fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Obrazy dla umiej膮cych czyta膰

Przyzwyczaili艣my si臋 my艣le膰 o ilustracjach biblijnych jako o naiwnych historyjkach adresowanych do dzieci. Historia pokazuje, 偶e nie tylko mog膮 by膰 wykonane na wysokim poziomie, ale tak偶e s艂u偶y膰 jako por臋czne narz臋dzie interpretacji.

ilustr.: Jan David, Paradisus sponsi et sponsae [Raj Oblubie艅ca i Oblubienicy], 1618, 藕r贸d艂o: Europeana Collection.

ilustr.: Jan David, Paradisus sponsi et sponsae
[Raj Oblubie艅ca i Oblubienicy], 1618, 藕r贸d艂o:
Europeana Collection.

Tekst pochodzi z聽32. numeru papierowego Magazynu聽鈥濳ontakt鈥 pod tytu艂em聽鈥濳obiety w聽Ko艣ciele鈥.
Do wa偶nych wydarze艅 wraca si臋 wci膮偶 my艣lami. Na nowo opowiada ich histori臋 鈥 zestawia fakty i s艂owa, tworzy ci膮gi zdarze艅, t艂umaczy. Tak jest pisana Biblia. Prze艂omowe wydarzenia powtarzane s膮 w niej wielokrotnie, obrastaj膮 kolejnymi interpretacjami, odbijaj膮 si臋 echem w poezji i tekstach m膮dro艣ciowych. Im wa偶niejsze wydarzenie, tym wi臋cej wok贸艂 niego powt贸rze艅: r贸偶ne wersje tej samej opowie艣ci wsp贸艂istniej膮 na kartach Biblii.
Do wa偶nych tekst贸w wraca si臋 wci膮偶 my艣lami. Poddaje si臋 je nowej lekturze 鈥 konfrontuje z 偶yciowymi do艣wiadczeniami, biegiem historii, coraz bardziej z艂o偶on膮 wiedz膮 o 艣wiecie. Tak jest czytana Biblia. Osoby, dla kt贸rych jej ksi臋gi s膮 istotnym elementem religijno艣ci, wierz膮, 偶e mimo wiek贸w lektury, tekst ten wci膮偶 jest 偶ywy. Przygl膮daj膮 si臋 wi臋c, roztrz膮saj膮, medytuj膮, smakuj膮. To praca teologiczna par excellence.
Jednym z narz臋dzi tej interpretacyjnej pracy, dzi艣 w du偶ej mierze zapomnianym, jest ilustracja ksi膮偶kowa, kt贸ra towarzyszy tekstowi biblijnemu lub egzegetycznemu. Przyzwyczaili艣my si臋 my艣le膰 o ilustracjach biblijnych jako o uproszczonych, naiwnych historyjkach obrazkowych adresowanych do dzieci. Ewentualnie jako o md艂ych, przes艂odzonych przedstawieniach Jezusa rodem z dziewi臋tnastowiecznych modlitewnik贸w. Jednak historia ilustracji biblijnej ma swoje interesuj膮ce epizody, kt贸re pokazuj膮, 偶e towarzysz膮ce tekstowi wizerunki nie tylko mog膮 by膰 wykonane na wysokim artystycznym poziomie, ale tak偶e s艂u偶y膰 jako por臋czne narz臋dzie do interpretacji.
W Europie najciekawszym pod tym wzgl臋dem okresem by艂 XVI i XVII wiek, kiedy rynek ksi膮偶ki drukowanej rozwija艂 si臋 w zawrotnym tempie, a burzliwa sytuacja wyznaniowa pobudzi艂a zapotrzebowanie na r贸偶nego rodzaju publikacje religijne: od ulotek propagandowych przez traktaty polemiczne po modlitewniki. Ilustrowane teksty oczywi艣cie funkcjonowa艂y w chrze艣cija艅stwie du偶o wcze艣niej. Zachowa艂y si臋 przepi臋kne przyk艂ady z pierwszych wiek贸w chrze艣cija艅stwa i z r贸偶nych etap贸w 艣redniowiecza, ale to w XVI wieku produkcja ilustracji tekstowych raptownie osi膮gn臋艂a niespotykan膮 dotychczas skal臋. Dzi臋ki rozwojowi technik graficznych, a nade wszystko usprawnieniu produkcji papieru, mo偶liwe by艂o znaczne obni偶enie koszt贸w druku, a zatem r贸wnie偶 zwi臋kszenie dost臋pno艣ci i ilo艣ci egzemplarzy. Przy czym jeszcze na wiele lat ksi膮偶ki pozosta艂y przedmiotem elitarnym.
Ten techniczny rozw贸j zbieg艂 si臋 w czasie z wielkim fermentem w zachodnim chrze艣cija艅stwie: odnowion膮 lektur膮 Pisma 艢wi臋tego, pocz膮tkiem Reformacji, powstaniem nowych i bardzo r贸偶norodnych wsp贸lnot i zakon贸w, a tak偶e reform膮 w Ko艣ciele katolickim. Protagoni艣ci tych wydarze艅 rozpoznali w ilustrowanych ksi膮偶kach i drukach ulotnych por臋czne, nierzadko propagandowe narz臋dzie. Adwersarze spor贸w teologicznych przedstawiali si臋 nawzajem w karykaturalnej formie. Zakony legitymizowa艂y swoj膮 pozycj臋 poprzez wizerunki sugeruj膮ce dawne pochodzenie i zakorzenienie w tradycji apostolskiej. Oddzieln膮 grup臋 rycin stanowi艂y ilustracje w modlitewnikach pobudzaj膮cych emocjonalne zaanga偶owanie czytelnika i wzmacniaj膮cych skupienie podczas modlitwy. Niekt贸re z nich u艂atwia艂y zapami臋tywanie modlitw, prawd wiary, element贸w rachunku sumienia czy epizod贸w biblijnych. Wreszcie cz臋艣膰 z nich by艂a pr贸b膮 wyra偶enia abstrakcyjnych idei zawartych w Pi艣mie 艢wi臋tym i tekstach m膮dro艣ciowych. Te wydaj膮 si臋 najciekawsze, poniewa偶 generowa艂y nowe interpretacje Biblii nieobecne w samym tek艣cie.
ilustr.: Jan David, Paradisus sponsi et sponsae [Raj Oblubie艅ca i Oblubienicy], 1618, 藕r贸d艂o: Europeana Collection.

ilustr.: Jan David, Paradisus sponsi et sponsae
[Raj Oblubie艅ca i Oblubienicy], 1618, 藕r贸d艂o:
Europeana Collection.

Pocz膮tkowo graficzny boom obfitowa艂 w ryciny narracyjne, kt贸rych celem by艂o dok艂adne zilustrowanie tekstu Pisma. Przedstawia艂y szczeg贸艂owo wypadki, osoby, krajobrazy, czasem i realia historyczne, czy raczej wyobra偶enia o nich. W ten spos贸b zwraca艂y uwag臋 na szczeg贸艂y, pozwala艂y na d艂u偶ej zatrzyma膰 wzrok, a razem z nim i my艣l. Chocia偶 ilustrowanie tekstu nigdy nie jest wolne od interpretacji, szesnastowieczni autorzy, dla potwierdzenia swojego obiektywizmu, cz臋sto u偶ywali schematu ilustracji naukowej. Poszczeg贸lne elementy obrazu oznaczali kolejn膮 liter膮 alfabetu, kt贸ra jak przypis odnosi艂a czytelnika do konkretnego fragmentu tekstu.
Z czasem ilustracje biblijne coraz cz臋艣ciej objawia艂y interpretacyjny dodatek. W ich kompozycj臋 w艂膮czano teksty lub inne sceny zwi膮zane ze scen膮 g艂贸wn膮. W jednej z ksi膮偶ek powsta艂ych w 艣rodowisku wile艅skich jezuit贸w ogl膮damy klasyczn膮 scen臋 z Ewangelii 艣w. 艁ukasza obrazuj膮c膮 Jezusa, gdy ten od艂膮czy艂 si臋 od rodzic贸w i zosta艂 w 艣wi膮tyni. Obok nauczaj膮cego ch艂opca pojawia si臋 dodatkowa scena spoza Ewangelii. Widzimy Moj偶esza przemawiaj膮cego przed faraonem, dokonuj膮cego pierwszego cudu, kt贸ry ma potwierdzi膰 jego pos艂annictwo. Zestawienie tych dw贸ch scen wyja艣nia wi臋c znaczenie nauczania ma艂ego Jezusa w 艣wi膮tyni: tak jak Moj偶esz za pomoc膮 cudu udowodni艂 pierwszy raz swoj膮 niezwyk艂膮 pozycj臋, podobnie zrobi艂 Jezus, przemawiaj膮c z niespotykan膮 m膮dro艣ci膮.
Proces obrastania obrazu g艂贸wnego dodatkowymi elementami w ko艅cu doprowadzi艂 ilustracj臋 biblijn膮 do formy emblematu, typowego dla baroku rodzaju wizerunku. Emblemat sk艂ada艂 si臋 zazwyczaj z trzech cz臋艣ci: kr贸tkiego motta, obrazu i d艂u偶szego tekstu, cz臋sto wierszowanego, rozwijaj膮cego my艣l zasugerowan膮 przez motto i obraz. Sens takiego zestawienia nie by艂 oczywisty na pierwszy rzut oka, ale rodzi艂 si臋 pomi臋dzy tekstem a obrazem, w czasie szukania wsp贸lnego dla nich motywu. Wymaga艂 od odbiorcy erudycji i pomys艂owo艣ci. Dla przyk艂adu: w 1655 roku belgijski jezuita Henri Engelgrave u艂o偶y艂 emblematy do ka偶dego z niedzielnych czyta艅. Si贸dmy z nich ilustruje nauczanie Jezusa w 艣wi膮tyni i zaczyna si臋 od motta 鈥瀦 b贸lem serca szukali艣my Ciebie鈥 [艁k 2], po kt贸rym pojawia si臋 rycina przedstawiaj膮ca jednego ptaka na uwi臋zi, drugiego lataj膮cego wolno, a poza tym odniesienie do Eneidy i d艂u偶szy tekst wyja艣niaj膮cy b贸l straty, jaki odczuwali Maria i J贸zef. Inaczej ni偶 poprzednio uwaga czytelnika skupiona jest wi臋c nie na m膮dro艣ci Jezusa, ale do艣wiadczeniu jego najbli偶szych, i podana w niepor贸wnywalnie bardziej z艂o偶ony spos贸b.
Wa偶nym przyk艂adem tw贸rczej roli ilustracji s膮 ksi膮偶ki pisane przez jezuit臋 Jana Davida. 鈥濸aradisus sponsi et sponsae鈥 (dos艂ownie: 鈥濺aj Oblubie艅ca i Oblubienicy鈥) to modlitewnik zaprojektowany jako pomoc w kontemplacji M臋ki Pa艅skiej, wydany 鈥 jak to si臋 cz臋sto zdarza艂o w przypadku druk贸w jezuickich tego czasu 鈥 w dw贸ch wersjach j臋zykowych: po niemiecku w Augsburgu i po 艂acinie w s艂ynnej Antwerpii, kt贸ra dla katolickich druk贸w by艂a niekwestionowanym centrum drukarskim Europy. Sk艂ada si臋 z ca艂ostronicowych rycin i tekstu, u艂o偶onych wed艂ug konsekwentnej struktury. W ksi膮偶ce dialog prowadz膮 dwie postaci wyj臋te z ksi臋gi Pie艣ni nad Pie艣niami: Oblubieniec i Oblubienica 鈥 kt贸rzy zgodnie z tradycj膮 przedstawieni s膮 jako Chrystus i dusza wiernego. Na rycinie otwieraj膮cej ksi膮偶k臋 widzimy ich, jak przechodz膮 mi臋dzy dwoma zamkni臋tymi ogrodami. Chrystus prowadzi dusz臋 do swojego ogrodu, a kolejne przystanki ich wsp贸lnej drogi znacz膮 przedmioty towarzysz膮ce M臋ce Pa艅skiej, tak zwane arma Passioni: trzydzie艣ci srebrnik贸w, chusta Weroniki, w艂贸cznia, sznur, p艂aszcz purpurowy, korona cierniowa, kolumna, przy kt贸rej biczowano Jezusa, kt贸re stanowi膮 temat poszczeg贸lnych rozdzia艂贸w ksi膮偶ki. Ta pierwsza rycina jest wi臋c jakby spisem tre艣ci.
Ka偶dy z rozdzia艂贸w otwiera rycina ze scen膮 pasji lub jednym z przedmiot贸w M臋ki Pa艅skiej. S膮 przedstawione na pierwszym planie, odgrodzonym od dalszych ogrodowym murem lub p艂otem 鈥 jak gdyby dla sugestii, 偶e mamy do czynienia z dwoma rzeczywisto艣ciami. Za tym przepierzeniem rozci膮ga si臋 pejza偶 oraz ilustracje epizod贸w biblijnych, kt贸re w jaki艣 spos贸b pokrewne s膮 scenie g艂贸wnej, bo wyst臋puj膮 w nich te same przedmioty lub emocje co w czasie Pasji.
ilustr.: Jan David, Paradisus sponsi et sponsae [Raj Oblubie艅ca i Oblubienicy], 1618, 藕r贸d艂o: Europeana Collection.

ilustr.: Jan David, Paradisus sponsi et sponsae
[Raj Oblubie艅ca i Oblubienicy], 1618, 藕r贸d艂o:
Europeana Collection.

We藕my rozdzia艂 zaczynaj膮cy si臋 od trzydziestu srebrnik贸w, kt贸re Judasz mia艂 dosta膰 za wydanie Jezusa. Na pierwszym planie, w wygrodzonej przestrzeni, stoi kwadratowy st贸艂, na kt贸rym w trzech kupkach u艂o偶ono monety. Stoj膮cy za sto艂em anio艂 wskazuje na nie, sugeruj膮c, na czym skupi膰 w pierwszej kolejno艣ci uwag臋. W tle natomiast widzimy kolejne fragmenty biblijne, podpisane literami alfabetu, w kt贸rych kluczow膮 rol臋 odgrywaj膮 pieni膮dze. Pod liter膮 鈥濨鈥 przypomniane zosta艂y przepisy z ksi臋gi Wyj艣cia: 鈥濭dyby za艣 w贸艂 zab贸d艂 niewolnika lub niewolnic臋, jego w艂a艣ciciel winien wyp艂aci膰 ich panu trzydzie艣ci sykl贸w srebrnych, w贸艂 za艣 b臋dzie ukamienowany鈥. 鈥濩鈥 zawiera histori臋 Judasza, 鈥濪鈥 proroctwo Zahariasza o dw贸ch pasterzach, 鈥濫鈥 鈥 histori臋 J贸zefa sprzedanego przez braci w niewol臋.
W ten spos贸b ilustracja nie tylko przywo艂uje histori臋 m臋ki i 艣mierci Jezusa, ale tak偶e podaje interpretacj臋 starotestamentalnych wydarze艅, nierzadko ma艂o znanych szesnastowiecznemu czytelnikowi. Jednocze艣nie sugeruje jedno艣膰 opowie艣ci biblijnej, w kt贸rej r贸偶ne epizody nie s膮 ze sob膮 zestawione przypadkowo, ale wzajemnie si臋 o艣wietlaj膮, zapowiadaj膮 i t艂umacz膮.
Jedno z takich nieoczywistych po艂膮cze艅 pojawia si臋 w rozdziale s艂u偶膮cym kontemplacji Jezusowej modlitwy w Ogr贸jcu. Odpowiednikiem modl膮cego si臋 Jezusa jest Zuzanna z dodatku do ksi臋gi Daniela, kt贸ra wzywa bo偶ej pomocy. Wprawdzie w ikonografii wczesnochrze艣cija艅skiej Zuzanna by艂a popularn膮 figur膮 zaufania Bogu w niebezpiecze艅stwie, jednak nie jako odniesienie do 偶ycia samego Chrystusa. W sztuce nowo偶ytnej pojawia si臋 zazwyczaj w kontek艣cie moralizatorskim lub jako pretekst do przedstawienia aktu 鈥 jako naga kobieta podgl膮dana przez starc贸w. W jezuickim modlitewniku Zuzanna i Chrystus zostali przedstawieni obok siebie, w tych samych pozach: obydwoje z艂o偶yli r臋ce do modlitwy, a wzrok utkwili w g贸rze. Nad nimi unosz膮 si臋 banderole z wypowiadanymi przez nich s艂owami. Nad Zuzann膮: 鈥濲estem w trudnym ze wszystkich stron po艂o偶eniu鈥, nad Jezusem: 鈥濻mutna jest dusza moja a偶 do 艣mierci鈥. Za nimi za艣 t艂ocz膮 si臋 inni uczestnicy sceny: starcy lub aposto艂owie. Dzi臋ki temu zestawieniu staj膮 nam przed oczami elementy, na kt贸re raczej wcze艣niej nie zwr贸ciliby艣my uwagi: w obu scenach jest ogr贸d, w nim Bo偶y cz艂owiek, sprawiedliwy, kt贸ry mimo niewinno艣ci stoi przed realnym zagro偶eniem kar膮 艣mierci, cierpieniem, o艣mieszeniem, opuszczeniem, odej艣ciem w nies艂awie. Dwie osoby w sytuacji bez wyj艣cia, w zrozumieniu, 偶e oto nadchodzi koniec 鈥 cierpienie i 艣mier膰. Obie ca艂膮 ufno艣膰 pok艂adaj膮ce w Bogu. Ilustracja zmienia wi臋c nasz膮 lektur臋 tekstu, dodaje do obu historii nowe interpretacje.
W zachodnim chrze艣cija艅stwie s艂ynne sta艂y si臋 s艂owa 艣redniowiecznego papie偶a, Grzegorza Wielkiego, okre艣laj膮ce funkcje sztuki sakralnej: 鈥濷braz jest tym dla ludzi prostych, czym pismo dla umiej膮cych czyta膰鈥. Przygl膮daj膮c si臋 historii sztuki ilustruj膮cej Bibli臋, dostrzegamy jednak z 艂atwo艣ci膮, 偶e definicja ta nie odpowiada wszystkim dzie艂om. Nie pasuje do elitarnej sztuki adresowanej do wykszta艂conego odbiorcy, kt贸ra stanowi艂a wa偶n膮 cz臋艣膰 produkcji artystycznej w ka偶dej epoce. Dobitnym tego przyk艂adem s膮 w艂a艣nie nowo偶ytne grafiki ilustruj膮ce Bibli臋, kt贸re przedstawia艂y czytelnikowi skomplikowane interpretacje, pe艂ne aluzji do ma艂o znanych fragment贸w Biblii, a tak偶e do literatury klasycznej. By艂y obrazami wymagaj膮cymi pewnego przygotowania i wiedzy, pewnie ma艂o przydatnymi dla Grzegorzowych 鈥瀕udzi prostych鈥. By艂y obrazami dla umiej膮cych czyta膰.
Pytanie, na ile taki spos贸b interpretowania Biblii mo偶e by膰 dzisiaj inspiruj膮cy. Uznaj膮c obraz jedynie za prost膮, dos艂own膮 reprezentacj臋 tekstu, nic niewnosz膮cy ornament, tracimy cenne narz臋dzia rozumienia tradycji. Tracimy okazj臋 do poznania takich interpretacji, kt贸re 鈥 nomen omen 鈥 otwieraj膮 oczy na nowe znaczenia wiary.
***
Pozosta艂e teksty z聽bie偶膮cego numeru dwutygodnika 鈥濳ontakt鈥 mo偶na znale藕膰聽tutaj.
***
Polecamy tak偶e inne teksty z聽z聽32. numeru papierowego Magazynu聽鈥濳ontakt鈥 pod tytu艂em聽鈥濳obiety w聽Ko艣ciele鈥:

Prorokinie, aposto艂ki, bojowniczki

Duszpasterska praca kobiet

Fehlker: Duszpasterka

Emancypacja Marii


 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij