Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Od ludzi do zwierz─ůt. Ksi─ů┼╝kowe fascynacje roku wed┼éug redakcji ÔÇ×KontaktuÔÇŁ

Prezentujemy zestawienie ciekawych i bliskich katolewicowej wra┼╝liwo┼Ťci nowo┼Ťci ksi─ů┼╝kowych ostatniego roku.

kolaż materiałów prasowych

kolaż materiałów prasowych


W podsumowaniu roku 2018 trudno o optymizm. Troska o ┼Ťrodowisko naturalne, gniew na nadu┼╝ycia seksualne w Ko┼Ťciele, zaniepokojenie populizmem w polityce ÔÇô wobec tych wyzwa┼ä nie┼éatwo w pe┼éni beztrosko cieszy─ç si─Ö okresem Bo┼╝ego Narodzenia. Jako redakcja ÔÇ×KontaktuÔÇŁ ┼╝yczymy Wam, aby betlejemska stajenka ÔÇô otwarta na ubogich, cudzoziemc├│w i zwierz─Öta ÔÇô nie zdarza┼éa si─Ö wy┼é─ůcznie od ┼Ťwi─Öta. Z t─ů my┼Ťl─ů przygotowali┼Ťmy zestawienie naszych ksi─ů┼╝kowych fascynacji mijaj─ůcego roku: tekst├│w, kt├│re w otaczaj─ůcych nas ciemnych czasach pozwalaj─ů podtrzymywa─ç iskr─Ö katolewicowej nadziei.
┬áJak to jest: czu─ç, ┼╝e si─Ö nie istnieje?
Gniew na sprawc├│w przest─Öpstw seksualnych jest potrzebny, zw┼éaszcza wtedy, gdy s─ů ksi─Ö┼╝mi. Tak samo gniew na ukrywaj─ůcych ich biskup├│w. Nie powinni┼Ťmy jednak dopu┼Ťci─ç, by osoby poszkodowane trafia┼éy z tego powodu na dalszy plan. Podobnie z podw├│jnym ┼╝yciem duchownych i podobnie z prze┼éo┼╝onymi, kt├│rzy nak┼éaniaj─ů zakochanych ksi─Ö┼╝y do porzucania rodzin. M├│wi─ůc o tym, nie zapominajmy o po┼éo┼╝eniu kap┼éa┼äskich partnerek i dzieci, bo to ich los jest przecie┼╝ tutaj najwa┼╝niejszy. Krzywda wszystkich tych ludzi polega r├│wnie┼╝ na tym, ┼╝e latami traktowani s─ů tak, jakby wcale ich nie by┼éo. Tak, jakby nie by┼éo trudnych lub traumatycznych prze┼╝y─ç, kt├│re sta┼éy si─Ö ich udzia┼éem. Jasne, nie ka┼╝da z tych os├│b zosta┼éa do┼Ťwiadczona w tym samym stopniu, ale ka┼╝da musia┼éa zmierzy─ç si─Ö z tabu milczenia.
Szcz─Ö┼Ťliwie w tym roku pojawi┼éy si─Ö trzy ksi─ů┼╝ki przyznaj─ůce pokrzywdzonym nale┼╝ne miejsce (o dwu z nich ju┼╝ w┬áÔÇ×KontakcieÔÇŁ┬ápisali┼Ťmy).┬áWszystkie wyda┼éa Krytyka Polityczna. To trzy zbiory rozm├│w z poszkodowanymi, poszerzonych o wywiady eksperckie i autorskie komentarze. To razem dwadzie┼Ťcia ┼Ťwiadectw os├│b, kt├│re mog┼éy publicznie zabra─ç g┼éos i znalaz┼éy si┼é─Ö, by to zrobi─ç. Czy te ksi─ů┼╝ki s─ů bezprzyk┼éadnym atakiem na Ko┼Ťci├│┼é? Nie, s─ů jedynie ujawnieniem zgorszenia. ┼╗adna nich nie musia┼éaby si─Ö ukaza─ç, gdyby ko┼Ťcielne instytucje konsekwentnie kierowa┼éy si─Ö wskazaniami Ewangelii.
Gniew jest potrzebny, bo bez niego by┼éoby jeszcze trudniej o zmian─Ö. Niech nie przes┼éoni nam jednak losu tych, kt├│rzy si─Ö smuc─ů, a zarazem ┼éakn─ů i pragn─ů sprawiedliwo┼Ťci.
Brakuj─ůca po┼éowa historii
By─ç mo┼╝e przyczyni┼é si─Ö do tego jubileusz stulecia uzyskania przez Polki praw wyborczych, kt├│ry obchodzili┼Ťmy w listopadzie, a mo┼╝e po prostu osi─ůgni─Öta zosta┼éa pewna masa krytyczna niezadowolenia na wszechobecne dotychczas w historiografii przemilczenia. Niemniej, druga po┼éowa roku obfitowa┼éa w ciekawe i daj─ůce do my┼Ťlenia herstoryczne premiery. Od og├│┼éu do szczeg├│┼éu, od ┼Ťredniowiecza po wiek XX ÔÇô jest co czyta─ç!
Po pierwsze, warto si─Ögn─ů─ç po ksi─ů┼╝k─Ö Anny Kowalczyk pt. ÔÇ×Brakuj─ůca po┼éowa dziej├│wÔÇŁ. Cel m├│g┼éby wydawa─ç si─Ö prosty ÔÇô opisa─ç histori─Ö kobiet na ziemiach polskich od czas├│w ÔÇ×przedhistorycznychÔÇŁ do dzisiaj. Jest to prawdopodobnie pierwsza tego typu pr├│ba od czas├│w tr─ůc─ůcej ju┼╝ myszk─ů pracy Dionizji Wawrzykowskiej-Wierciochowej (pod wiele m├│wi─ůcym tytu┼éem ÔÇ×Od prz─ůdki do astronautki. Z dziej├│w kobiety polskiej, jej pracy i osi─ůgni─Ö─çÔÇŁ). Tym razem bez marksistowskiego pod┼éo┼╝a, za to z dziennikarskim wyczuciem i wra┼╝liwo┼Ťci─ů na historyczny szczeg├│┼é, powsta┼éa ksi─ů┼╝ka, kt├│ra udowadnia, ┼╝e historia kobiet w Polsce mo┼╝e by─ç podstaw─ů ciekawej publicystyki. Dodatkowo ilustracje Marty Frej w niewymuszony spos├│b ┼é─ůcz─ů przesz┼éo┼Ť─ç z tera┼║niejszo┼Ťci─ů, pokazuj─ůc aktualno┼Ť─ç wielu historycznych problem├│w.
Z drugiej strony t─Ö makroperspektyw─Ö uzupe┼éniaj─ů prace po┼Ťwi─Öcone bardziej konkretnym zjawiskom. Przyk┼éadem mo┼╝e by─ç ksi─ů┼╝ka Alicji Urbanik-Kope─ç o ┼╝yciu robotnic fabrycznych w XIX i XX wieku. Warto doceni─ç j─ů za skonfrontowanie wizji┬ár├│wnouprawnienia promowanych przez emancypantki z klas wy┼╝szych z realiami ┼╝ycia kobiet z klasy robotniczej. Napi─Öcie to by─ç mo┼╝e do dzisiaj jest jedn─ů z cech charakterystycznych polskiego feminizmu (cho─ç oczywi┼Ťcie podzia┼éy klasowe przybra┼éy inne kszta┼éty). Podobne tematy poruszy┼éa w swojej ksi─ů┼╝ce o s┼éu┼╝─ůcych Joanna Kuciel-Frydryszak. Dzi─Öki niej ta zapomniana i milcz─ůca dotychczas grupa uzyska┼éa sw├│j g┼éos. Autorka pokazuje ┼╝ycie s┼éu┼╝─ůcych jako rewers znanej nam dotychczas historii ÔÇô t┼éumy bezimiennych Ka┼Ť i Mary┼Ť, ┼Ťpi─ůcych w kuchennym k─ůcie i przemykaj─ůcych si─Ö po tylnej klatce schodowej, podczas gdy we frontowych pokojach ich pracodawcy prowadzili prawdziwe, godne uwagi historyk├│w ┼╝ycie.
Do┼Ťwiadczenia dot─ůd przemilczane opisuje r├│wnie┼╝ Joanna Ostrowska. W centrum jej zainteresowania znalaz┼éa si─Ö seksualna praca przymusowa pod okupacj─ů hitlerowsk─ů. Autorka opisuje nazistowski system kontroli seksualno┼Ťci (w tym przede wszystkim prostytucji), zwracaj─ůc szczeg├│ln─ů uwag─Ö na┬áperspektyw─Ö kobiet zmuszanych do ┼Ťwiadczenia us┼éug seksualnych w tworzonych przez III Rzesz─Ö domach publicznych czy obozach koncentracyjnych.┬á Wykorzystywanie seksualne i przymusowa prostytucja by┼éy przez wiele lat (i wci─ů┼╝ s─ů) tematem tabu, sprzecznym z przyj─Ötym wizerunkiem ÔÇ×prawdziwej ofiaryÔÇŁ hitlerowskiego re┼╝imu. Ostrowskiej uda┼éo si─Ö dotrze─ç nie tylko do oficjalnych dokument├│w na ten temat, ale przede wszystkim w┼é─ůczy─ç w swoj─ů narracj─Ö g┼éos kobiet, kt├│re same przesz┼éy przez ten koszmar. G┼éos, kt├│ry, mimo up┼éywu prawie 75 lat od zako┼äczenia wojny, nie wybrzmia┼é dot─ůd w debacie publicznej.
Literackie w─Ödr├│wki roku
Spo┼Ťr├│d wielu pi─Öknych, zaskakuj─ůcych i dziwacznych ksi─ů┼╝ek wydanych w minionym roku┬áwybierzmy pi─Ö─ç publikacji, o kt├│rych powiedziano czy napisano dot─ůd, jak si─Ö wydaje, zdecydowanie za ma┼éo ÔÇô i kt├│re wci─ů┼╝ oczekuj─ů na to, aby w pe┼éni je odkry─ç.
Tak jest na pewno z ÔÇ×Histori─ů przemocyÔÇŁ Edouarda Louisa. Powie┼Ť─ç ta w spos├│b nadzwyczaj precyzyjny i przemy┼Ťlany ukazuje do┼Ťwiadczenie traumy trwale odkszta┼écaj─ůcej ┼╝ycie jednostki, kt├│ra nieustannie walczy o zachowanie w┼éasnego g┼éosu, nie chc─ůc dopu┼Ťci─ç do tego, by snuta przez ni─ů bolesna, intymna opowie┼Ť─ç zosta┼éa przechwycona czy zaw┼éaszczona przez mechanizmy w┼éadzy. U Louisa chodzi zatem nie tylko o przemoc fizyczn─ů lub psychiczn─ů, ale r├│wnie┼╝ o przemoc pami─Öci czy j─Özyka. Te dwa ostatnie typy opresji wsp├│┼édzia┼éaj─ů by─ç mo┼╝e jeszcze silniej i ciekawiej od strony literackiej w najlepiej napisanej polskiej ksi─ů┼╝ce tego roku, czyli ÔÇ×Kr├│tkiej wymianie ogniaÔÇŁ Zyty Rudzkiej. Bezpa┼äskie urywki z przesz┼éo┼Ťci kr─ů┼╝─ů po pami─Öci bohaterek, tylko na kr├│tko do┼é─ůczaj─ůc si─Ö do r├│┼╝nych zdekompletowanych uk┼éadanek. Przechwycone na chwil─Ö, nie mog─ů zosta─ç w pe┼éni wypowiedziane, dlatego te┼╝ kontynuuj─ů swoj─ů tajemnicz─ů podr├│┼╝ jako fantomy do┼Ťwiadczenia.
O tym, ┼╝e w obr─Öbie naszej pami─Öci sta┼éo┼Ť─ç i ca┼ékowita namacalno┼Ť─ç zdarze┼ä w┼éa┼Ťciwie nie wyst─Öpuje, mo┼╝emy si─Ö przekona─ç, czytaj─ůc ÔÇ×Roz┼Ťwietlon─ů jam─ÖÔÇŁ, ostatni tom wspania┼éej ÔÇ×trylogii chorobyÔÇŁ rumu┼äskiego prozaika Maxa Blechera (1900ÔÇô1938).┬á Somatyczne cierpienie autora-bohatera (zwi─ůzane z gru┼║lic─ů kr─Ögos┼éupa) wp┼éywa w szczeg├│lny spos├│b na to, jak ten postrzega i ukazuje ┼Ťwiat; bole┼Ťnie skrupulatne opisy agonii paradoksalnie wsp├│┼égraj─ů z niezwyk┼éymi wizjami stwarzanymi przez wyobra┼║ni─Ö.┬á ┼Üwiadectwem umiej─Ötno┼Ťci czynienia wspania┼éego u┼╝ytku z wyobra┼║ni i wielkiej pomys┼éowo┼Ťci jest z kolei ÔÇô pisana na podstawie scenariusza s┼éuchowiska radiowego ÔÇô ksi─ů┼╝ka dla dzieci pod tytu┼éem ÔÇ×Zwariowany dzie┼äÔÇŁ autorstwa pisarza i my┼Ťliciela Waltera Benjamina, kt├│r─ů przepi─Öknie wyda┼éo w polskim przek┼éadzie wydawnictwo Egmont. Zagadki i ÔÇ×zagwozdkiÔÇŁ przeznaczone do samodzielnego rozwi─ůzania dla odbiorc├│w Benjamin wplata w urokliw─ů histori─Ö o pewnej miejskiej przechadzce.
Wiele takich spacer├│w zas┼éuguje na to, by napisa─ç o nich wiersz ÔÇô wiemy to (i wiele, wiele wi─Öcej) dzi─Öki ameryka┼äskiemu poecie Frankowi OÔÇÖHarze, czyli jednemu z bohater├│w fantastycznej antologii przek┼éad├│w poezji ameryka┼äskiej autorstwa Piotra Sommera, zatytu┼éowanej ÔÇ×O krok od nichÔÇŁ. Ka┼╝dy z tych przek┼éad├│w ma du┼╝─ů warto┼Ť─ç jako osobne arcydzie┼éo; szczeg├│lnie dotyczy to t┼éumacze┼ä wierszy Jamesa Schuylera, wybitnego tw├│rcy z kr─Ögu szko┼éy nowojorskiej, kt├│rego utwory nie pojawi┼éy si─Ö w pierwszym wydaniu zbioru.
Zobaczy─ç drugiego w zwierz─Öciu
Nikogo chyba nie trzeba przekonywa─ç, ┼╝e ksi─ů┼╝ki o tematyce oko┼éozwierz─Öcej od kilku lat znajduj─ů si─Ö na czytelniczym tronie (a tak┼╝e na ksi─Ögarnianym tronie ÔÇ×polecanychÔÇŁ i ÔÇ×nowo┼ŤciÔÇŁ). Od serii o Simonie Kossak, przez bestsellerowy cykl Petera Wohllebena, po tegoroczne pere┼éki i zaskoczenia wydawnicze, o kt├│rych ni┼╝ej ÔÇô literatura popularnonaukowa, publicystyczna oraz faktu zazwierz─Öca si─Ö coraz wyra┼║niej. I bardzo dobrze!
Zacznijmy od znakomitej publikacji, kt├│ra cieszy si─Ö zdecydowanie za ma┼é─ů popularno┼Ťci─ů. ÔÇ×W kieracie ubojniÔÇŁ Ilony Rabizo to skondensowana i przejmuj─ůca podr├│┼╝ przez realia przemys┼éu mi─Ösnego. Chocia┼╝ jest to niew─ůtpliwie ksi─ů┼╝ka o zwierz─Ötach i ich potwornym losie w ┼éa┼äcuchu produkcyjnym, bardzo wa┼╝nym w─ůtkiem jest tutaj tak┼╝e sytuacja pracownik├│w przetw├│rstwa mi─Ösnego ÔÇô po cichu wyzyskiwanych i poni┼╝anych, nale┼╝─ůcych najcz─Ö┼Ťciej do wykluczonych lub mniejszo┼Ťciowych grup. Lektura obowi─ůzkowa dla wszystkich, kt├│rym na sercu le┼╝─ů nie tylko prawa zwierz─ůt i ekologia, ale r├│wnie┼╝ prawa pracownicze.
Jako drug─ů publikacj─Ö przywo┼éa─ç nale┼╝y klasyka klasyk├│w. ÔÇ×Wyzwolenie zwierz─ůtÔÇŁ Petera Singera, wznowione w pa┼║dzierniku przez Marginesy, to kamie┼ä w─Ögielny ruchu prozwierz─Öcego. Opublikowana po raz pierwszy w 1974 roku ksi─ů┼╝ka stanowi po pierwsze opis najgorszych (bo najpowszechniejszych) okrucie┼ästw, jakich dopuszczamy si─Ö wobec zwierz─ůt, po drugie wskazanie ich ┼║r├│d┼éa (szowinizm gatunkowy), a do tego wskaz├│wk─Ö, jak mo┼╝na si─Ö temu okrucie┼ästwu przeciwstawi─ç (czyli podwaliny efektywnego altruizmu). Czytanie jej dzi┼Ť przypomina troch─Ö podr├│┼╝ w czasie do momentu narodzin ruchu prozwierz─Öcego, a z drugiej strony pora┼╝a niestety aktualno┼Ťci─ů.
Kolejnym literacko-zwierz─Öcym wydarzeniem roku jest bez w─ůtpienia rozpocz─Öta przez Wydawnictwo Krytyki Politycznej ÔÇ×Seria z Mor┼ŤwinemÔÇŁ. Dotychczas opublikowane trzy ksi─ů┼╝ki jak w soczewce skupiaj─ů aktualne debaty i wyzwania stoj─ůce przed nami w kontek┼Ťcie relacji ludzko-zwierz─Öcych. Mamy wi─Öc ÔÇ×Poza s┼éowamiÔÇŁ ÔÇô fascynuj─ůc─ů opowie┼Ť─ç Carla Safiny o s┼éoniach, orkach i wilkach, w kt├│rej autor zadaje sobie i czytelniczkom pytanie o to, kim s─ů zwierz─Öta. Drugi hit serii to ÔÇ×Polskie mi─ÖsoÔÇŁ Jasia Kapeli. Napisane lekko, ale dosadnie, weryfikuje mity i obawy zwi─ůzane z weganizmem, a jednocze┼Ťnie jest przejmuj─ůcym ┼Ťwiadectwem ze ┼Ťledztwa dziennikarskiego na fermie drobiu. Wspania┼ée wprowadzenie w problematyk─Ö wega┼äsk─ů. Moim osobistym faworytem spo┼Ťr├│d mor┼Ťwinowych ksi─ů┼╝ek jest jednak zbi├│r felieton├│w Darka Gzyry ÔÇ×Dzi─Ökuj─Ö za ┼Ťwi┼äskie oczyÔÇŁ ÔÇô ksi─ů┼╝ka, kt├│ra problematyk─Ö naszych stosunk├│w ze zwierz─Ötami zarysowuje pod niemal ka┼╝dym mo┼╝liwym k─ůtem. Od j─Özyka, jakiego do opisu zwierz─ůt u┼╝ywamy, przez prawo, z kt├│rego┬ázwierz─Öta s─ů permanentnie wykluczone, przez religi─Ö, polityk─Ö, po aktywizm, jedzenie i ┼╝ycie w matriksieÔÇŽ Food for thoughts w najlepszym mo┼╝liwym wydaniu i gratka dla tych, kt├│rzy my┼Ťl─ů, ┼╝e sprawy zwi─ůzane z relacj─ů do zwierz─ůt maj─ů ju┼╝ dog┼é─Öbnie przemy┼Ťlane (spoiler alert: wcale nie mamy!).
Wisienk─ů na torcie zwierz─Öcych publikacji i pozycj─ů wyj─ůtkow─ů zw┼éaszcza dla ÔÇ×KontaktuÔÇŁ s─ů ÔÇ×Boskie zwierz─ÖtaÔÇŁ Szymona Ho┼éowni. Opowie┼Ť─ç o zwierz─Ötach i chrze┼Ťcija┼ästwie, o zwierz─Ötach i Ko┼Ťciele, a przede wszystkim o zwierz─Ötach i chrze┼Ťcijanach. Ho┼éownia zr─Öcznie przeprowadza czytelniczki i czytelnik├│w przez bardzo trudne zagadnienia, takie jak miejsce zwierz─ůt w teologii, historii, przyzwyczajeniach i chrze┼Ťcija┼äskiej etyce. Przyprawiony porz─ůdn─ů analiz─ů, przekonuj─ůc─ů argumentacj─ů i ┼Ťwietnym stylem osobisty manifest bez moralizatorstwa. O tak─ů ksi─ů┼╝k─Ö wydawali┼Ťmy numer ÔÇ×Ekolodzy b─Öd─ů zbawieniÔÇŁ!
Bibliografia
A.┬áNowak, M. Szewczyk-Nowak, ÔÇ×┼╗eby nie by┼éo zgorszenia. Ofiary maj─ů g┼éosÔÇŁ, Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
A.┬áNowak, ÔÇ×Dzieci, kt├│re gorsz─ůÔÇŁ, Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
M.┬áAbramowicz, ÔÇ×Dzieci ksi─Ö┼╝y. Nasza wsp├│lna tajemnicaÔÇŁ, Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
A. Kowalczyk, ÔÇ×Brakuj─ůca po┼éowa dziej├│w. Kr├│tka historia kobiet na ziemiach polskichÔÇŁ, Wydawnictwo W.A.B.
A. Urbanik-Kope─ç, ÔÇ×Anio┼é w domu, mr├│wka w fabryceÔÇŁ, Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
J. Ostrowska, ÔÇ×Przemilczane. Seksualna praca przymusowa w czasie II wojny ┼ŤwiatowejÔÇŁ, Wydawnictwo Marginesy.
J. Kuciel-Frydryszak, ÔÇ×S┼éu┼╝─ůce do wszystkiegoÔÇŁ, Wydawnictwo Marginesy.
E. Louis, ÔÇ×Historia przemocyÔÇŁ, prze┼é. Joanna Polachowska, Wydawnictwo Pauza.
Z. Rudzka, ÔÇ×Kr├│tka wymiana ogniaÔÇŁ, W.A.B.
M. Blecher, ÔÇ×Roz┼Ťwietlona jama. Dziennik sanatoryjnyÔÇŁ, prze┼é. Joanna Korna┼Ť-Warwas, Ksi─ů┼╝kowe Klimaty.
W. Benjamin, ÔÇ×Zwariowany dzie┼ä. Trzydzie┼Ťci zagwozdekÔÇŁ, prze┼é. Adam Lipszyc, ilustrowa┼éa Marta Monteiro, Wydawnictwo Egmont.
P. Sommer, ÔÇ×O krok od nich. Przek┼éady z poet├│w ameryka┼äskichÔÇŁ, Wydawnictwo Karakter.
I. Rabizo, ÔÇ×W kieracie ubojniÔÇŁ, Wydawnictwo Oficyna Bractwo Trojka.
P. Singer, ÔÇ×Wyzwolenie zwierz─ůtÔÇŁ, Wydawnictwo Marginesy.
C. Safina, ÔÇ×Poza s┼éowamiÔÇŁ, Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
J. Kapela, ÔÇ×Polskie mi─ÖsoÔÇŁ, Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
D. Gzyra, ÔÇ×Dzi─Ökuj─Ö za ┼Ťwi┼äskie oczyÔÇŁ, Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
S. Ho┼éownia, ÔÇ×Boskie zwierz─ÖtaÔÇŁ, Wydawnictwo Znak.
***
Pozosta┼ée teksty z┬ábie┼╝─ůcego numeru dwutygodnika ÔÇ×KontaktÔÇŁ mo┼╝na znale┼║─ç┬átutaj.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś