • ÔÇ×Czy koronawirus st┼éumi modow─ů rewolucj─Ö?ÔÇŁ s. 22-23
  • ÔÇ×Fairtrade w czasach Covid-19ÔÇŁ s. 24-25
  • Wojciech Mejor ÔÇ×Sprawiedliwo┼Ť─ç na sprzeda┼╝ÔÇŁ s. 12-13

Dzi─Ökuj─Ö panu Wojciechowi, ┼╝e tak wiele uwagi po┼Ťwi─Öci┼é Fairtrade. Niestety jego tekst wymaga sporo wyja┼Ťnie┼ä. Na pocz─ůtek przybli┼╝my terminologi─Ö.

W literaturze cz─Östo pojawiaj─ů si─Ö zwroty ÔÇ×FairtradeÔÇŁ, ÔÇ×Fair TradeÔÇŁ, ÔÇ×Sprawiedliwy HandelÔÇŁ a tak┼╝e ÔÇ×fair tradeÔÇŁ i ÔÇ×sprawiedliwy handelÔÇŁ. Oto r├│┼╝nice mi─Ödzy nimi:

  • ÔÇ×FairtradeÔÇŁ ÔÇô okre┼Ťla system certyfikacji produkt├│w b─Öd─ůcy w┼éasno┼Ťci─ů Fairtrade International.
  • ÔÇ×Fair TradeÔÇŁ ÔÇô jest to poj─Öcie szersze znaczeniowo od ÔÇ×FairtradeÔÇŁ i odnosi si─Ö do ca┼éego ruchu Sprawiedliwego Handlu, w┼é─ůczaj─ůc w to poszczeg├│lne organizacje oraz systemy certyfikacji organizacji i produkt├│w.
  • ÔÇ×Sprawiedliwy HandelÔÇŁ ÔÇô polskie t┼éumaczenie zwrotu ÔÇ×Fair TradeÔÇŁ, u┼╝ywane zamiennie z angielskim orygina┼éem.
  • ÔÇ×fair tradeÔÇŁ pisane ma┼éymi literami oznacza uczciwo┼Ť─ç (justice), sprawiedliwo┼Ť─ç w relacjach handlowych i nie musi si─Ö odnosi─ç wy┼é─ůcznie do wy┼╝ej wymienionych ruchu, organizacji i system├│w certyfikacji
  • ÔÇ×sprawiedliwy handelÔÇŁ, czasem ÔÇ×uczciwy handelÔÇŁ ÔÇô polskie t┼éumaczenie zwrotu ÔÇ×fair tradeÔÇŁ w szerokim rozumieniu.

Tak wi─Öc Sprawiedliwy Handel to mi─Ödzynarodowy ruch spo┼éeczny, tworzony przez organizacje pozarz─ůdowe, dzia┼éaczy iÔÇ»wolontariuszy oraz firmy, kt├│ry d─ů┼╝y do wi─Ökszej r├│wnowagi wÔÇ»handlu ┼Ťwiatowym. Sprawiedliwy Handel powsta┼é po to, aby mieszka┼äcy globalnego Po┼éudnia produkuj─ůcy m.in. kaw─Ö, herbat─Ö, kakao, banany, mi├│d, bawe┼én─Ö czy nawet z┼éoto, mogli godnie ┼╝y─ç z pracy w┼éasnych r─ůk. Podstawowe za┼éo┼╝enia Sprawiedliwego Handlu to dialog, przejrzysto┼Ť─ç iÔÇ»szacunek wobec rolnik├│w, pracownik├│w najemnych iÔÇ»rzemie┼Ťlnik├│w.

Produkty Sprawiedliwego Handlu s─ů oznaczone certyfikatem potwierdzaj─ůcym, ┼╝e przy ich produkcji wype┼éniono standardy Sprawiedliwego Handlu, zgodnie z Mi─Ödzynarodow─ů Kart─ů Sprawiedliwego Handlu w ramach takich system├│w certyfikacji Fairtrade, Naturland Fair, Fair for Life lub Ecocert Fair Trade oraz produkty dostarczane przez certyfikowane Organizacje Sprawiedliwego Handlu skupione w World Fair Trade Organization:

Fairtrade jest najwi─Ökszym niezale┼╝nym systemem certyfikacji produkt├│w Sprawiedliwego Handlu. W┬ásystemie Fairtrade dzia┼éa ju┼╝ oko┼éo 1,9 miliona drobnych rolnik├│w, pracownik├│w najemnych i┬árzemie┼Ťlnik├│w z ponad 70 kraj├│w Afryki, Ameryki ┼üaci┼äskiej, Karaib├│w, Azji i┬áOceanii, zrzeszonych w┬áoko┼éo 1880 organizacji producent├│w. Na ┼Ťwiecie jest ponad 35 tysi─Öcy certyfikowanych produkt├│w Fairtrade, dost─Öpnych w┬ásklepach i┬árestauracjach w┬áponad 125 krajach. Znakiem Fairtrade mog─ů by─ç oznaczane produkty wytworzone zgodnie ze standardami Fairtrade. Standardy reguluj─ů trzy obszary zr├│wnowa┼╝onej produkcji: ekonomiczny, ┼Ťrodowiskowy i┬áspo┼éeczny.

Korzy┼Ťci dla rolnik├│w iÔÇ»pracownik├│w wÔÇ»systemie Fairtrade:

  • Gwarantowana cena minimalna ÔÇô chroni producent├│w na wypadek nag┼éych spadk├│w cen na rynkach ┼Ťwiatowych. Jest to niezwykle pomocne wÔÇ»planowaniu domowych bud┼╝et├│w iÔÇ»rozwijaniu produkcji. WÔÇ»przypadku gdy cena rynkowa jest wy┼╝sza od gwarantowanej ceny minimalnej, producenci otrzymuj─ů za swe plony cen─Ö rynkow─ů.
  • Premia Fairtrade ÔÇô dodatkowe ┼Ťrodki wyp┼éacane opr├│cz ceny skupu. Decyzje o jej przeznaczeniu podejmowane s─ů wsp├│lnie wÔÇ»drodze g┼éosowania podczas Walnych Zgromadze┼ä sp├│┼édzielni lub zwi─ůzk├│w pracownik├│w plantacji. ┼Ürodki z premii mog─ů s┼éu┼╝y─ç do sfinansowania budowy szk├│┼é, o┼Ťrodk├│w zdrowia czy dost─Öpu do wody pitnej. Jednocze┼Ťnie producenci inwestuj─ů premi─Ö wÔÇ»modernizacj─Ö produkcji, ┼╝eby podnosi─ç wydajno┼Ť─ç iÔÇ»jako┼Ť─ç plon├│w.
  • Zaliczki iÔÇ»stabilne, d┼éugofalowe kontrakty ÔÇô pozwalaj─ů lepiej zarz─ůdza─ç domowym bud┼╝etem iÔÇ»inwestowa─ç wÔÇ»rozw├│j gospodarstw.
  • Ochrona ┼Ťrodowiska lokalnego ÔÇô dba┼éo┼Ť─ç o lokalne ┼Ťrodowisko naturalne jest niezb─Ödna, aby producenci Fairtrade mogli ┼╝y─ç iÔÇ»pracowa─ç wÔÇ»odpowiednich warunkach. Dlatego standardy Fairtrade reguluj─ů takie kwestie, jak w┼éa┼Ťciwe u┼╝ywanie wody, gospodarowanie odpadami, stosowanie bezpiecznych ┼Ťrodk├│w ochrony ro┼Ťlin iÔÇ»zachowanie bior├│┼╝norodno┼Ťci.
  • Przestrzeganie praw cz┼éowieka i praw pracowniczych ÔÇô standardy Fairtrade bezwzgl─Ödnie zakazuj─ů wszelkich form dyskryminacji, np. ze wzgl─Ödu na p┼ée─ç, pochodzenie czy wyznawan─ů religi─Ö, pracy niewolniczej iÔÇ»przymusowej pracy dzieci. Pracownicy najemni maj─ů prawo tworzy─ç demokratyczne zwi─ůzki zawodowe. Opr├│cz zakaz├│w Fairtrade prowadzi szereg program├│w maj─ůcych na celu ochron─Ö najs┼éabszych grup spo┼éecznych iÔÇ»edukacj─Ö wÔÇ»zakresie praw.
  • Wsp├│┼édecydowanie o rozwoju Fairtrade ÔÇô 50% g┼éos├│w na Walnym Zgromadzeniu Fairtrade International nale┼╝y do przedstawicieli sieci producent├│w. Dzi─Öki temu maj─ů oni realny wp┼éyw na to, wÔÇ»jakim kierunku rozwija si─Ö organizacja.
  • Szkolenia ÔÇô umo┼╝liwiaj─ů iÔÇ»przyspieszaj─ů rozw├│j gospodarstw iÔÇ»ca┼éych lokalnych spo┼éeczno┼Ťci. Szkolenia obejmuj─ů nie tylko popraw─Ö wydajno┼Ťci iÔÇ»jako┼Ťci produkcji, ale r├│wnie┼╝ zarz─ůdzanie organizacj─ů, zdobywanie nowych umiej─Ötno┼Ťci itd.

Fairtrade oferuje kilka znak├│w certyfikacyjnych. S─ů to m.in.:

Znak FAIRTRADE na czarnym tle umieszczany jest na produktach jednosk┼éadnikowych (np. banany, kawa, orzechy nerkowca itp.), kt├│re maj─ů certyfikat Fairtrade i s─ů fizycznie identyfikowalne.

Znak FAIRTRADE ze strza┼ék─ů umieszczany na produktach wielosk┼éadnikowych, takich jak tabliczka czekolady czy p┼éatki ┼Ťniadaniowe. Wszystkie sk┼éadniki dost─Öpne na zasadach Fairtrade musz─ů by─ç pozyskane na zasadach Fairtrade. Zdanie ÔÇ×Wszystkie sk┼éadniki dost─Öpne na zasadach FairtradeÔÇŁ odnosi si─Ö do tego, ┼╝e nie wszystkie surowce maj─ů opracowane standardy Fairtrade. Np. mleko stosowane cz─Östo do produkcji czekolady nie wyst─Öpuje w systemie Fairtrade (wyja┼Ťnienie powod├│w tej sytuacji przekracza┼éo by ramy tego tekstu). Natomiast je┼Ťli dany sk┼éadnik (np. kakao, cukier i wanilia) wyst─Öpuje w systemie Fairtrade to musi by─ç zastosowany.

Znak ten wykorzystywany jest r├│wnie┼╝ na produktach jednosk┼éadnikowych pozyskanych zgodnie z zasadami bilansu masy. Jest to mo┼╝liwe tylko w przypadku kakao, cukru, soku owocowego i herbaty. Wprowadzenie tej zasady wynika z tego, ┼╝e ┼éa┼äcuchy dostaw tych produkt├│w (pocz─ůwszy od lokalnych system├│w skupu) uniemo┼╝liwiaj─ů fizyczne rozdzielenie surowc├│w certyfikowanych i niecertyfikowanych, a wi─Öc ich fizyczn─ů identyfikowalno┼Ť─ç. Oznacza to, ┼╝e wprowadzenie do skupu np. 10% masy surowca certyfikowanego pozwala by ÔÇ×na wyj┼ŤciuÔÇŁ 10% masy produkt├│w uzyska┼éo znak FAIRTRADE (ze strza┼ék─ů) i z informacj─ů, ┼╝e surowie─ç zosta┼é WPROWADZONY na zasadach Fairtrade tj. przy ich uprawie i skupie by┼é przestrzegane standardy Fairtrade. Wskazana warto┼Ť─ç procentowa nie mo┼╝e zosta─ç zwi─Ökszona, tj. nie nast─Öpuje ÔÇ×rozcie┼äczanieÔÇŁ surowca certyfikowanego surowcem niecertyfikowanym. Bezwzgl─Ödne stosowanie fizycznej identyfikowalno┼Ťci bez ogl─ůdania si─Ö na warunki lokalne oznacza┼éo by odci─Öcie rolnik├│w od korzy┼Ťci z udzia┼éu w systemie Fairtrade. Oczywi┼Ťcie nie mo┼╝na takiej stosowa─ç w przypadku produkt├│w ekologicznych ÔÇô klient musi mie─ç pewno┼Ť─ç, ┼╝e spo┼╝ywany przeze┼ä produkt powsta┼é z surowc├│w ekologicznych. Zasada bilansu masy jest stosowana tak┼╝e w innych systemach certyfikacyjnych, np. w przypadku drewna. Pomocna mo┼╝e by─ç analogia zwi─ůzana z decyzj─ů kupowania ÔÇ×zielonej energiiÔÇŁ, cho─ç oczywi┼Ťcie nie ma mo┼╝liwo┼Ťci podpi─Öcia si─Ö pod osobn─ů sie─ç energetyczn─ů, doprowadzaj─ůc─ů pr─ůd tylko z wiatrak├│w i fotowoltaiki. Jednak┼╝e wybieraj─ůc ÔÇ×zielon─ů energi─ÖÔÇŁ, p┼éacimy w┼éa┼Ťnie za energi─Ö z wiatrak├│w i fotowoltaiki a nie z elektrowni w─Öglowych.

 

Znak Fairtrade na bia┼éym tle stosowany na produktach wielosk┼éadnikowych, w kt├│rych tylko wybrane sk┼éadniki zosta┼éy pozyskane na zasadach Fairtrade. Aby m├│c stosowa─ç znak Fairtrade Sourced Ingredient, 100% wybranego sk┼éadnika Fairtrade w produktach z┼éo┼╝onych, liniach lub kategoriach produkt├│w z┼éo┼╝onych musi by─ç pozyskane na zasadach Fairtrade. Niestety wym├│g zastosowania np. w czekoladzie wy┼é─ůcznie sk┼éadnik├│w Fairtrade (np. kakao, cukier i wanilia) cz─Östo bywa barier─ů dla firm, co zmniejsza┼éo popyt na surowce Fairtrade. Wprowadzenie tego znaku pozwoli┼éo rolnikom uprawiaj─ůcym np. kakao znacznie zwi─Ökszy─ç sprzeda┼╝ surowca.

Przechodz─ůc bezpo┼Ťrednio do omawianego tekstu.

Autor zadaje pytanie /ÔÇŽ/ Tylko dlaczego pracowniczki zbieraj─ůce kakao nie wiedz─ů, jak smakuje czekolada? Dlaczego ich na ni─ů nie sta─ç? /ÔÇŽ/ Trudno na nie odpowiedzie─ç, gdy┼╝ nie wiadomo czy ono odnosi si─Ö konkretnie do Fairtrade czy nie. Ogl─ůda┼éem kiedy┼Ť film, w kt├│rym osoby uprawiaj─ůce kakao by┼éy pytane do czego ono s┼éu┼╝y i okazywa┼éo si─Ö, ┼╝e nigdy nie jad┼éy czekolady i niewiele wiedz─ů o jej istnieniu. Pytanie, czy gdyby t─Ö wiedz─Ö mia┼éy, to by kupowa┼éy czekolad─Ö, czy by┼éa by ona dost─Öpna w ich miejscach zamieszkania, czy by┼éo by je na ni─ů sta─ç itd. Nie by┼éy to osoby uprawiaj─ůce kakao z certyfikatem Fairtrade, jednak nie mo┼╝na wykluczy─ç, ┼╝e i w sp├│┼édzielniach Fairtrade mog─ů si─Ö takie rzeczy zdarzy─ç. Trzeba sobie zda─ç spraw─Ö, ┼╝e poziom nier├│wno┼Ťci na ┼Ťwiecie jest wci─ů┼╝ ogromny i mimo stara┼ä m.in. Fairtrade, ludzie w krajach Po┼éudnia maj─ů wci─ů┼╝ wiele pilniejszych potrzeb ni┼╝ kupno czekolady.

Dalej Autor wspomina o /ÔÇŽ/ du┼äskiej powie┼Ťci ÔÇ×Maks HavelaarÔÇŁ /ÔÇŽ/ Faktycznie jest to jednak powie┼Ť─ç holenderska (ang. Dutch), a jej oryginalny tytu┼é ÔÇ×Max HavelaarÔÇŁ da┼é nazw─Ö pierwszemu certyfikatowi Fairtrade, kt├│ra jest wci─ů┼╝ u┼╝ywana w niekt├│rych krajach:

Kolejne stwierdzenia Autora: /ÔÇŽ/ ┼╝eby przeci─Ötny konsument mia┼é szans─Ö zetkn─ů─ç si─Ö ze sprawiedliwymi produktami, trzeba by┼éo wprowadzi─ç je do zwyk┼éych sklep├│w /ÔÇŽ/ wymaga sprostowania. Ot├│┼╝ w Fairtrade nie to jest najwa┼╝niejsze by konsument mia┼é szans─Ö zetkn─ů─ç si─Ö ze ÔÇ×sprawiedliwymi produktamiÔÇŁ, ale ┼╝eby rolnik m├│g┼é w godziwych warunkach surowce wyprodukowa─ç i sprzeda─ç za godziwym wynagrodzeniem, aby si─Ö utrzyma─ç. Dlatego produkty te zacz─Ö┼éy trafi─ç do masowego obiegu. Pojedyncze sklepy ┼Ťwiata (world shops), prowadzone nierzadko przez entuzjast├│w i wolontariuszy i czynne w ograniczonym zakresie, absolutnie tego nie mog┼éy zapewni─ç, za┼Ť stworzenie alternatywnych kana┼é├│w masowej dystrybucji przekracza┼éo mo┼╝liwo┼Ťci ruchu.

Kolejne stwierdzenie Autora, kt├│re zawiera nieporozumienie to: /ÔÇŽ/ Pocz─ůtkowo w ramach sprawiedliwego handlu importowano g┼é├│wnie r─Ökodzie┼éo, ale rynek szybko si─Ö nasyci┼é /ÔÇŽ/ – trudno twierdzi─ç, by rynek r─Öcznie robionych szali, figurek, makatek itd. nasyci┼é si─Ö produktami Sprawiedliwego Handlu. Na pewno nie s─ů to jednak produkty, kt├│re daj─ů utrzymanie rzeszom producent├│w. Nie s─ů one masowo te┼╝ kupowane. Dlatego faktycznie Fairtrade skupia si─Ö na produktach rolnych (spo┼╝ywczych i bawe┼énie), uprawianych przez miliony ludzi od pokole┼ä.

Autor pisze: /ÔÇŽ/ prywatna komercyjna sp├│┼éka FLOCERT /ÔÇŽ/ ÔÇô weryfikacj─ů spe┼éniania standard├│w Fairtrade zajmuje si─Ö niezale┼╝na jednostka certyfikacyjna. Jest ona prywatna, czyli nie nale┼╝y do rz─ůdu, samorz─ůdu, nie jest sp├│┼édzielni─ů itd. Jest komercyjna tj. osi─ůga zyski, ale przeznacza je na rozw├│j systemu Fairtrade.

/ÔÇŽ/ Dwie inne najwi─Öksze organizacje certyfikuj─ůce to UTZ oraz Rainforest Alliance /ÔÇŽ/ ÔÇô na pocz─ůtku tekstu ujednolici┼éem i wyja┼Ťni┼éem terminologi─Ö, dodam jednak, ┼╝e UTZ oraz Rainforest Alliance nie nale┼╝─ů do ruchu Sprawiedliwego Handlu. Niemniej wa┼╝ne: nie zajmujemy si─Ö ocen─ů czy dzia┼éania innych organizacji ÔÇ×s─ů fair czy nieÔÇŁ, ale z rado┼Ťci─ů witamy ka┼╝d─ů inicjatyw─Ö wspieraj─ůc─ů zr├│wnowa┼╝ony rozw├│j i popraw─Ö losu rolnik├│w.

Dalej Autor pisze: /ÔÇŽ/ Jednostki certyfikuj─ůce powinny sta─ç na stra┼╝y przestrzegania tych idea┼é├│w, ale w praktyce sta┼éy si─Ö wielkim, biurokratycznym po┼Ťrednikiem, a producenci cz─Östo skar┼╝─ů si─Ö, ┼╝e nie sta─ç ich na drogi proces certyfikacji i regularne audyty. /ÔÇŽ/ O ile z pierwszym zdaniem trudno si─Ö spiera─ç i jednostki certyfikuj─ůce faktycznie stoj─ů na stra┼╝y przestrzegania zasad, to ju┼╝ dalsza cz─Ö┼Ť─ç wypowiedzi jest og├│lnikiem, a z og├│lnikami trudno dyskutowa─ç. Zastanawiam si─Ö jednak: po┼Ťrednikiem mi─Ödzy kim a kim? Z jednej strony jest producent (rolnik) a z drugiej nabywca (konsument). Jednostka certyfikuj─ůca NIE po┼Ťredniczy w handlu mi─Ödzy nimi. Certyfikuje producenta oraz firmy importuj─ůce i przetwarzaj─ůce surowce i pozostaje wobec nich niezale┼╝na. Certyfikacja, aby by┼éa rzetelna, wymaga dokonywania audyt├│w – czyli wykonywania konkretnej pracy. Nie da si─Ö ukry─ç, ┼╝e jest to koszt i ┼╝e wi─ů┼╝e si─Ö z pewnymi ÔÇ×biurokratycznymiÔÇŁ obowi─ůzkami raportowania.

Zupe┼énie nietrafione w mojej ocenie jest zdanie /ÔÇŽ/ Przecie┼╝ normy certyfikacji ustalane s─ů w Europie, a producenci maj─ů si─Ö tylko podporz─ůdkowa─ç. /ÔÇŽ/ Owszem, siedziba Fairtrade International znajduje si─Ö Europie, jednak system Fairtrade sk┼éada si─Ö z 3 kontynentalnych organizacji reprezentuj─ůcych rolnik├│w z kraj├│w Po┼éudnia (Ameryka ┼üaci┼äska + Karaiby, Afryka + Bliski Wsch├│d, Po┼éudniowa Azja + Oceania), kt├│re maj─ů 50% g┼éos├│w w cia┼éach decyzyjnych Fairtrade (pozosta┼ée 50% nale┼╝y do organizacji z kraj├│w P├│┼énocy zajmuj─ůcych si─Ö propagowaniem Fairtrade). Przedstawiciele organizacji rolnik├│w z kraj├│w Po┼éudnia zasiadaj─ů r├│wnie┼╝ we wszelkich grupach roboczych i cia┼éach decyzyjnych Fairtrade. Od kilku lat to osoby z Po┼éudnia pe┼éni─ů funkcj─Ö Global CEO Fairtrade International. Natomiast FLOCERT posiada swe biura zar├│wno w Europie i Am. P├│┼énocnej jak i w Ameryce ┼Ürodkowej, RPA i Indiach.

/ÔÇŽ/ gwarantuje producentom cen─Ö minimaln─ů i stabilniejszy zbyt ni┼╝ rynkowe wahania /ÔÇŽ/ ÔÇô Fairtrade ustanawia tzw. cen─Ö minimaln─ů (minimalna cena gwarantowana), poni┼╝ej kt├│rej nabycie surowca wyklucza mo┼╝liwo┼Ť─ç oznaczenia go jako Fairtrade. Jest to wi─Öc gwarancja stabilniejszej ceny zbytu, a nie stabilniejszego zbytu. Faktycznie, tak jak pisze Autor nie ma /ÔÇŽ/ gwarancji, ┼╝e ca┼éo┼Ť─ç certyfikowanej produkcji uda si─Ö sprzeda─ç jako Fairtrade, bo nie ma wystarczaj─ůcego popytu. /ÔÇŽ/ Tak, to konsumenci decydujemy, czy rolnicy sprzedaj─ů surowce na warunkach Fairtrade. Rolnicy z pewno┼Ťci─ů s─ů tym zainteresowani (bardziej ni┼╝ tym, czy ich produkty s─ů sprzedawane w hipermarketach, czy w Sklepach ┼Ťwiata i kooperatywach spo┼╝ywczych). Prawdopodobnie tego problemu dotycz─ů wspomniane przez Autora ÔÇ×doniesieniaÔÇŁ, ┼╝e /ÔÇŽ/ niekiedy producentom wr─Öcz op┼éaca si─Ö sprzedawa─ç najlepszej jako┼Ťci produkt bez certyfikacji, bo na logo Fairtrade jest mniejszy zbyt. /ÔÇŽ/ Organizacje Fairtrade zajmuj─ů si─Ö propagowaniem znaku certyfikacyjnego, a nie sprzeda┼╝─ů oznaczonych nim produkt├│w. Nie daj─ů te┼╝ gwarancji zbytu. O ile wiem, inne systemy certyfikacji te┼╝ tego nie gwarantuj─ů. Znane mi s─ů przypadki, gdy produkty ekologiczne sprzedawane by┼éy w cenie produkt├│w konwencjonalnych, z kt├│rymi bywaj─ů zmieszane. Czy mo┼╝na za to wini─ç organizacje ustanawiaj─ůce standardy czy weryfikuj─ůce przestrzeganie tych standard├│w? To konsumenci s─ů si┼é─ů nap─Ödow─ů popytu.

/ÔÇŽ/ ┼╗eby certyfikowanie si─Ö op┼éaca┼éo, gospodarstwa musz─ů zrzesza─ç si─Ö w du┼╝e sp├│┼édzielnie (co samo w sobie jest z wielu wzgl─Öd├│w bardzo korzystn─ů praktyk─ů dla rolnik├│w), te z kolei decyduj─ů, na co zostan─ů przeznaczone premie (Fairtrade Premium) /ÔÇŽ/ ÔÇô Fairtrade nie certyfikuje indywidualnych rolnik├│w, lecz ca┼ée sp├│┼édzielnie – nie dlatego, ┼╝e ci pierwsi nie byliby w stanie zap┼éaci─ç za certyfikacj─Ö, ale poniewa┼╝ Ci pierwsi nie byliby w stanie sprosta─ç warunkom handlu mi─Ödzynarodowego. Zrzeszaj─ůc si─Ö w sp├│┼édzielnie, rolnicy maj─ů szanse uzyska─ç efekt ekonomii skali, np. dzi─Öki premii Fairtrade wsp├│lnie uzyskuj─ů ┼Ťrodku na szkolenia, podnoszenie jako┼Ťci, przestawianie produkcji na ekologiczn─ů, dywersyfikacj─Ö upraw (czy to na eksport czy na w┼éasny u┼╝ytek) czy w og├│le dywersyfikacji dzia┼éalno┼Ťci (np. przyjmowanie turyst├│w), tworzenie warto┼Ťci dodanej np. przez rozpocz─Öcie przetw├│rstwa, aby wyj┼Ť─ç ze schematu surowcowego, o kt├│rym wspomina Autor. Mo┼╝na twierdzi─ç, ┼╝e to sp├│┼édzielnie decyduj─ů, na co zostan─ů przeznaczane s─ů premie, jednak s─ů to przecie┼╝ oddolnie zorganizowane kooperatywy, wi─Öc de facto decyduj─ů sami rolnicy. Oczywi┼Ťcie czasem robi─ů to lepiej a czasem gorzej, jednak demokracja w podejmowaniu decyzji stanowi integralny element certyfikacji Fairtrade.

Autor wyra┼╝a opini─Ö, ┼╝e /ÔÇŽ/ z regu┼éy niewiele z wysokiej ceny certyfikowanych produkt├│w trafia bezpo┼Ťrednio do rolnik├│w /ÔÇŽ/ ÔÇô zn├│w: trudno si─Ö odnie┼Ť─ç do takich ÔÇ×regu┼éÔÇŁ. Przede wszystkim, warto pami─Öta─ç, ┼╝e mitem s─ů wysokie ceny certyfikowanych produkt├│w – dzi─Öki wprowadzeniu produkt├│w Fairtrade do sieci handlowych nie s─ů one ju┼╝ oferowane wy┼é─ůcznie jako produkty premium – sta┼éy si─Ö dost─Öpne dla przeci─Ötnych konsument├│w, o czym dobitnie ┼Ťwiadcz─ů gwa┼étownie rosn─ůce wyniki sprzeda┼╝y. Nale┼╝y jednak pami─Öta─ç, ┼╝e na cen─Ö produkt├│w (nie tylko certyfikowanych) wp┼éywa wiele czynnik├│w, nie tylko cena, kt├│r─ů otrzymuje rolnik: przechowywanie, transport, przetw├│rstwo, podatki, mar┼╝e, marketing itd. itp. Nie wszystkie elementy da si─Ö wyeliminowa─ç (podatki) i nie zawsze trzeba. Cz─Ö┼Ť─ç czynnik├│w wp┼éywaj─ůcyc na cen─Ö to warto┼Ť─ç dodana, kt├│r─ů z r├│┼╝nych powod├│w rolnik (czy szerzej: kraj producencki) nie zawsze zapewnia, przynajmniej obecnie. Autor pisze o direct trade i o kr├│tkich ┼éa┼äcuchach dostaw. Jednak ┼éa┼äcuchy dostaw powinny by─ç optymalne. Eliminacja po┼Ťrednik├│w nie zawsze jest ┼éatwa ani celowa. O ile mo┼╝na przywie┼║─ç ÔÇ×w plecakuÔÇŁ pewn─ů ilo┼Ť─ç kawy, wypali─ç i sprzeda─ç w sympatycznej kooperatywie spo┼╝ywczej, to ju┼╝ podobna skala w przypadku np. banan├│w mo┼╝e nie mie─ç sensu. Nawet je┼Ťli si─Ö ono technicznie uda, to mo┼╝e mocno zawy┼╝y─ç cen─Ö (nie zadzia┼éa ekonomii skali). Nawet je┼Ťli uda si─Ö znale┼║─ç grup─Ö maj─Ötnych nabywc├│w, to pomy┼Ťlmy jeszcze o tym ilu rolnik├│w obejmiemy takim systemem wsparcia. I cho─ç Fairtrade to wci─ů┼╝ ma┼éy % rynku ┼Ťwiatowego, to ju┼╝ mo┼╝e si─Ö pochwali─ç sporym wp┼éywem na popraw─Ö warunk├│w ┼╝ycia rolnik├│w, dzi─Öki kt├│rym mo┼╝emy ze spokojniejszym sumieniem za wci─ů┼╝ rozs─ůdn─ů cen─Ö nabywa─ç produkty, kt├│re od pokole┼ä ÔÇ×wros┼éyÔÇŁ w globaln─ů gospodark─Ö i w styl ┼╝ycia mieszka┼äc├│w P├│┼énocy: kawa, herbata, kakao i jego pochodne, owoce tropikalne czy bawe┼éniane tekstylia itd.

/ÔÇŽ/ Przetw├│rstwo, dystrybucja i ustalanie zasad certyfikacji nadal s─ů po stronie du┼╝ych organizacji na Globalnej P├│┼énocy. Skupiaj─ůc si─Ö na produktach nieprzetworzonych, bez du┼╝ej warto┼Ťci dodanej, fair trade utrzymuje kolonialn─ů logik─Ö zarabiania na biedniejszych krajach, kt├│rej krzywdy certyfikacja ma przecie┼╝ ┼éagodzi─ç /ÔÇŽ/ ÔÇô jak wspomnia┼éem, w Fairtrade i we Flocert g┼éos globalnego Po┼éudnia jest bardzo wa┼╝ny. Natomiast je┼Ťli chodzi o przetw├│rstwo i dystrybucje, to faktycznie marki z kraj├│w Po┼éudnia nie s─ů jeszcze zbyt widoczne, cho─ç s─ů ju┼╝ jask├│┼éki i to nie koniecznie pierwsze (przywo┼éany przez Autora zarzut brzmi wi─Öc troch─Ö nie┼Ťwie┼╝o). A dlaczego to tylko jask├│┼éki? Zn├│w: powod├│w jest wiele. Jednym z nich s─ů przyzwyczajenia konsumenckie. Wprowadzenie nowej marki nie jest ┼éatwe. Nie wszystkie sp├│┼édzielnie Fairtrade chc─ů i potrafi─ů si─Ö tego podj─ů─ç. Te, kt├│re si─Ö tego podejmuj─ů maj─ů do dyspozycji wsparcie Fairtrade, np. mog─ů wykorzysta─ç otrzyman─ů premi─Ö Fairtrade, aby podnie┼Ť─ç swoje kwalifikacje. Nie bez znaczenia jest r├│wnie┼╝ mo┼╝liwo┼Ť─ç skorzystanie z do┼Ťwiadcze┼ä i wsparcia innych organizacji Fairtrade.

Warto w tym miejscu przywo┼éa─ç ciekawy fakt, ┼╝e znacz─ůca cz─Ö┼Ť─ç tekstyli├│w z bawe┼ény Fairtrade szyta jest na Po┼éudniu, np. w Indiach, podczas gdy polscy (ale nie tylko) klienci pytaj─ů firmy maj─ůce certyfikat Fairtrade ÔÇ×dlaczego nie zlecacie szycia u nas?ÔÇŁ. Takie podej┼Ťcie, cho─ç ma swoje uzasadnienia (ale to temat na inny artyku┼é) te┼╝ nie u┼éatwia wyj┼Ťcia ze schematu handlu surowcami.

/ÔÇŽ/ Zale┼╝nie od systemu certyfikacji, ┼╝eby umie┼Ťci─ç logo na produkcie, dystrybutor musi udokumentowa─ç sprawiedliwe pochodzenie tylko cz─Ö┼Ťci sk┼éadnik├│w (chocia┼╝by dlatego, ┼╝e nie wszystkie sk┼éadniki s─ů dost─Öpne z certyfikatem). Du┼╝e koncerny, takie jak Nestle czy Starbucks, z regu┼éy zapewniaj─ů zaledwie 20 procent ÔÇô absolutne minimum, ┼╝eby oficjalnie nazwa─ç produkt ÔÇ×sprawiedliwymÔÇŁ /ÔÇŽ/ ÔÇô tu zn├│w nie wiadomo do czego konkretnie Autor si─Ö odnosi, o jakim systemie pisze. Jak wspomnia┼éem na wst─Öpie, w systemie Fairtrade nie ma opisanej wy┼╝ej zasady. Nie wolno ÔÇ×rozcie┼äcza─çÔÇŁ surowc├│w certyfikowanych niecertyfikowanymi. Inna sprawa jaki procent produkt├│w danej marki posiada certyfikat. Tu zn├│w: presja konsument├│w to jeden z czynnik├│w, kt├│re mog─ů przynie┼Ť─ç pozytywne zmiany w tym zakresie.

ÔÇ×Pakt z diab┼éemÔÇŁ to d┼éugi fragment, kt├│ry w zasadzie nie odnosi si─Ö do naszego ruchu. Opisuje niesprawiedliwo┼Ťci handlu ┼Ťwiatowego wini─ůc za to m.in. hipermarkety, w kt├│rych to odbywa si─Ö wi─Ökszo┼Ť─ç sprzeda┼╝y produkt├│w Fairtrade. Jednak podobne zarzuty mo┼╝na odnie┼Ť─ç do sprzedawania w hipermarketach, kt├│re przyczyniaj─ů si─Ö do cierpie┼ä zwierz─ůt, produkt├│w vege. I podobnie: ws. sprzedawania tam produkt├│w ekologicznych, zdrowotnych, slow, lokalnych, tradycyjnych, less waste itd. itp. Jednak wi─Ökszo┼Ť─ç spo┼éecze┼ästwa kupuje w hipermarketach. Tam jest najwi─Ökszy obr├│t kawy, herbaty, banan├│w itd. Mo┼╝na pogodzi─ç si─Ö z tym faktem i pr├│bowa─ç wp┼éywa─ç na regu┼éy TEGO handlu, godz─ůc si─Ö jednocze┼Ťnie z faktem, ┼╝e jest to powolny, ewolucyjny proces. Mo┼╝na te┼╝ skupi─ç si─Ö na zmianach holistycznych, radykalnych, cho─ç ograniczonych (na razie?) do w─Ö┼╝szego grona odbiorc├│w (co mo┼╝na by okre┼Ťli─ç w┼éa┼Ťnie ÔÇ×niewielkim plastrem na pocieszenieÔÇŁ). Mo┼╝na te┼╝ pozosta─ç w strefie komfortu i snu─ç wizje idealnego spo┼éecze┼ästwa i idealnej gospodarki. Rzecz w tym, ┼╝e Autor nawet nie przedstawi┼é takiej alternatywnej wizji, lepszej od tego jak DZIA┼üA Fairtrade, poprzestaj─ůc na og├│lnikowym wytykaniu jego prawdziwych i nieprawdziwych niedoskona┼éo┼Ťci.

/ÔÇŽ/ certyfikaty dotycz─ů g┼é├│wnie kilku wybranych surowc├│w: kakao, banan├│w czy herbaty /ÔÇŽ/ ÔÇô to nieporozumienie. Tych surowc├│w jest ju┼╝ kilkadziesi─ůt i lista stale ro┼Ťnie. O ile pami─Ötam mo┼╝na by znale┼║─ç nawet zielenin─Ö, tak─ů jak na zdj─Öciu obok tytu┼éu. Natomiast druga ilustracja (przedstawiaj─ůca cz┼éowieka z torb─ů z du┼╝ym znakiem recyklingu) niezbyt pasuje do artyku┼éu, bo mo┼╝e sugerowa─ç jaki┼Ť szczeg├│lny zwi─ůzek mi─Ödzy Fairtrade a np. nurtem less waste. Cho─ç oczywi┼Ťcie kwestie ┼Ťrodowiska, w tym gospodarka obiegu zamkni─Ötego, klimat itd. s─ů dla nas wa┼╝ne, to si─Ö na nich nie koncentrujemy, gdy┼╝ nie da si─Ö robi─ç wszystkiego na raz. Stawienie zbyt wysokich wymaga┼ä nie musi sprzyja─ç post─Öpowi.

/ÔÇŽ/ Skoro wi─Öc certyfikacja Fairtrade nie jest ┼Ťci┼Ťle zwi─ůzana z jako┼Ťci─ů produkt├│w i ekologicznym sposobem uprawy, to nie jest prawdopodobnie brana pod uwag─Ö, kiedy motywacj─ů jest troska o w┼éasne zdrowie czy jako┼Ť─ç spo┼╝ywanych produkt├│w. Ostatecznie ch─Ötniej dop┼éacimy do ceny produktu, je┼╝eli w gr─Ö wchodzi zdrowie nasze i naszych bliskich, ni┼╝ kiedy chodzi o ludzi odleg┼éych o tysi─ůce kilometr├│w /ÔÇŽ/ ÔÇô jak wspomnia┼éem kwestie ochrony ┼Ťrodowiska s─ů istotn─ů cz─Ö┼Ťci─ů kryteri├│w Fairtrade, cho─ç nale┼╝y jasno podkre┼Ťli─ç, ┼╝e punktem wyj┼Ťcia jest tu prawo rolnika do zdrowego ┼Ťrodowiska, takiego w kt├│rym on i jego potomkowie b─Öd─ů mogli ┼╝y─ç i pracowa─ç. Ponadto premia Fairtrade mo┼╝e zosta─ç wykorzystania na dalsze dzia┼éania proekologiczne (np. w zakresie recyklingu opakowa┼ä czy ochrony lokalnych siedlisk dzikich zwierz─ůt), a nawet na dobrowolne przestawienie si─Ö na produkcj─Ö ekologiczn─ů. Po uzyskaniu certyfikatu rolnictwa ekologicznego sp├│┼édzielnia uzyskuje wy┼╝sz─ů cen─Ö minimaln─ů. Skutkiem tego oko┼éo po┼éowy produkt├│w Fairtrade ma dodatkowo certyfikat rolnictwa ekologicznego. Niemniej zrozumia┼éa jest troska Autora, ┼╝e prawa pracownik├│w, ludzi oddalonych od konsument├│w o tysi─ůce kilometr├│w, mog─ů by─ç mniejsz─ů motywacj─ů ni┼╝ troska o zdrowie w┼éasne i rodziny. Bli┼╝sza koszula cia┼éu. Mam jednak wra┼╝enie, i┼╝ z tego faktu Autor wyci─ůga wniosek, ┼╝e zamiast skupia─ç si─Ö na promowaniu odpowiedzialnej konsumpcji (np. Fairtrade) nale┼╝y zaj─ů─ç si─Ö zmianami systemowymi. Kto jednak ma si─Ö tym zaj─ů─ç? Kto poprze takie zmiany (czy to w formie oddolnego aktywizmu czy na wyborach)? Czy Kowalski, kt├│ry jako konsument niezbyt troszczy si─Ö o prawa pracownik├│w, podejmie/poprze dzia┼éania jako obywatel a nawet aktywista? W─ůtpi─Ö, cho─ç chcia┼ébym si─Ö myli─ç. S─ůdz─Ö jednak, ┼╝e pr─Ödzej Kowalski kupi (nawet nie┼Ťwiadomie) w swym ulubionym hipermarkecie produkt Fairtrade (zw┼éaszcza je┼Ťli b─Ödzie on ┼éatwo dost─Öpny, dobry, tani) ni┼╝ podejmie si─Ö dzia┼éa┼ä (albo cho─çby je poprze), kt├│re spowoduj─ů, ┼╝e certyfikaty przestan─ů by─ç potrzebne, bo bycie fair stanie si─Ö dla firm obowi─ůzkiem a nie wyr├│┼╝nikiem.

/ÔÇŽ/ O ile logo FT zawiera w sobie nominalnie obietnic─Ö dobrego traktowania pracuj─ůcych przy produkcji, to wiele innych czynnik├│w pozostaje dla konsumenta niewiadom─ů /ÔÇŽ/ ÔÇô zn├│w: trudno si─Ö odnie┼Ť─ç do tak enigmatycznej wypowiedzi. Nie rozja┼Ťnia tego dalsza cz─Ö┼Ť─ç wypowiedzi.

Chcia┼ébym si─Ö odnie┼Ť─ç do: /ÔÇŽ / Inn─ů spraw─ů jest popularno┼Ť─ç egzotycznych produkt├│w. Banany, kakao i kawa zosta┼éy tak zintegrowane z zachodni─ů kultur─ů, ┼╝e trudno jest sobie nawet wyobrazi─ç sklep spo┼╝ywczy bez bogatego wyboru czekolad, a kawa w papierowym kubku sta┼éa si─Ö czym┼Ť w rodzaju atrybutu miejsko┼Ťci i pracowito┼Ťci. Podobnie jak okazjonalne loty samolotem, importowane produkty na dobre zago┼Ťci┼éy w menu szanuj─ůcych si─Ö mieszczan /ÔÇŽ / ÔÇô jednak trudno zrozumie─ç, gdzie tu jest zarzut czy propozycja zmiany, kt├│r─ů da┼éo by si─Ö potraktowa─ç serio. Kawa i kakao s─ů z nami od pokole┼ä. W mi─Ödzykontynentalny handel herbat─ů czy tzw. przyprawami korzennymi zostali┼Ťmy ÔÇ×wmanewrowaniÔÇŁ (u┼╝ywaj─ůc okre┼Ťlenia autora) jeszcze przed epok─ů wielkich odkry─ç geograficznych Europejczyk├│w. Oczywi┼Ťcie mo┼╝emy sobie wyobrazi─ç nasze ┼╝ycie bez tych produkt├│w i wzmacnia─ç lokalne rynki (kawa z pra┼╝onych pestek derenia naprawd─Ö daje rad─Ö, a do tego ma alternatywy takie jak kawa z ┼╝o┼é─Ödzi, cykorii i orkiszu; herbatki zio┼éowe naprawd─Ö bywaj─ů super, jest te┼╝ pieprz zio┼éowy itd. itp.). Tylko, ┼╝e to jest zmiana naszego ┼╝ycia. A co z ┼╝yciem milion├│w rodzin utrzymuj─ůcych si─Ö z produkcji Coffea L., Camellia sinensis, Saccharum officinarum L. itd.? Oczywi┼Ťcie ci ludzie te┼╝ mog─ů wzmacnia─ç swoje lokalne rynki: zast─ůpi─ç cash crops zr├│┼╝nicowanymi uprawami ro┼Ťlin zapewniaj─ůcymi im zdrowe wy┼╝ywienie. Cz─Ö┼Ť─ç p├│l b─Öd─ů musieli przeznaczy─ç pod budow─Ö fabryk lek├│w, maszyn rolniczych, komputer├│w itd., bo produkuj─ůc ┼╝ywno┼Ť─ç wy┼é─ůcznie na w┼éasnej potrzeby nie b─Öd─ů mieli pieni─Ödzy by te dobra nabywa─ç. A teraz serio: wi─Öksza samowystarczalno┼Ť─ç jest nam wszystkim potrzebna. By─ç mo┼╝e nawet zmiany te zostan─ů wymuszone przez kolejne kryzysy. Jednak wsp├│┼épraca mi─Ödzynarodowa to nie tylko wady. Nawet je┼Ťli si─Ö to neguje, to trudno oczekiwa─ç by wszyscy zechcieli przestawi─ç si─Ö na autarki─Ö.

Autor twierdzi, ┼╝e /ÔÇŽ/ podejmowanie drobnych, etycznych decyzji zakupowych przy jednoczesnym ignorowaniu strukturalnych powod├│w destrukcyjnych modeli biznesowych nie zmieni ┼Ťwiata na lepsze. Na pierwszy rzut oka ┼Ťwiadomy konsumpcjonizm jest moralnie s┼éusznym, odwa┼╝nym ruchem, ale w rzeczywisto┼Ťci odbiera nam sprawczo┼Ť─ç. Drenuje nasze konta bankowe i odwraca uwag─Ö od prawdziwych mechanizm├│w w┼éadzy. /ÔÇŽ/ Fairtrade /…/ sam w sobie niewiele robi, ┼╝eby je rozwi─ůza─ç. Nie podwa┼╝a istoty systemu /ÔÇŽ/. Oczywi┼Ťcie z pokor─ů przyjmujemy opini─Ö Autora, ┼╝e robimy niewiele. By─ç mo┼╝e jednak Autor nie ma ┼Ťwiadomo┼Ťci, ┼╝e Fairtrade to nie tylko certyfikat nadawany produktom spe┼éniaj─ůcym okre┼Ťlone kryteria. Organizacje Fairtrade prowadz─ů i wspieraj─ů (np. poprzez Fair Trade Advocacy Office w Brukseli) rozliczne dzia┼éania rzecznicze na rzecz zmian ustawodawczych obejmuj─ůcych to, czego wymagaj─ů kryteria certyfikacyjne! Mo┼╝na by s─ůdzi─ç, ┼╝e jest o podcinanie ga┼é─Özi, na kt├│rej si─Ö siedzi. S─ůdzimy jednak, ┼╝e mimo zwi─Ökszania si─Ö wymog├│w prawnych jest miejsce na certyfikaty, kt├│re wymagaj─ů od biznesu wi─Öcej ni┼╝ prawo, kt├│re daj─ů producentom i konsumentom wi─Öcej ni┼╝ daje prawo.

Jeszcze raz dzi─Ökuj─Ö Autorowi i Redakcji za mo┼╝liwo┼Ť─ç refleksji na temat naszych dzia┼éa┼ä.

Z powa┼╝aniem

Andrzej ┼╗wawa, CEO Fairtrade Polska

 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś