Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Obecne sankcje to za ma┼éo. Co mo┼╝e powstrzyma─ç Rosj─Ö?

Cudowne recepty na pok├│j nie istniej─ů, ale odnale┼║─ç mo┼╝na lepsze i gorsze rozwi─ůzania. Historia gospodarcza przestrzega nas przed pochopnym rozp─Ötywaniem wojny ekonomicznej ÔÇô kt├│ra mo┼╝e nie tylko nie zapobiec eskalacji militarnej, ale nawet j─ů pog┼é─Öbi─ç.
Obecne sankcje to za mało. Co może powstrzymać Rosję?
ilustr.: Stanisław Gajewski

Wed┼éug szacunk├│w ONZ liczba cywilnych ofiar wojny w Ukrainie wynosi oko┼éo┬á7 tys. os├│b (znacznie wi─Öcej, gdy uwzgl─Ödni si─Ö┬ási┼éy zbrojne). Konflikt zmusi┼é kolejne oko┼éo┬á3 mln os├│b┬ádo opuszczenia Ukrainy, wywo┼éuj─ůc kryzys uchod┼║czy na niespotykan─ů w┬áostatnich dekadach skal─Ö. Bank ┼Üwiatowy szacuje uszkodzenia budynk├│w i┬áinfrastruktury na sum─Ö┬á60 miliard├│w dolar├│w. A to wszystko ostro┼╝ne szacunki ÔÇô prawdopodobnie silnie zani┼╝one. Rosyjska inwazja to dramat milion├│w ludzi, gigantyczne straty materialne dla Ukrainy i┬árosn─ůca niepewno┼Ť─ç┬áco do przysz┼éo┼Ťci pokoju w┬áEuropie i┬ádla ca┼éego ┼Ťwiata.

Wojna to jednak du┼╝o wi─Öcej ni┼╝ starcia militarne. W tryby machiny wojennej zaprz─Ögni─Öte s─ů┬ár├│wnie┼╝┬áelity spo┼éeczne. Wp┼éyw ekonomist├│w, prawnik├│w, dyplomat├│w czy ekspert├│w od wojskowo┼Ťci na przebieg wojny, cho─ç┬ámniej widoczny, jest r├│wnie znacz─ůcy. Sp├│jrzmy na ostatnie wydarzenia, pierwsz─ů reakcj─ů Zachodu na agresj─Ö┬áRosji na Ukrain─Ö by┼éo na┼éo┼╝enie sankcji gospodarczych na agresora. Rezerwy walutowe banku centralnego Rosji zosta┼éy zamro┼╝one, banki komercyjne odci─Öto od systemu rozlicze┼ä transakcji finansowych, wprowadzono szereg ogranicze┼ä handlowych w┬ástosunkach z┬áRosj─ů, a┬ániekt├│re pa┼ästwa podj─Ö┼éy pr├│b─Ö┬áprzej─Öcia maj─ůtk├│w rosyjskich oligarch├│w.

Cho─ç sankcje uznawane s─ů┬áza pokojowy instrument politycznego wp┼éywu, trudno oprze─ç si─Ö wra┼╝eniu, ┼╝e dzia┼éania Zachodu przypominaj─ů wojn─Ö. Czy wyko┼äczenie gospodarki przeciwnika jest czym┼Ť┬áinnym ni┼╝┬ápokonanie wroga w┬ástarciu militarnym? Gdzie jest granica mi─Ödzy pokojow─ů┬ápresj─ů gospodarcz─ů┬áa wojn─ů?

Znaczenie wojny ekonomicznej

Ka┼╝dy konflikt zbrojny toczy si─Ö w┬ádw├│ch wymiarach. Po pierwsze, na froncie, w┬ázniszczonych miastach, okopach i┬áw powietrzu. Druga wojna jest mniej spektakularna, lecz r├│wnie znacz─ůca, prowadzona z┬ázacisza politycznych gabinet├│w przez dyplomat├│w i┬áekspert├│w. Mowa o┬áwojnie ekonomicznej ÔÇô w┬ákt├│rej bro┼ä stanowi─ů blokady, c┼éa, sankcje czy embargo. Ekonomi┼Ťci, politolodzy i┬áeksperci wojskowi szukaj─ů s┼éabych punkt├│w gospodarki wroga, w┬ákt├│re mo┼╝na uderzy─ç przy pomocy instrument├│w gospodarczych.

Celem wojny ekonomicznej jest doprowadzenie do materialnej deprywacji spo┼éecze┼ästwa. Od dawnych czas├│w wojska otacza┼éy miasta i ogranicza┼éy dost─Öp do ┼╝ywno┼Ťci, aby zag┼éodzi─ç mieszka┼äc├│w i armi─Ö wroga, a w konsekwencji zmusi─ç przeciwnika do kapitulacji. W taki spos├│b w 1871 roku upad┼é rewolucyjny zryw francuskiego spo┼éecze┼ästwa, Komuna Paryska. W podobny spos├│b przebiega┼éo obl─Ö┼╝enie Leningradu┬áw┬áczasie II wojny ┼Ťwiatowej oraz┬áwalka o kluczowe miasta w┬áczasie wojny domowej w┬áSyrii. Otoczenie oraz odci─Öcie od ┼Ťwiata miasta to prosty spos├│b na pokonanie przeciwnika, poniewa┼╝┬ámiasta z┬áregu┼éy nie s─ů┬ásamowystarczalne. G┼éodzenie ludzi jest jednak wyj─ůtkowo bezpo┼Ťredni─ů┬ái w┬áswej istocie brutaln─ů┬ámetod─ů wojny ekonomicznej, kt├│ra budzi powa┼╝ne w─ůtpliwo┼Ťci etyczne, dlatego zwykle stosuje si─Ö bardziej subtelne rozwi─ůzania.

Globalizacja sprawi┼éa, ┼╝e gospodarki narodowe sta┼éy si─Ö wyj─ůtkowo podatne na wp┼éywy innych pa┼ästw. W literaturze ekonomicznej najcz─Ö┼Ťciej nazywa si─Ö┬áto┬áwsp├│┼ézale┼╝no┼Ťci─ů gospodarcz─ů. Wsp├│┼ézale┼╝no┼Ť─ç┬ágospodarcza umo┼╝liwi┼éa ÔÇ×wynalezienieÔÇŁ nowych instrument├│w wojny ekonomicznej ÔÇô najpierw, podczas dw├│ch wojen ┼Ťwiatowych, zacz─Öto stosowa─ç blokady wojenne, a┬áw kolejnych dekadach popularno┼Ť─ç zyska┼éy sankcje gospodarcze. Pa┼ästwa dokona┼éy┬áuzbrojenia wsp├│┼ézale┼╝no┼Ťci ÔÇô sie─ç globalnych powi─ůza┼ä gospodarczych zacz─Ö┼éa by─ç┬áwykorzystywana jako bro┼ä. W drugiej po┼éowie XX wieku w┬átaki brutalny, lecz subtelny spos├│b, presji ekonomicznej poddawane by┼éy na przyk┼éad Iran, Korea P├│┼énocna czy Kuba.

Tragiczne skutki blokad wojennych

W historii mo┼╝na odnale┼║─ç wiele przyk┼éad├│w, kt├│re potwierdzaj─ů olbrzymie znaczenie tych mechanizm├│w. Jednym z┬ánajcz─Ö┼Ťciej przywo┼éywanych jest blokada wojenna przeciwko Niemcom w┬áczasie I wojny ┼Ťwiatowej. W latach 1914-1919 pa┼ästwa wchodz─ůce w┬ásk┼éad Ententy (Wielka Brytania i┬áFrancja) wprowadzi┼éy blokad─Ö┬ámorsk─ů przeciwko niemieckiej gospodarce. Chodzi┼éo o┬áto, aby si┼éami zbrojnymi odizolowa─ç terytorium Niemiec i┬áograniczy─ç transport ┼╝ywno┼Ťci, zaopatrzenia i┬ábroni. Blokowano nie tylko eksport do Niemiec, ale r├│wnie┼╝ do pa┼ästw, kt├│re zadeklarowa┼éy neutralno┼Ť─ç w┬áczasie konfliktu. Co ciekawe, Ententa kupowa┼éa przechwycone towary, aby unikn─ů─ç konfliktu z┬ápa┼ästwami eksportowymi (g┼é├│wnie ze Stanami Zjednoczonymi). W taki spos├│b, poprzez wyszukan─ů┬ákontrol─Ö┬á┼éa┼äcuch├│w dostaw, Niemcy zosta┼éy odci─Öte od ┼Ťwiatowego handlu.

Na czym polega┼éa skuteczno┼Ť─ç blokady? Niemiecka gospodarka przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů w znacznym stopniu oparta by┼éa na imporcie towar├│w z obydwu Ameryk (mi─Ödzy innymi ┼╝ywno┼Ťci i broni, ale r├│wnie┼╝ kluczowych dla rolnictwa nawoz├│w). Na pocz─ůtku wojny zale┼╝no┼Ť─ç ta wzros┼éa, bo masowy pob├│r do armii ograniczy┼é zdolno┼Ťci wytw├│rcze lokalnego sektora rolniczego. W┼éadze brytyjskie uzna┼éy, ┼╝e blokada handlu z Niemcami mo┼╝e odegra─ç kluczow─ů rol─Ö w konflikcie. Przewo┼╝enie towar├│w do Niemiec zosta┼éo uznane przez Wielk─ů Brytani─Ö za kontraband─Ö wojenn─ů, a jej flota morska zawraca┼éa transport cargo na Morzu P├│┼énocnym i przy kanale La Manche. W ramach odwetu Niemcy pr├│bowa┼éy blokowa─ç transport do Wielkiej Brytanii, ale znacznie s┼éabsza flota niemiecka nie mia┼éa szans z brytyjsk─ů Royal Navy. Kryzys polityczny szybko przerodzi┼é si─Ö w kryzys gospodarczy w Niemczech i sojuszniczych Austro-W─Ögrach.

Cho─ç historycy spieraj─ů si─Ö o to, w jakim stopniu blokada przes─ůdzi┼éa o wyniku wojny, to w wi─Ökszo┼Ťci s─ů zgodni, ┼╝e mia┼éa pot─Ö┼╝ny wp┼éyw na niemieck─ů gospodark─Ö. W 1915 roku import towar├│w do Niemiec by┼é ni┼╝szy o ponad po┼éow─Ö w stosunku do poziomu sprzed wybuchu wojny. Blokada uniemo┼╝liwi┼éa Niemcom zaopatrzenie si─Ö w kluczowe surowce oraz ograniczy┼éa dost─Öpno┼Ť─ç ┼╝ywno┼Ťci. Ludzie zmuszeni zostali do spo┼╝ywania gorszej jako┼Ťci tak zwanych produkt├│w zast─Öpczych takich jak mleko w proszku czy chleb wojenny (zawieraj─ůcy mniej m─ůki i zb├│┼╝). Spo┼éeczne skutki blokady by┼éy znacz─ůce ÔÇô w Niemczech, ale tak┼╝e w Wiedniu czy Budapeszcie dosz┼éo do protest├│w oraz grabie┼╝y sklep├│w. Z kolei w 1918 roku Austro-W─Ögry przechwyci┼éy transport ┼╝ywno┼Ťci z Rumunii do Niemiec, co doprowadzi┼éo do nag┼éego pogorszenia si─Ö stosunk├│w na linii Berlin-Wiede┼ä.

Pod koniec lat 40. XX wieku niemiecki urz─ůd statystyczny ujawni┼é szacunki, wed┼éug kt├│rych blokada wojenna doprowadzi┼éa do ┼Ťmierci z powodu niedo┼╝ywienia i chor├│b prawie 800 tysi─Öcy Niemc├│w. Kolejne niezale┼╝ne badania niemieckich ekonomist├│w sugerowa┼éy, ┼╝e szacunki te by┼éy zawy┼╝one, a prawdziwa liczba to oko┼éo 400 tysi─Öcy ofiar. Bez wzgl─Ödu na rzeczywist─ů liczb─Ö ofiar, blokada odcisn─Ö┼éa pi─Ötno na niemieckim spo┼éecze┼ästwie. Wed┼éug bada┼ä Mary Elisabeth Cox┬áw┬áczasie blokady wojennej niemieckie dzieci cierpia┼éy na powa┼╝ne niedo┼╝ywienie, kt├│re by┼éo szczeg├│lnie silne w┼Ťr├│d tych pochodz─ůcych z┬áklasy robotniczej. Badaczka wymownie nazwa┼éa blokad─Ö ÔÇ×igrzyskami ┼ŤmierciÔÇŁ. Wojna ekonomiczna mog┼éa wi─Öc nie przes─ůdzi─ç o┬áko┼äcowym rezultacie konfliktu, ale bez w─ůtpienia by┼éa brzemienna w┬áskutkach dla zwyk┼éych ludzi┬á┬ş┬ş┬ş┬ş┬ş┬şÔÇô doprowadzi┼éa do masowego g┼éodu i┬áub├│stwa.

Wynalezienie sankcji gospodarczych

W odr├│┼╝nieniu od blokad, sankcje gospodarcze, w┬ápostaci barier, ce┼é, ogranicze┼ä transakcji finansowych czy embarg, popularne sta┼éy si─Ö dopiero w┬ádwudziestoleciu mi─Ödzywojennym. W 1919 roku prezydent USA Woodrow Wilson, gor─ůcy zwolennik sankcji,┬áopisa┼é je jako ÔÇ×co┼Ť du┼╝o gorszego od wojnyÔÇŁ, tworz─ůcego zagro┼╝enie ÔÇ×absolutnej izolacjiÔÇŁ i┬áÔÇ×przywracaj─ůce rozs─ůdek narodowi, tak jak duszenie usuwa z┬ájednostki wszelk─ů sk┼éonno┼Ť─ç do walkiÔÇŁ. Sankcje okre┼Ťlane by┼éy powszechnie mianem broni ekonomicznej. Uchodzi┼éy w┼Ťr├│d polityk├│w za pokojowy i┬ácichy, lecz ┼Ťmiertelny instrument wojny ekonomicznej. Zaciera┼éy granic─Ö mi─Ödzy wojn─ů i┬ápokojem, doprowadzi┼éy do zmiany prawa mi─Ödzynarodowego i┬ábudzi┼éy postrach w┼Ťr├│d potencjalnych ofiar.

Sankcje by┼éy wynalazkiem liberalnego internacjonalizmu ÔÇô doktryny w stosunkach mi─Ödzynarodowych, kt├│ra zak┼éada┼éa ┼Ťcis┼é─ů wsp├│┼éprac─Ö mi─Ödzy pa┼ästwami. Libera┼éowie w mi─Ödzywojniu wierzyli, ┼╝e w┼é─ůczenie jak najwi─Ökszej liczby pa┼ästw do systemu globalnej gospodarki zapewni ┼Ťwiatu pok├│j. Entuzjazm ten znalaz┼é potwierdzenie w prawie mi─Ödzynarodowym. W 1934 roku sankcje wpisane zosta┼éy do artyku┼éu 16. konwencji Ligi Narod├│w. Konwencja stanowi┼éa, ┼╝e Liga Narod├│w mo┼╝e wykorzysta─ç sankcje w przypadku gro┼║by wojny, w celu utrzymania pokoju. Gro┼║ba finansowej i handlowej izolacji mia┼éa zniech─Öca─ç pa┼ästwa do podejmowania dzia┼éa┼ä militarnych i ┼éamania prawa mi─Ödzynarodowego. To odr├│┼╝nia┼éo sankcje od stosowanych wcze┼Ťniej blokad wojennych, kt├│re by┼éy instrumentem typowo wojennym.

Historia XX wieku pr─Ödko pokaza┼éa jednak, ┼╝e sankcje s─ů znacznie mniej skuteczne, ni┼╝ zak┼éadano. Mimo kilku ma┼éych sukces├│w (mi─Ödzy innymi w czasie kryzysu alba┼äsko-jugos┼éowia┼äskiego w 1921 roku), sankcje ponios┼éy spektakularn─ů pora┼╝k─Ö przed II wojn─ů ┼Ťwiatow─ů. Nie powstrzyma┼éy doj┼Ťcia do w┼éadzy nazist├│w w Niemczech ani wybuchu wojny, cho─ç w teorii w┼éa┼Ťnie temu mia┼éy s┼éu┼╝y─ç.

Cz─Östo przywo┼éywanym przyk┼éadem nieskuteczno┼Ťci sankcji jest kryzys abisy┼äski z┬á1934 roku. W tamtym czasie Kr├│lestwo W┼éoch, rz─ůdzone przez Mussoliniego, przedstawia┼éo roszczenia terytorialne wobec Abisynii (obecnie Etiopia). Aby przeciwdzia┼éa─ç konfliktowi, Liga Narod├│w uzna┼éa W┼éochy za agresora i┬ána┼éo┼╝y┼éa na nie sankcje. Te by┼éy jednak ograniczone i┬ánie zosta┼éy zastosowane przez wszystkie pa┼ästwa cz┼éonkowskie ÔÇô Stany Zjednoczone nadal sprzedawa┼éy W┼éochom bro┼ä, a┬áWielka Brytania i┬áFrancja nie zablokowa┼éy Kana┼éu Sueskiego. Ostatecznie dziurawe rozwi─ůzania nie powstrzyma┼éy faszystowskich W┼éoch przed inwazj─ů┬ái rozpocz─Öciem wojny z┬áAbisyni─ů. W 1937 roku W┼éochy wyst─ůpi┼éy z┬áLigi Narod├│w, a┬áEuropa rozpocz─Ö┼éa powolny proces osuwania si─Ö┬áw stan wojny.

Sankcje okaza┼éy si─Ö nieskuteczne tak┼╝e dlatego, ┼╝e uwa┼╝ane by┼éy za powa┼╝ne zagro┼╝enie przez nazistowskie Niemcy i prowokowa┼éy Hitlera do ekspansji terytorialnej. W┼Ťr├│d nazist├│w wci─ů┼╝ ┼╝ywe by┼éo wspomnienie blokady ekonomicznej z czas├│w I wojny ┼Ťwiatowej, kt├│ra doprowadzi┼éa do masowego g┼éodu w Niemczech. Obawa o to, ┼╝e sankcje mog─ů zosta─ç ponownie u┼╝yte nap─Ödza┼éa ambicj─Ö Hitlera, aby zaatakowa─ç pa┼ästwa Europy Wschodniej. Tu┼╝ przed inwazj─ů na Polsk─Ö, w rozmowie ze szwajcarskim dyplomat─ů Hitler stwierdzi┼é: ÔÇ×Potrzebuj─Ö Ukrainy, aby nie mogli nas ponownie zag┼éodzi─ç, jak podczas poprzedniej wojnyÔÇŁ. Nast─Öpnie podpisany zosta┼é pakt Ribbentrop-Mo┼éotow, kt├│ry gwarantowa┼é Niemcom dostaw─Ö kaukaskiej ropy i zb├│┼╝ z Ukrainy. Hitler o┼Ťwiadczy┼é, ┼╝e Niemcy nie musz─ů si─Ö ju┼╝ obawia─ç blokady ekonomicznej. Par─Ö dni p├│┼║niej wybuch┼éa II wojna ┼Ťwiatowa.

Dwudziestolecie mi─Ödzywojenne dowiod┼éo, ┼╝e sankcje nie rozwi─ůzuj─ů problem├│w na arenie mi─Ödzynarodowej. Co wi─Öcej, okaza┼éo si─Ö, ┼╝e mog─ů┬áprowokowa─ç pa┼ästwa do dzia┼éa┼ä, kt├│rych by─ç mo┼╝e da┼éoby si─Ö┬áunikn─ů─ç na drodze dyplomatycznej. Hitlerowskie Niemcy sprzeciwi┼éy si─Ö liberalnemu porz─ůdkowi mi─Ödzynarodowemu i┬áw obawie przed sankcjami budowa┼éy odporno┼Ť─ç ekonomiczn─ů poprzez ekspansj─Ö terytorialn─ů. Faszystowskie W┼éochy opu┼Ťci┼éy Lig─Ö Narod├│w ze wzgl─Ödu na sankcje na┼éo┼╝one na W┼éochy podczas kryzysu abisy┼äskiego. Cho─ç nie s─ů to ostateczne dowody na nieskuteczno┼Ť─ç sankcji, historia uczy nas, ┼╝e nie nale┼╝y ich traktowa─ç jako cudownego remedium przeciwko wojnie, poniewa┼╝ z┬áregu┼éy nie powstrzymuj─ů┬áagresor├│w i┬ámog─ů pog┼é─Öbia─ç┬ádestabilizacj─Ö polityczn─ů.

Przyczyny popularno┼Ťci wojny ekonomicznej

Pomimo tego, od dekad sankcje zyskuj─ů na popularno┼Ťci.┬áWed┼éug Global Sanctions Data Base od 1950 roku liczba obowi─ůzuj─ůcych sankcji na ┼Ťwiecie wzros┼éa z┬ákilku do prawie 200. Dlaczego popularno┼Ť─ç sankcji tak drastycznie ro┼Ťnie?

Brytyjski poeta i┬ápolityk William Arnold-Forster stwierdzi┼é kiedy┼Ť,┬á┼╝e: ÔÇ×Pi├│ra to znacznie bardziej schludne narz─Ödzia ni┼╝ bagnetyÔÇŁ. Sankcje stanowi─ů┬áprost─ů odpowied┼║ na z┼éo┼╝one problemy, rz─ůdy wol─ů przerzuci─ç odpowiedzialno┼Ť─ç za zabijanie na tworz─ůcych ustawy biurokrat├│w ni┼╝┬áwysy┼éa─ç ┼╝o┼énierzy na front. Biurokratyzacja zabijania to element wsp├│┼éczesnego technokratycznego porz─ůdku ÔÇô na┼éo┼╝enie sankcji pozwala w┬áczysty, tani i┬áspo┼éecznie akceptowalny spos├│b imitowa─ç┬ádzia┼éania wojenne. Konwencjonalna wojna jest z┬ákolei brudna, kosztowna i┬ákontrowersyjna. Wydaje si─Ö┬ánie przystawa─ç┬ádo cywilizowanych reali├│w ┼Ťwiata Zachodu.

Skuteczno┼Ť─ç┬ásankcji najcz─Ö┼Ťciej ocenia si─Ö┬áprzez pryzmat bezpo┼Ťrednich skutk├│w ich wdro┼╝enia, a┬áignoruje si─Ö dalsze konsekwencje. Sankcje skutecznie os┼éabiaj─ů┬ágospodarki ÔÇô┬áwed┼éug bada┼äw┬álatach 1976ÔÇô2012 kraje obj─Öte sankcjami ONZ i┬áStan├│w Zjednoczonych odnotowa┼éy wzrost PKB per capita mniejszy ┼Ťrednio o┬á2,3ÔÇô3,5 punkt├│w procentowych. Efekt ten s┼éabnie jednak po 10 latach od wprowadzenia sankcji. Celem sankcji jest jednak doprowadzenie do zmiany politycznej, a┬ánie os┼éabienie gospodarki. Zamkni─Öcie gospodarki na rynki mi─Ödzynarodowe jest jednak prost─ů drog─ů do nadu┼╝y─ç i┬átworzenia przywilej├│w dla w─ůskiej elity, zwykle autorytarnego pa┼ästwa. Politycy i┬ábiznesmeni najcz─Ö┼Ťciej s─ů┬áw stanie obej┼Ť─ç┬ásankcje, ale wi─Ökszo┼Ť─ç ludzi ju┼╝ nie.

Zwolennicy sankcji twierdz─ů, ┼╝e ni┼╝sze dochody mog─ů sk┼éoni─ç ludno┼Ť─ç cywiln─ů do rewolty i os┼éabi─ç mo┼╝liwo┼Ť─ç finansowania wojny przez wrogie pa┼ästwo. W praktyce jednak rzadko kiedy to si─Ö dzieje, bo rz─ůdy adaptuj─ů si─Ö do re┼╝im├│w sankcyjnych ÔÇô z jednej strony konsoliduj─ů w┼éadz─Ö, a z drugiej strony finansuj─ů wojn─Ö z monopolistycznych rent (na przyk┼éad z wydobycia surowc├│w naturalnych). Za przekonaniem, ┼╝e sankcje mog─ů nawr├│ci─ç niepos┼éuszne narody na w┼éa┼Ťciw─ů drog─Ö stoi wiara w skuteczno┼Ť─ç mechanizm├│w demokratycznych. Je┼╝eli ludzi podda si─Ö odpowiedniej presji, to doprowadz─ů do obalenia autorytarnego re┼╝imu. Niestety, dynamika spo┼éeczna podlega bardziej z┼éo┼╝onym procesom. Ocena spo┼éeczna sankcji jest pochodn─ů kreowanego przez elity dyskursu, kt├│ry zwykle opiera si─Ö na resentymencie wobec Zachodu i g┼é─Öbokim poczuciu krzywdy. To z kolei przes─ůdza o tym, ┼╝e wp┼éyw sankcji na spo┼éecze┼ästwa jest co najmniej nieoczywisty.

Kolejny rozdzia┼é historii niepowodze┼ä sankcji, pisze si─Ö w tej chwili, w trakcie wojny Rosji z Ukrain─ů ÔÇô skuteczno┼Ť─ç dzia┼éa┼ä ekonomicznych jest daleka od oczekiwanej, a olbrzymi wysi┼éek mi─Ödzynarodowy nie spotyka si─Ö, p├│ki co, z deeskalacj─ů inwazji na Ukrain─Ö. Wojna post─Öpuje, a rozmowy pokojowe regularnie ko┼äcz─ů si─Ö fiaskiem. Dla rosyjskiej oligarchii wojna w Ukrainie sta┼éa si─Ö konfliktem, kt├│ry przes─ůdzi o jej politycznym bycie lub niebycie. Trudno wyobrazi─ç sobie, co musia┼éoby si─Ö sta─ç, aby pod wp┼éywem ekonomicznej presji Rosja wycofa┼éa si─Ö z wojny.

Niepowodzenie bierze si─Ö st─ůd, ┼╝e sankcje gospodarcze s─ů┬ánarz─Ödziem d┼éugoterminowego wp┼éywu ÔÇô gospodarka Rosji odczuje izolacj─Ö┬ágospodarcz─ů, ale najprawdopodobniej dopiero za par─Ö lat. Du┼╝e gospodarki s─ů┬áw znacznym zakresie samowystarczalne i┬ámniej podatne na presj─Ö┬ázewn─Ötrzn─ů, a┬ádodatkowo re┼╝im Putina latami budowa┼é odporno┼Ť─ç┬áekonomiczn─ů, ograniczaj─ůc zagraniczny d┼éug publiczny do rekordowo niskich poziom├│w i┬ágromadz─ůc rezerwy walutowe (obecnie zamro┼╝one, ale Rosja szykuje pozew wobec zachodnich pa┼ästw). Je┼╝eli celem sankcji jest zniech─Öcenie Rosji do kontynuowania wojny, to stanie si─Ö┬áto zapewne dopiero wtedy, kiedy Ukrainie na niewiele si─Ö┬áto ju┼╝ zda.

Nale┼╝y przy tym pami─Öta─ç, ┼╝e dalsza izolacja gospodarki Rosji mo┼╝e poci─ůgn─ů─ç┬áza sob─ů wiele niespodziewanych konsekwencji. Przyk┼éady? Odci─Öcie Rosji od Zachodu zwi─Öksza zacie┼Ťnienie wsp├│┼épracy mi─Ödzy Rosj─ů a┬áChinami. Odci─Öcie rosyjskich bank├│w od opartego o┬ádolara systemu SWIFT zwi─Öksza potencja┼é globalnej ekspansji opartego na juanie chi┼äskiego systemu CIPS. Nie wiemy r├│wnie┼╝, jak Rosja reagowa─ç b─Ödzie na post─Öpuj─ůc─ů┬áwojn─Ö ekonomiczn─ů┬áz Zachodem. Ryzyko destabilizacji politycznej jest znacz─ůce i┬áb─Ödzie ros┼éo wraz z┬ápojawieniem si─Ö kolejnych pakiet├│w sankcji.

Alternatywy dla sankcji

Skoro sankcje gospodarcze w┬áobecnym kszta┼écie nie dzia┼éaj─ů, to co innego mo┼╝na zrobi─ç, aby pom├│c Ukrainie?

Kluczowa jest intensyfikacja wsparcia ┬şÔÇô Ukraina otrzymuje pomoc humanitarn─ů, finansow─ů┬ái militarn─ů z┬áZachodu. Kongres Stan├│w Zjednoczonych podpisa┼é ustaw─Ö Ukraine Democracy Defense Lend-Lease Act, w┬áramach kt├│rej na wsparcie Ukrainy przeznaczone zostanie oko┼éo 22 mld dolar├│w (prawie 4-krotno┼Ť─ç bud┼╝etu militarnego Ukrainy). Mo┼╝na zrobi─ç┬ájednak wi─Öcej ÔÇô jednym z┬áproblem├│w gospodarczych Ukrainy s─ů wysokie koszty zad┼éu┼╝enia publicznego. Wed┼éug MFW d┼éug oraz gwarancje publiczne Ukrainy wzros┼éy z┬á50 proc. PKB w┬á2019 roku do oko┼éo 65 proc. PKB w┬á2020 roku, a┬á┼Ťrednia wa┼╝ona oprocentowania wi─Ökszo┼Ťci d┼éugu┬ájest na wysokim poziomie oko┼éo 12 proc. Jaka logika stoi za wspieraniem Ukrainy przy wymaganiu, aby r├│wnocze┼Ťnie, w┬áwyj─ůtkowo trudnych okoliczno┼Ťciach, Ukraina sp┼éaca┼éa d┼éug wobec zamo┼╝nych zachodnich wierzycieli?

W samym 2022 roku koszt obs┼éugi d┼éugu publicznego Ukrainy wyniesie 14 mld dolar├│w, czyli oko┼éo 12 proc. bud┼╝etu pa┼ästwa (a to przy za┼éo┼╝eniu wykonania ustawy bud┼╝etowej, co w┬áobecnych okoliczno┼Ťciach jest niemo┼╝liwe, wi─Öc koszt b─Ödzie prawdopodobnie wi─Ökszy). Ta suma to ponad po┼éowa warto┼Ťci┬ápomocy otrzymanej od Stan├│w Zjednoczonych w┬áramach Lend-Lease Act. Co prawda, po aneksji Krymu w┬á2014 roku Ukraina przesz┼éa restrukturyzacj─Ö zad┼éu┼╝enia nale┼╝nego MFW, ale na wyj─ůtkowo niekorzystnych warunkach. Obecnie miliardy dolar├│w w─Ödruj─ů┬ádo kieszeni zachodnich inwestor├│w, a┬ánast─Öpnie z┬ápowrotem do Ukrainy z┬ábud┼╝etu zachodnich pa┼ästw. Jednym z┬ározwi─ůza┼ä by┼éoby cz─Ö┼Ťciowe lub ca┼ékowite anulowanie zad┼éu┼╝enia Ukrainy. Apeluj─ů o┬áto┬áaktywi┼Ťci zwi─ůzani z Ukrain─ů┬áoraz┬ániekt├│rzy ekonomi┼Ťci.

Je┼╝eli ┼Ťrodkiem nacisku ma by─ç utrzymywanie re┼╝imu sankcyjnego, to powinno si─Ö go zorganizowa─ç w inny spos├│b. Sankcje gospodarcze zawsze nios─ů ze sob─ů ryzyko destabilizacji politycznej, ale je┼╝eli s─ů dobrze zaprojektowane, pozwalaj─ů dzia┼éa─ç skutecznie i z mniejsz─ů szkod─ů dla niewinnych ludzi. Dotychczasowe embargo handlowe, izolacja rosyjskiego systemu finansowego czy wycofanie firm z Rosji to rozwi─ůzania proste, ale skazane na nieskuteczno┼Ť─ç, bo uderzaj─ů w gospodark─Ö Rosji w ca┼éo┼Ťci, a nie w kluczowe z punktu widzenia wojny sektory.

Jakie by┼éyby alternatywne rozwi─ůzania?

Po pierwsze, kluczowe jest uderzenie w┬ánajczulszy punkt gospodarki Rosji, czyli w┬áeksport paliw kopalnych. Przychody ze sprzeda┼╝y paliw kopalnych odpowiadaj─ů┬áza┬á30 proc. wp┼éyw├│w┬ádo bud┼╝etu rz─ůdu Rosji. To ju┼╝ si─Ö dzieje, poniewa┼╝ kraje UE og┼éosi┼éy wprowadzenie stopniowego zakazu importu ropy z┬áRosji do ko┼äca roku. R├│wnie kluczowe b─Ödzie jednak wprowadzenie podobnego zakazu w┬ástosunku do gazu.

Po drugie, aby na┼éo┼╝y─ç sankcje na rosyjskich oligarch├│w UE musi stworzy─ç┬áprzejrzysty system rejestracji aktyw├│w.┬áApeluj─ů o to ekonomi┼Ťci┬ázrzeszeni wok├│┼é EU Tax Observatory w┬áPary┼╝u. Obecnie maj─ůtki rosyjskich oligarch├│w s─ů ukryte, a┬áskuteczne na┼éo┼╝enie sankcji praktycznie niemo┼╝liwe.

Cudowne recepty na pok├│j nie istniej─ů, ale odnale┼║─ç mo┼╝na lepsze i┬ágorsze rozwi─ůzania. Historia gospodarcza przestrzega nas przed pochopnym rozp─Ötywaniem wojny ekonomicznej ÔÇô kt├│ra mo┼╝e nie tylko nie zapobiec eskalacji militarnej, ale nawet j─ů pog┼é─Öbi─ç. Potrzebne jest szerokie wsparcie ekonomiczne Ukrainy, uderzenie w┬ánajczulsze punkty rosyjskiej gospodarki i┬ázaj─Öcie ukrytych na ┼Ťwiecie maj─ůtk├│w rosyjskiej oligarchii.

***

Artyku┼é opiera si─Ö w du┼╝ym stopniu na wiedzy zgromadzonej przez historyka Nicholasa Muldera (Cornell University) w wydanej w 2022 roku przez Yale University Press ksi─ů┼╝ce pod tytu┼éem ÔÇ×The Economic Weapon. The Rise of Sanctions as a┬áTool of Modern WarÔÇŁ.

***

Tekst ÔÇ×Obecne sankcje to za ma┼éo. Co mo┼╝e powstrzyma─ç Rosj─Ö?ÔÇŁ pierwotnie ukaza┼é si─Ö na ┼éamach ÔÇ×Obserwatora FinansowegoÔÇŁ, przedrukowujemy go zgodnie z zasadami otwartej licencji www.obserwatorfinansowy.pl/otwarta-licencja.

Obserwator finansowy

 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś