Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Obrazy dla umiej─ůcych czyta─ç

Przyzwyczaili┼Ťmy si─Ö my┼Ťle─ç o ilustracjach biblijnych jako o naiwnych historyjkach adresowanych do dzieci. Historia pokazuje, ┼╝e nie tylko mog─ů by─ç wykonane na wysokim poziomie, ale tak┼╝e s┼éu┼╝y─ç jako por─Öczne narz─Ödzie interpretacji.

ilustr.: Jan David, Paradisus sponsi et sponsae [Raj Oblubie┼äca i Oblubienicy], 1618, ┼║r├│d┼éo: Europeana Collection.

ilustr.: Jan David, Paradisus sponsi et sponsae
[Raj Oblubie┼äca i Oblubienicy], 1618, ┼║r├│d┼éo:
Europeana Collection.

Tekst pochodzi z┬á32. numeru papierowego Magazynu┬áÔÇ×KontaktÔÇŁ pod tytu┼éem┬áÔÇ×Kobiety w┬áKo┼ŤcieleÔÇŁ.
Do wa┼╝nych wydarze┼ä wraca si─Ö wci─ů┼╝ my┼Ťlami. Na nowo opowiada ich histori─Ö ÔÇô zestawia fakty i s┼éowa, tworzy ci─ůgi zdarze┼ä, t┼éumaczy. Tak jest pisana Biblia. Prze┼éomowe wydarzenia powtarzane s─ů w niej wielokrotnie, obrastaj─ů kolejnymi interpretacjami, odbijaj─ů si─Ö echem w poezji i tekstach m─ůdro┼Ťciowych. Im wa┼╝niejsze wydarzenie, tym wi─Öcej wok├│┼é niego powt├│rze┼ä: r├│┼╝ne wersje tej samej opowie┼Ťci wsp├│┼éistniej─ů na kartach Biblii.
Do wa┼╝nych tekst├│w wraca si─Ö wci─ů┼╝ my┼Ťlami. Poddaje si─Ö je nowej lekturze ÔÇô konfrontuje z ┼╝yciowymi do┼Ťwiadczeniami, biegiem historii, coraz bardziej z┼éo┼╝on─ů wiedz─ů o ┼Ťwiecie. Tak jest czytana Biblia. Osoby, dla kt├│rych jej ksi─Ögi s─ů istotnym elementem religijno┼Ťci, wierz─ů, ┼╝e mimo wiek├│w lektury, tekst ten wci─ů┼╝ jest ┼╝ywy. Przygl─ůdaj─ů si─Ö wi─Öc, roztrz─ůsaj─ů, medytuj─ů, smakuj─ů. To praca teologiczna par excellence.
Jednym z narz─Ödzi tej interpretacyjnej pracy, dzi┼Ť w du┼╝ej mierze zapomnianym, jest ilustracja ksi─ů┼╝kowa, kt├│ra towarzyszy tekstowi biblijnemu lub egzegetycznemu. Przyzwyczaili┼Ťmy si─Ö my┼Ťle─ç o ilustracjach biblijnych jako o uproszczonych, naiwnych historyjkach obrazkowych adresowanych do dzieci. Ewentualnie jako o md┼éych, przes┼éodzonych przedstawieniach Jezusa rodem z dziewi─Ötnastowiecznych modlitewnik├│w. Jednak historia ilustracji biblijnej ma swoje interesuj─ůce epizody, kt├│re pokazuj─ů, ┼╝e towarzysz─ůce tekstowi wizerunki nie tylko mog─ů by─ç wykonane na wysokim artystycznym poziomie, ale tak┼╝e s┼éu┼╝y─ç jako por─Öczne narz─Ödzie do interpretacji.
W Europie najciekawszym pod tym wzgl─Ödem okresem by┼é XVI i XVII wiek, kiedy rynek ksi─ů┼╝ki drukowanej rozwija┼é si─Ö w zawrotnym tempie, a burzliwa sytuacja wyznaniowa pobudzi┼éa zapotrzebowanie na r├│┼╝nego rodzaju publikacje religijne: od ulotek propagandowych przez traktaty polemiczne po modlitewniki. Ilustrowane teksty oczywi┼Ťcie funkcjonowa┼éy w chrze┼Ťcija┼ästwie du┼╝o wcze┼Ťniej. Zachowa┼éy si─Ö przepi─Ökne przyk┼éady z pierwszych wiek├│w chrze┼Ťcija┼ästwa i z r├│┼╝nych etap├│w ┼Ťredniowiecza, ale to w XVI wieku produkcja ilustracji tekstowych raptownie osi─ůgn─Ö┼éa niespotykan─ů dotychczas skal─Ö. Dzi─Öki rozwojowi technik graficznych, a nade wszystko usprawnieniu produkcji papieru, mo┼╝liwe by┼éo znaczne obni┼╝enie koszt├│w druku, a zatem r├│wnie┼╝ zwi─Ökszenie dost─Öpno┼Ťci i ilo┼Ťci egzemplarzy. Przy czym jeszcze na wiele lat ksi─ů┼╝ki pozosta┼éy przedmiotem elitarnym.
Ten techniczny rozw├│j zbieg┼é si─Ö w czasie z wielkim fermentem w zachodnim chrze┼Ťcija┼ästwie: odnowion─ů lektur─ů Pisma ┼Üwi─Ötego, pocz─ůtkiem Reformacji, powstaniem nowych i bardzo r├│┼╝norodnych wsp├│lnot i zakon├│w, a tak┼╝e reform─ů w Ko┼Ťciele katolickim. Protagoni┼Ťci tych wydarze┼ä rozpoznali w ilustrowanych ksi─ů┼╝kach i drukach ulotnych por─Öczne, nierzadko propagandowe narz─Ödzie. Adwersarze spor├│w teologicznych przedstawiali si─Ö nawzajem w karykaturalnej formie. Zakony legitymizowa┼éy swoj─ů pozycj─Ö poprzez wizerunki sugeruj─ůce dawne pochodzenie i zakorzenienie w tradycji apostolskiej. Oddzieln─ů grup─Ö rycin stanowi┼éy ilustracje w modlitewnikach pobudzaj─ůcych emocjonalne zaanga┼╝owanie czytelnika i wzmacniaj─ůcych skupienie podczas modlitwy. Niekt├│re z nich u┼éatwia┼éy zapami─Ötywanie modlitw, prawd wiary, element├│w rachunku sumienia czy epizod├│w biblijnych. Wreszcie cz─Ö┼Ť─ç z nich by┼éa pr├│b─ů wyra┼╝enia abstrakcyjnych idei zawartych w Pi┼Ťmie ┼Üwi─Ötym i tekstach m─ůdro┼Ťciowych. Te wydaj─ů si─Ö najciekawsze, poniewa┼╝ generowa┼éy nowe interpretacje Biblii nieobecne w samym tek┼Ťcie.
ilustr.: Jan David, Paradisus sponsi et sponsae [Raj Oblubie┼äca i Oblubienicy], 1618, ┼║r├│d┼éo: Europeana Collection.

ilustr.: Jan David, Paradisus sponsi et sponsae
[Raj Oblubie┼äca i Oblubienicy], 1618, ┼║r├│d┼éo:
Europeana Collection.

Pocz─ůtkowo graficzny boom obfitowa┼é w ryciny narracyjne, kt├│rych celem by┼éo dok┼éadne zilustrowanie tekstu Pisma. Przedstawia┼éy szczeg├│┼éowo wypadki, osoby, krajobrazy, czasem i realia historyczne, czy raczej wyobra┼╝enia o nich. W ten spos├│b zwraca┼éy uwag─Ö na szczeg├│┼éy, pozwala┼éy na d┼éu┼╝ej zatrzyma─ç wzrok, a razem z nim i my┼Ťl. Chocia┼╝ ilustrowanie tekstu nigdy nie jest wolne od interpretacji, szesnastowieczni autorzy, dla potwierdzenia swojego obiektywizmu, cz─Östo u┼╝ywali schematu ilustracji naukowej. Poszczeg├│lne elementy obrazu oznaczali kolejn─ů liter─ů alfabetu, kt├│ra jak przypis odnosi┼éa czytelnika do konkretnego fragmentu tekstu.
Z czasem ilustracje biblijne coraz cz─Ö┼Ťciej objawia┼éy interpretacyjny dodatek. W ich kompozycj─Ö w┼é─ůczano teksty lub inne sceny zwi─ůzane ze scen─ů g┼é├│wn─ů. W jednej z ksi─ů┼╝ek powsta┼éych w ┼Ťrodowisku wile┼äskich jezuit├│w ogl─ůdamy klasyczn─ů scen─Ö z Ewangelii ┼Ťw. ┼üukasza obrazuj─ůc─ů Jezusa, gdy ten od┼é─ůczy┼é si─Ö od rodzic├│w i zosta┼é w ┼Ťwi─ůtyni. Obok nauczaj─ůcego ch┼éopca pojawia si─Ö dodatkowa scena spoza Ewangelii. Widzimy Moj┼╝esza przemawiaj─ůcego przed faraonem, dokonuj─ůcego pierwszego cudu, kt├│ry ma potwierdzi─ç jego pos┼éannictwo. Zestawienie tych dw├│ch scen wyja┼Ťnia wi─Öc znaczenie nauczania ma┼éego Jezusa w ┼Ťwi─ůtyni: tak jak Moj┼╝esz za pomoc─ů cudu udowodni┼é pierwszy raz swoj─ů niezwyk┼é─ů pozycj─Ö, podobnie zrobi┼é Jezus, przemawiaj─ůc z niespotykan─ů m─ůdro┼Ťci─ů.
Proces obrastania obrazu g┼é├│wnego dodatkowymi elementami w ko┼äcu doprowadzi┼é ilustracj─Ö biblijn─ů do formy emblematu, typowego dla baroku rodzaju wizerunku. Emblemat sk┼éada┼é si─Ö zazwyczaj z trzech cz─Ö┼Ťci: kr├│tkiego motta, obrazu i d┼éu┼╝szego tekstu, cz─Östo wierszowanego, rozwijaj─ůcego my┼Ťl zasugerowan─ů przez motto i obraz. Sens takiego zestawienia nie by┼é oczywisty na pierwszy rzut oka, ale rodzi┼é si─Ö pomi─Ödzy tekstem a obrazem, w czasie szukania wsp├│lnego dla nich motywu. Wymaga┼é od odbiorcy erudycji i pomys┼éowo┼Ťci. Dla przyk┼éadu: w 1655 roku belgijski jezuita Henri Engelgrave u┼éo┼╝y┼é emblematy do ka┼╝dego z niedzielnych czyta┼ä. Si├│dmy z nich ilustruje nauczanie Jezusa w ┼Ťwi─ůtyni i zaczyna si─Ö od motta ÔÇ×z b├│lem serca szukali┼Ťmy CiebieÔÇŁ [┼ük 2], po kt├│rym pojawia si─Ö rycina przedstawiaj─ůca jednego ptaka na uwi─Özi, drugiego lataj─ůcego wolno, a poza tym odniesienie do Eneidy i d┼éu┼╝szy tekst wyja┼Ťniaj─ůcy b├│l straty, jaki odczuwali Maria i J├│zef. Inaczej ni┼╝ poprzednio uwaga czytelnika skupiona jest wi─Öc nie na m─ůdro┼Ťci Jezusa, ale do┼Ťwiadczeniu jego najbli┼╝szych, i podana w niepor├│wnywalnie bardziej z┼éo┼╝ony spos├│b.
Wa┼╝nym przyk┼éadem tw├│rczej roli ilustracji s─ů ksi─ů┼╝ki pisane przez jezuit─Ö Jana Davida. ÔÇ×Paradisus sponsi et sponsaeÔÇŁ (dos┼éownie: ÔÇ×Raj Oblubie┼äca i OblubienicyÔÇŁ) to modlitewnik zaprojektowany jako pomoc w kontemplacji M─Öki Pa┼äskiej, wydany ÔÇô jak to si─Ö cz─Östo zdarza┼éo w przypadku druk├│w jezuickich tego czasu ÔÇô w dw├│ch wersjach j─Özykowych: po niemiecku w Augsburgu i po ┼éacinie w s┼éynnej Antwerpii, kt├│ra dla katolickich druk├│w by┼éa niekwestionowanym centrum drukarskim Europy. Sk┼éada si─Ö z ca┼éostronicowych rycin i tekstu, u┼éo┼╝onych wed┼éug konsekwentnej struktury. W ksi─ů┼╝ce dialog prowadz─ů dwie postaci wyj─Öte z ksi─Ögi Pie┼Ťni nad Pie┼Ťniami: Oblubieniec i Oblubienica ÔÇô kt├│rzy zgodnie z tradycj─ů przedstawieni s─ů jako Chrystus i dusza wiernego. Na rycinie otwieraj─ůcej ksi─ů┼╝k─Ö widzimy ich, jak przechodz─ů mi─Ödzy dwoma zamkni─Ötymi ogrodami. Chrystus prowadzi dusz─Ö do swojego ogrodu, a kolejne przystanki ich wsp├│lnej drogi znacz─ů przedmioty towarzysz─ůce M─Öce Pa┼äskiej, tak zwane arma Passioni: trzydzie┼Ťci srebrnik├│w, chusta Weroniki, w┼é├│cznia, sznur, p┼éaszcz purpurowy, korona cierniowa, kolumna, przy kt├│rej biczowano Jezusa, kt├│re stanowi─ů temat poszczeg├│lnych rozdzia┼é├│w ksi─ů┼╝ki. Ta pierwsza rycina jest wi─Öc jakby spisem tre┼Ťci.
Ka┼╝dy z rozdzia┼é├│w otwiera rycina ze scen─ů pasji lub jednym z przedmiot├│w M─Öki Pa┼äskiej. S─ů przedstawione na pierwszym planie, odgrodzonym od dalszych ogrodowym murem lub p┼éotem ÔÇô jak gdyby dla sugestii, ┼╝e mamy do czynienia z dwoma rzeczywisto┼Ťciami. Za tym przepierzeniem rozci─ůga si─Ö pejza┼╝ oraz ilustracje epizod├│w biblijnych, kt├│re w jaki┼Ť spos├│b pokrewne s─ů scenie g┼é├│wnej, bo wyst─Öpuj─ů w nich te same przedmioty lub emocje co w czasie Pasji.
ilustr.: Jan David, Paradisus sponsi et sponsae [Raj Oblubie┼äca i Oblubienicy], 1618, ┼║r├│d┼éo: Europeana Collection.

ilustr.: Jan David, Paradisus sponsi et sponsae
[Raj Oblubie┼äca i Oblubienicy], 1618, ┼║r├│d┼éo:
Europeana Collection.

We┼║my rozdzia┼é zaczynaj─ůcy si─Ö od trzydziestu srebrnik├│w, kt├│re Judasz mia┼é dosta─ç za wydanie Jezusa. Na pierwszym planie, w wygrodzonej przestrzeni, stoi kwadratowy st├│┼é, na kt├│rym w trzech kupkach u┼éo┼╝ono monety. Stoj─ůcy za sto┼éem anio┼é wskazuje na nie, sugeruj─ůc, na czym skupi─ç w pierwszej kolejno┼Ťci uwag─Ö. W tle natomiast widzimy kolejne fragmenty biblijne, podpisane literami alfabetu, w kt├│rych kluczow─ů rol─Ö odgrywaj─ů pieni─ůdze. Pod liter─ů ÔÇ×BÔÇŁ przypomniane zosta┼éy przepisy z ksi─Ögi Wyj┼Ťcia: ÔÇ×Gdyby za┼Ť w├│┼é zab├│d┼é niewolnika lub niewolnic─Ö, jego w┼éa┼Ťciciel winien wyp┼éaci─ç ich panu trzydzie┼Ťci sykl├│w srebrnych, w├│┼é za┼Ť b─Ödzie ukamienowanyÔÇŁ. ÔÇ×CÔÇŁ zawiera histori─Ö Judasza, ÔÇ×DÔÇŁ proroctwo Zahariasza o dw├│ch pasterzach, ÔÇ×EÔÇŁ ÔÇô histori─Ö J├│zefa sprzedanego przez braci w niewol─Ö.
W ten spos├│b ilustracja nie tylko przywo┼éuje histori─Ö m─Öki i ┼Ťmierci Jezusa, ale tak┼╝e podaje interpretacj─Ö starotestamentalnych wydarze┼ä, nierzadko ma┼éo znanych szesnastowiecznemu czytelnikowi. Jednocze┼Ťnie sugeruje jedno┼Ť─ç opowie┼Ťci biblijnej, w kt├│rej r├│┼╝ne epizody nie s─ů ze sob─ů zestawione przypadkowo, ale wzajemnie si─Ö o┼Ťwietlaj─ů, zapowiadaj─ů i t┼éumacz─ů.
Jedno z takich nieoczywistych po┼é─ůcze┼ä pojawia si─Ö w rozdziale s┼éu┼╝─ůcym kontemplacji Jezusowej modlitwy w Ogr├│jcu. Odpowiednikiem modl─ůcego si─Ö Jezusa jest Zuzanna z dodatku do ksi─Ögi Daniela, kt├│ra wzywa bo┼╝ej pomocy. Wprawdzie w ikonografii wczesnochrze┼Ťcija┼äskiej Zuzanna by┼éa popularn─ů figur─ů zaufania Bogu w niebezpiecze┼ästwie, jednak nie jako odniesienie do ┼╝ycia samego Chrystusa. W sztuce nowo┼╝ytnej pojawia si─Ö zazwyczaj w kontek┼Ťcie moralizatorskim lub jako pretekst do przedstawienia aktu ÔÇô jako naga kobieta podgl─ůdana przez starc├│w. W jezuickim modlitewniku Zuzanna i Chrystus zostali przedstawieni obok siebie, w tych samych pozach: obydwoje z┼éo┼╝yli r─Öce do modlitwy, a wzrok utkwili w g├│rze. Nad nimi unosz─ů si─Ö banderole z wypowiadanymi przez nich s┼éowami. Nad Zuzann─ů: ÔÇ×Jestem w trudnym ze wszystkich stron po┼éo┼╝eniuÔÇŁ, nad Jezusem: ÔÇ×Smutna jest dusza moja a┼╝ do ┼ŤmierciÔÇŁ. Za nimi za┼Ť t┼éocz─ů si─Ö inni uczestnicy sceny: starcy lub aposto┼éowie. Dzi─Öki temu zestawieniu staj─ů nam przed oczami elementy, na kt├│re raczej wcze┼Ťniej nie zwr├│ciliby┼Ťmy uwagi: w obu scenach jest ogr├│d, w nim Bo┼╝y cz┼éowiek, sprawiedliwy, kt├│ry mimo niewinno┼Ťci stoi przed realnym zagro┼╝eniem kar─ů ┼Ťmierci, cierpieniem, o┼Ťmieszeniem, opuszczeniem, odej┼Ťciem w nies┼éawie. Dwie osoby w sytuacji bez wyj┼Ťcia, w zrozumieniu, ┼╝e oto nadchodzi koniec ÔÇô cierpienie i ┼Ťmier─ç. Obie ca┼é─ů ufno┼Ť─ç pok┼éadaj─ůce w Bogu. Ilustracja zmienia wi─Öc nasz─ů lektur─Ö tekstu, dodaje do obu historii nowe interpretacje.
W zachodnim chrze┼Ťcija┼ästwie s┼éynne sta┼éy si─Ö s┼éowa ┼Ťredniowiecznego papie┼╝a, Grzegorza Wielkiego, okre┼Ťlaj─ůce funkcje sztuki sakralnej: ÔÇ×Obraz jest tym dla ludzi prostych, czym pismo dla umiej─ůcych czyta─çÔÇŁ. Przygl─ůdaj─ůc si─Ö historii sztuki ilustruj─ůcej Bibli─Ö, dostrzegamy jednak z ┼éatwo┼Ťci─ů, ┼╝e definicja ta nie odpowiada wszystkim dzie┼éom. Nie pasuje do elitarnej sztuki adresowanej do wykszta┼éconego odbiorcy, kt├│ra stanowi┼éa wa┼╝n─ů cz─Ö┼Ť─ç produkcji artystycznej w ka┼╝dej epoce. Dobitnym tego przyk┼éadem s─ů w┼éa┼Ťnie nowo┼╝ytne grafiki ilustruj─ůce Bibli─Ö, kt├│re przedstawia┼éy czytelnikowi skomplikowane interpretacje, pe┼éne aluzji do ma┼éo znanych fragment├│w Biblii, a tak┼╝e do literatury klasycznej. By┼éy obrazami wymagaj─ůcymi pewnego przygotowania i wiedzy, pewnie ma┼éo przydatnymi dla Grzegorzowych ÔÇ×ludzi prostychÔÇŁ. By┼éy obrazami dla umiej─ůcych czyta─ç.
Pytanie, na ile taki spos├│b interpretowania Biblii mo┼╝e by─ç dzisiaj inspiruj─ůcy. Uznaj─ůc obraz jedynie za prost─ů, dos┼éown─ů reprezentacj─Ö tekstu, nic niewnosz─ůcy ornament, tracimy cenne narz─Ödzia rozumienia tradycji. Tracimy okazj─Ö do poznania takich interpretacji, kt├│re ÔÇô nomen omen ÔÇô otwieraj─ů oczy na nowe znaczenia wiary.
***
Pozosta┼ée teksty z┬ábie┼╝─ůcego numeru dwutygodnika ÔÇ×KontaktÔÇŁ mo┼╝na znale┼║─ç┬átutaj.
***
Polecamy tak┼╝e inne teksty z┬áz┬á32. numeru papierowego Magazynu┬áÔÇ×KontaktÔÇŁ pod tytu┼éem┬áÔÇ×Kobiety w┬áKo┼ŤcieleÔÇŁ:

Prorokinie, apostołki, bojowniczki

Duszpasterska praca kobiet

Fehlker: Duszpasterka

Emancypacja Marii


 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś