Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Obywatele 偶adnego pa艅stwa

Maria zawsze chcia艂a zosta膰 weterynarzem. Nauka sz艂a jej dobrze, zw艂aszcza przedmioty 艣cis艂e. Zda艂a matur臋, jednak nie posz艂a na studia, poniewa偶 nie ma dokument贸w. Jest bezpa艅stwowcem.
Obywatele 偶adnego pa艅stwa
ilustr.: Gabi Kowol

Maria urodzi艂a si臋 w聽Polsce i聽czuje si臋 Polk膮. Kiedy jednak sko艅czy艂a osiemna艣cie lat, nie dosta艂a dowodu osobistego. Nie ma te偶 paszportu, jedynie legitymacj臋 szkoln膮. Jej mama i聽starszy brat przyjechali do Polski z聽Armenii, ale ona nigdy tam nie by艂a.

鈥 Nigdy nie zna艂am te偶 swojego ojca. Mama m贸wi, 偶e by艂 Polakiem, ale nie u艂o偶y艂o si臋 mi臋dzy nimi. Nie chcia艂 mnie uzna膰, dlatego moja mama musia艂a wytoczy膰 mu spraw臋 o聽uznanie ojcostwa 鈥 powiedzia艂a pracownikom Centrum Pomocy Prawnej im. Haliny Nie膰 (CPPHN). 鈥 Jednak kiedy sprawa si臋 zako艅czy艂a, w聽urz臋dzie okaza艂o si臋, 偶e nie mo偶na mnie wpisa膰 jako Polki i聽dlatego jestem bez dokument贸w, jestem bezpa艅stwowcem [鈥. Czuj臋 si臋 jak bezpa艅ski pies. Mo偶e dlatego zawsze chcia艂am zosta膰 weterynarzem.

Terminal

Bezpa艅stwowiec (inaczej apatryda) to osoba, kt贸rej 偶adne pa艅stwo nie uznaje za swojego obywatela.Przyczyny takiej sytuacji s膮 bardzo r贸偶ne 鈥 to na przyk艂ad niedope艂nienie formalno艣ci przez rodzic贸w lub konflikt praw. Dziecko mo偶e sta膰 si臋 apatryd膮, je偶eli w kraju, na terytorium kt贸rego si臋 urodzi艂o, obowi膮zuje prawo krwi (obywatelstwo 鈥瀌ziedziczy si臋鈥 po rodzicach), a w kraju pochodzenia rodzic贸w stosuje si臋 wy艂膮cznie zasad臋 ziemi (dziecko mo偶e naby膰 jedynie obywatelstwo pa艅stwa, w kt贸rym si臋 urodzi艂o).

Czasem dochodzi do nieszcz臋艣liwego zbiegu okoliczno艣ci. W聽filmie 鈥濼erminal鈥 Stevena Spielberga turysta z聽Europy Wschodniej latami koczuje na nowojorskim lotnisku, poniewa偶 podczas podr贸偶y do USA w聽jego kraju dosz艂o do zamachu stanu i聽pozosta艂 z聽paszportem nieistniej膮cego pa艅stwa. Pierwowzorem bohatera by艂 Ira艅czyk Mehran Karimi Nasseri, kt贸ry sp臋dzi艂 kilkana艣cie lat na paryskim lotnisku Charles鈥檃 de Gaulle鈥檃.

W聽niekt贸rych krajach odmowa przyznania obywatelstwa jest narz臋dziem dyskryminacji. Dzieje si臋 tak na przyk艂ad w聽przypadku Rohingj贸w 鈥 muzu艂ma艅skiej mniejszo艣ci w聽buddyjskiej Birmie. Wed艂ug danych UNHCR jeszcze w聽2016 roku 偶y艂o tam najwi臋cej bezpa艅stwowc贸w na 艣wiecie. Rok p贸藕niej na czele zestawienia znalaz艂 si臋 ju偶 s膮siedni Bangladesz, gdzie ponad 900 tysi臋cy Rohingj贸w schroni艂o si臋 przed prze艣ladowaniami.

W聽Europie problem bezpa艅stwowo艣ci dotyka zw艂aszcza os贸b pochodz膮cych z聽by艂ego Zwi膮zku Radzieckiego oraz dawnej Jugos艂awii.

鈥 W聽Polsce spotka艂em si臋 z聽przypadkami os贸b, kt贸re przyjecha艂y tu ze Zwi膮zku Radzieckiego, kiedy to pa艅stwo istnia艂o, a聽po jego rozpadzie mia艂y jeszcze przez jaki艣 czas wa偶ne paszporty. Nie zalegalizowa艂y jednak swojego pobytu i聽nie uzyska艂y potwierdzenia posiadania obywatelstwa innego ni偶 radzieckie 鈥 m贸wi Daniel Witko, prawnik z聽Helsi艅skiej Fundacji Praw Cz艂owieka (HFPC).

Prawna pustka

W聽Polsce bezpa艅stwowcy maj膮 trudno艣ci z聽zalegalizowaniem pobytu, co z聽kolei skutkuje wieloma ograniczeniami w聽偶yciu codziennym. Bez zezwolenia na pobyt nie posiadaj膮 dokument贸w, nie mog膮 podj膮膰 legalnej pracy, zawrze膰 zwi膮zku ma艂偶e艅skiego czy otworzy膰 konta w聽banku. Brak dokumentu podr贸偶y uniemo偶liwia im wyjazd za granic臋, na przyk艂ad do kraju pochodzenia, w聽niekt贸rych przypadkach pomocny w聽potwierdzeniu ich to偶samo艣ci. Nie maj膮 te偶 dost臋pu do powszechnej opieki zdrowotnej.

鈥 Kiedy uszkodzi艂em sobie r臋k臋, sam j膮 unieruchomi艂em i聽za艂o偶y艂em sobie opatrunek. Do lekarza musz臋 chodzi膰 prywatnie, cho膰 nie zawsze mnie na to sta膰. W聽ko艅cu w聽Polsce nie mog臋 zalegalizowa膰 swojego pobytu i聽znale藕膰 pracy, a聽bez paszportu nie mog臋 nawet nigdzie wyjecha膰 鈥 opowiada G., apatryda z聽Armenii cytowany w聽raporcie CPPHN 鈥濶iewidzialni. Bezpa艅stwowcy w聽Polsce鈥.

Mimo wielu przeciwno艣ci niekt贸rzy bardzo dobrze funkcjonuj膮 w聽spo艂ecze艅stwie. W聽2014 roku rozg艂os zdoby艂a historia dziewi臋tnastoletniej Agni Caldarar, kt贸ra wyst膮pi艂a w聽telewizyjnym talent show 鈥濼he Voice of Poland鈥. Zosta艂a ona porzucona w聽szpitalu przez nastoletni膮 matk臋 鈥 pochodz膮c膮 z聽Rumunii Romk臋 鈥 a聽nast臋pnie wychowywa艂a si臋 w聽rodzinie zast臋pczej. Przed porzuceniem biologiczna matka Agni zd膮偶y艂a poda膰 personelowi szpitala swoje nazwisko i聽kraj pochodzenia. Chocia偶 dziewczynka by艂a dzieckiem znalezionym, nie uzyska艂a polskiego obywatelstwa, poniewa偶 jej matka nie mog艂a zosta膰 oficjalnie uznana za 鈥瀗ieznan膮鈥.

Nie pomog艂y r贸wnie偶 rumu艅skie w艂adze. Urz臋dnicy w聽ambasadzie Rumunii stwierdzili, 偶e w聽ich rejestrach nie ma wzmianki o聽dziewczynce, a聽ustalenie aktualnego miejsca pobytu jej biologicznej matki jest niemo偶liwe. Dopiero po uko艅czeniu osiemnastego roku 偶ycia Agni mog艂a wyst膮pi膰 o聽nadanie obywatelstwa do Prezydenta RP i聽uzyska艂a je po roku oczekiwania na rozstrzygni臋cie sprawy.

鈥 Sytuacja takich dzieci jest niesamowicie trudna, bo tutaj [w Polsce] nie maj膮 偶adnych praw, a聽inne pa艅stwo te偶 ich nie akceptuje [鈥. Nawet numer PESEL otrzymali艣my tylko dlatego, 偶e kto艣 z聽urz臋dnik贸w okaza艂 nam wsp贸艂czucie i聽znalaz艂 spos贸b, 偶eby nam pom贸c 鈥 m贸wi ojciec Agni cytowany w聽raporcie HFPC 鈥濸rzeciwdzia艂anie bezpa艅stwowo艣ci dzieci: Analiza sytuacji w聽Polsce鈥.

My艣leli, 偶e jest Polakiem

Monika Przybylska, prawniczka z聽CPPHN, prowadzi艂a spraw臋 m艂odego m臋偶czyzny z聽Ukrainy, kt贸ry przyjecha艂 do Polski z聽rodzin膮 jeszcze jako bardzo ma艂e dziecko.

鈥 Przez ca艂e 偶ycie mieszka艂 w聽Polsce, r贸wie艣nicy my艣leli, 偶e jest Polakiem. 艢wietnie m贸wi po polsku, zda艂 fantastycznie matur臋. Jemu akurat si臋 uda艂o, bo bezpa艅stwowcy cz臋sto nie s膮 dopuszczani do egzaminu dojrza艂o艣ci 鈥 relacjonuje Przybylska. 鈥 Kiedy chcia艂 rozpocz膮膰 prac臋, okaza艂o si臋, 偶e nie jest w聽stanie prawnie uregulowa膰 swojego pobytu. Ostatecznie dosta艂 zgod臋 na pobyt humanitarny 鈥 dodaje.

Pozwolenie na pobyt humanitarny mo偶e by膰 przyznane mi臋dzy innymi cudzoziemcom, w聽przypadku kt贸rych deportacja by艂aby du偶膮 ingerencj膮 w聽偶ycie rodzinne czy prywatne. Ta droga nie jest jednak dost臋pna dla ka偶dego apatrydy, gdy偶 nie wszyscy za艂o偶yli w聽Polsce rodziny i聽zbudowali trwa艂e wi臋zi spo艂eczne. Inna mo偶liwo艣膰 to uzyskanie statusu uchod藕cy. Ochrona mi臋dzynarodowa jest jednak przyznawana tylko wtedy, gdy istnieje obawa, 偶e w聽kraju pochodzenia cudzoziemiec by艂by nara偶ony na prze艣ladowanie.

Kiedy nie s膮 spe艂nione 偶adne z聽powy偶szych warunk贸w, ostatnia mo偶liwo艣膰 to uzyskanie pozwolenia na pobyt tolerowany. Wydaje si臋 je, gdy deportacja danej osoby nie jest mo偶liwa z聽przyczyn niezale偶nych od niej ani od polskich organ贸w. Ale ta forma legalizacji pobytu daje jedynie bardzo podstawowe prawa i聽nie pozwala na przyk艂ad na podr贸偶 za granic臋.

Zgodnie z聽danymi przekazanymi CPPHN przez Ministerstwo Cyfryzacji (wed艂ug stanu ze stycznia 2019 roku) w聽rejestrze PESEL figuruje 1376 os贸b, kt贸rym w聽rubryce obywatelstwo wpisano 鈥瀊ezpa艅stwowiec鈥, oraz 15 195 os贸b o聽obywatelstwie 鈥瀗ieustalonym鈥. Nale偶y jednak podkre艣li膰, 偶e s膮 to osoby, kt贸re uzyska艂y ju偶 tytu艂 pobytowy oraz numer PESEL. Dane te nie uwzgl臋dniaj膮 apatryd贸w, kt贸rzy nie mog膮 b膮d藕 nie pr贸bowali zalegalizowa膰 pobytu.

鈥 Problemem jest to, 偶e na wszystko patrzy si臋 przez pryzmat liczb. Wydaje si臋, 偶e apartydzi to, przynajmniej oficjalnie, relatywnie niewielka grupa 鈥 wyja艣nia Monika Przybylska. 鈥 Za liczbami stoj膮 natomiast ludzkie dramaty. W聽szczeg贸lno艣ci dotyczy to os贸b, kt贸re przyjecha艂y do Polski w聽latach 90. z聽kraj贸w by艂ego Zwi膮zku Radzieckiego jako m艂odzi ludzie. Obecnie przekroczyli sze艣膰dziesi膮tk臋 i, na przyk艂ad, zaczynaj膮 mie膰 bardzo powa偶ne k艂opoty ze zdrowiem, co wobec braku ubezpieczenia zdrowotnego mno偶y problemy 鈥 dodaje ekspertka.

Tu podpisz i聽id藕 sobie

Polska, jako jeden z聽czterech kraj贸w Unii Europejskiej (obok. Cypru, Malty i聽Estonii), nie przyst膮pi艂a do konwencji z聽1954 roku o聽statusie bezpa艅stwowc贸w ani do konwencji z聽1961 roku o聽ograniczaniu bezpa艅stwowo艣ci.

鈥 Post臋powania dost臋pne dla bezpa艅stwowc贸w s膮 d艂ugie i聽skomplikowane. Wi膮偶膮 si臋 z聽ryzykiem wielomiesi臋cznej detencji w聽o艣rodku strze偶onym. Przyst膮pienie do konwencji pozwoli艂oby na wprowadzenie przejrzystych procedur u艂atwiaj膮cych identyfikacj臋 takich os贸b 鈥 wskazuje Przybylska.

Wed艂ug Daniela Witko podpisanie konwencji mog艂oby si臋 prze艂o偶y膰 na zmian臋 przepis贸w krajowych i聽stworzenie apatrydom nowych mo偶liwo艣ci legalizacji pobytu. Jego zdaniem zmiany w聽prawie powinny i艣膰 w聽parze ze zwi臋kszeniem 艣rodk贸w finansowych przeznaczonych na organy administracji pa艅stwowej, kt贸re zajmuj膮 si臋 obs艂ug膮 cudzoziemc贸w.

鈥 Obecnie mamy problem z聽realizacj膮 licznych przepis贸w migracyjnych. Nawet migranci czasowi, kt贸rzy posiadaj膮 paszporty, na przyk艂ad Ukrai艅cy, czekaj膮 w聽wielomiesi臋cznych, a聽niekiedy nawet wieloletnich procedurach na uzyskanie zezwolenia pobytowego 鈥 m贸wi Witko. 鈥 Powinno si臋 radykalnie zwi臋kszy膰 nak艂ady finansowe na prac臋 urz臋dnik贸w wydzia艂u spraw cudzoziemc贸w. Mo偶e wtedy decyzje by艂yby szybsze i聽odznacza艂y si臋 wy偶sz膮 jako艣ci膮 鈥 uzupe艂nia.

Obecnie w聽Polsce ka偶da sprawa odnosz膮ca si臋 do kwestii braku obywatelstwa jest traktowana jako jednostkowy przypadek, a聽nie cz臋艣膰 szerszego zjawiska, kt贸rego zrozumienie pozwoli艂oby na podj臋cie niezb臋dnych krok贸w w聽celu poprawy sytuacji zainteresowanych. Bezpa艅stwowcy funkcjonuj膮 w聽prawnej pr贸偶ni i聽cz臋sto s膮 bezsilni w聽kontaktach z聽urz臋dami, tak jak cytowany w聽raporcie CPPHN O. z聽Rosji: 鈥 Za ka偶dym razem, gdy pr贸bowa艂em zdoby膰 jaki艣 dokument, m贸wiono mi 鈥瀟u podpisz, tu podpisz i聽id藕 sobie鈥. Nic z聽tego nie wynika艂o.

Imiona bohater贸w zosta艂y zmienione.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie - w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej Polityka prywatno艣ci zamknij