Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

O s┼éabo┼Ťciach ÔÇ×Wielkiej wodyÔÇŁ

Pow├│d┼║ we Wroc┼éawiu w 1997 roku to wydarzenie kluczowe w najnowszej historii miasta. Dobrze, ┼╝e Netflix zrobi┼é o tym serial: uwa┼╝nie przygotowany, trzymaj─ůcy w napi─Öciu, sprawnie zrobiony. Ale zarazem ÔÇ×Wielka wodaÔÇŁ opiera si─Ö na ┼Ťwiatopogl─ůdowych i konstrukcyjnych uproszczeniach.
O s┼éabo┼Ťciach ÔÇ×Wielkiej wodyÔÇŁ
fot.: Netflix

Zaczn─Ö od tego, ┼╝e pod wieloma wzgl─Ödami serial mi si─Ö spodoba┼é. To dobrze skrojona narracja, umiej─Ötnie buduj─ůca napi─Öcie w miar─Ö zbli┼╝ania si─Ö powodzi, przekonuj─ůca w swej krytyce polityki samorz─ůdowej i pa┼ästwowej (ich przedstawiciele na gro┼║b─Ö katastrofy reaguj─ů niesp├│jnie i po amatorsku albo wr─Öcz dbaj─ů g┼é├│wnie o w┼éasny wizerunek). Nie brakuje tu dramatyzmu w scenach konfliktu mi─Ödzy wroc┼éawskimi w┼éadzami a mieszka┼äcami podmiejskiej wsi K─Öty (w rzeczywisto┼Ťci ÔÇô ┼üany), kt├│rzy nie chc─ů dopu┼Ťci─ç do przerwania wa┼é├│w przeciwpowodziowych i zalania wioski w celu zmniejszenia zagro┼╝enia dla Wroc┼éawia. W ko┼äcowych odcinkach uderzaj─ůcy i dojmuj─ůcy jest za┼Ť widok zalanego miasta.

I wreszcie dobrze si─Ö sta┼éo, ┼╝e tak wa┼╝ne wydarzenie zyska┼éo nowy rozg┼éos i now─ů medialn─ů reprezentacj─Ö. Owszem, wi─Ökszo┼Ť─ç postaci tw├│rcy wymy┼Ťlili od zera (co jest zreszt─ů zrozumia┼ée zar├│wno w warstwie fabularnej, jak i prawnej). Niemniej og├│lne ramy opowie┼Ťci i liczne sceny opracowano na podstawie rzeczywistych zdarze┼ä, przez co serial ma tak┼╝e warto┼Ť─ç historyczn─ů.

A jednak czego┼Ť mi zabrak┼éo.

Prawda o katastrofach

Sp├│jrzmy na dwa cytaty. Pierwszy pochodzi z przeprowadzonej po latach rozmowy z ├│wczesnym prezydentem miasta, Bogdanem Zdrojewskim, w portalu TuWroc┼éaw:

ÔÇô Jakie pozytywne historie z powodzi najbardziej zapad┼éy panu w pami─Ö─ç?

ÔÇô Przede wszystkim integracja samych wroc┼éawian, zbudowana wsp├│lnota. Walczyli wszyscy ÔÇô starzy i m┼éodzi, dotkni─Öci powodzi─ů i ci, kt├│rzy mieszkali w miejscach bezpiecznych. Wroc┼éawia bronili stra┼╝acy, urz─Ödnicy, studenci i zakonnice. To w├│wczas zako┼äczy┼é si─Ö proces budowania to┼╝samo┼Ťci Wroc┼éawia. Pow├│d┼║ nie by┼éa ┼║r├│d┼éem tego procesu, ale swoistego rodzaju przyspieszaczem.

Drugi cytat to fragment ksi─ů┼╝ki ÔÇ×Humankind: A Hopeful HistoryÔÇŁ autorstwa holenderskiego historyka Rutgera Bregmana. (Artyku┼é naukowy, kt├│ry przytacza Bregman, mo┼╝na znale┼║─ç tutaj).

Centrum Bada┼ä nad Katastrofami na Uniwersytecie w Delaware ustali┼éo na podstawie blisko siedmiuset raport├│w z bada┼ä terenowych ÔÇô prowadzonych od 1963 roku ÔÇô ┼╝e nigdy nie ma kompletnego chaosu. Nigdy nie jest tak, ┼╝e ka┼╝dy gra tylko na siebie. Wska┼║niki przest─Öpczo┼Ťci (morderstw, w┼éama┼ä, gwa┼ét├│w) zazwyczaj spadaj─ů. Ludzie nie s─ů sparali┼╝owani szokiem; s─ů opanowani i zaczynaj─ů dzia┼éa─ç. ÔÇ×Jakiekolwiek rozmiary mia┼éaby grabie┼╝ [ÔÇŽ] zawsze blednie w por├│wnaniu z powszechnymi aktami altruizmu, polegaj─ůcymi na bezp┼éatnym dzieleniu si─Ö dobrami i us┼éugami na masow─ů skal─ÖÔÇŁ.

Katastrofy wydobywaj─ů z ludzi to, co najlepsze. Nie znam ┼╝adnego innego odkrycia socjologicznego wspartego tak solidnymi dowodami, kt├│re by┼éoby tak beztrosko ignorowane.

Jak dobrze broni si─Ö ÔÇ×Wielka wodaÔÇŁ, kiedy we┼║miemy pod uwag─Ö t─Ö wiedz─Ö o wroc┼éawian(k)ach i samej powodzi? Ot├│┼╝, niestety, niezbyt dobrze.

Zbyt ostro, zbyt ponuro

O solidarno┼Ťci oraz wsp├│lnocie powodzianek i powodzian opowiada proponowany przez Netflixa materia┼é dodatkowy ÔÇô ostatnia z czterech ÔÇ×Historii wielkiej wodyÔÇŁ. W samym serialu chyba najmocniej wida─ç to wtedy, gdy przyw├│dca protestu w K─Ötach przyjmuje do ┼éodzi wicewojewod─Ö dolno┼Ťl─ůskiego ÔÇô kt├│ry by┼é jego przeciwnikiem podczas konfliktu o wa┼éy przeciwpowodziowe ÔÇô i razem p┼éyn─ů do kostnicy. Ponadto serial pokazuje nam nie tylko szabrowanie sklep├│w, lecz tak┼╝e wesele na pi─Ötrze jednego z zalanych dom├│w. Oto przyk┼éadowy fragment dialogu z tego wesela:

ÔÇô Przepraszam. Czy macie mo┼╝e telefon?

ÔÇô [ÔÇŽ] Telefony nie dzia┼éaj─ů. Nic tu nie dzia┼éa.

ÔÇô W├│dka dzia┼éa. Prosz─Ö bardzo, pani si─Ö napije!

ÔÇ×Wielka wodaÔÇŁ nie jest zatem wy┼é─ůcznie pos─Öpna; zdarzaj─ů si─Ö w niej momenty, w kt├│rych mo┼╝na odetchn─ů─ç. Sceny takie s─ů jednak drugo-, je┼Ťli nie trzecioplanowe. Altruizm, wzajemna pomoc i po prostu wsp├│lne sp─Ödzanie czasu ust─Öpuj─ů miejsca konfliktom, przede wszystkim wspomnianym ju┼╝ napi─Öciom i starciom mi─Ödzy ludno┼Ťci─ů wsi K─Öty a wroc┼éawskimi decydentami.

Oczywi┼Ťcie stworzenie wci─ůgaj─ůcej narracji, kt├│ra nie opiera┼éaby si─Ö na tego rodzaju konfliktach, to trudna sztuka. Ale to mi─Ödzy innymi dlatego, ┼╝e dali┼Ťmy si─Ö przekona─ç, i┼╝ z┼éo jest ciekawsze i bardziej wiarygodne od dobra. ┼Üwietnie pisze o tym Ursula K. Le Guin w opowiadaniu ÔÇ×Ci, kt├│rzy odchodz─ů z OmelasÔÇŁ, a w Magazynie Kontakt podobnym kwestiom po┼Ťwi─Öcili┼Ťmy ca┼éy numer zatytu┼éowany ÔÇ×Kryzys wyobra┼║niÔÇŁ.

Co wi─Öcej, nie w tym rzecz, by opowiada─ç historie zupe┼énie pozbawione konflikt├│w. Mo┼╝na wyobrazi─ç sobie ÔÇ×Wielk─ů wod─ÖÔÇŁ, w kt├│rej ostatnie odcinki, rozgrywaj─ůce si─Ö w podtopionym Wroc┼éawiu, podtrzymywa┼éyby opozycj─Ö mi─Ödzy politykami a zwyk┼éymi lud┼║mi. Pokazywa┼éyby tych pierwszych jako kompletnie zaskoczonych, ┼╝e ci drudzy s─ů w stanie zmobilizowa─ç si─Ö do wsp├│lnego dzia┼éania, pomaga─ç sobie nawzajem i ograniczy─ç negatywne skutki powodzi. Tak u┼éo┼╝ona historia mog┼éaby chyba zachowa─ç napi─Öcie na poziomie zbli┼╝onym do obecnego, a by┼éaby nieco pe┼éniejsza i bli┼╝sza temu, jak naprawd─Ö zachowuj─ů si─Ö ludzie. By─ç mo┼╝e przy tej okazji uda┼éoby si─Ö te┼╝ zasygnalizowa─ç istotny moment w procesie tworzenia nowoczesnej to┼╝samo┼Ťci Wroc┼éawia ÔÇô miasta, w kt├│rym po drugiej wojnie ┼Ťwiatowej zamieszkali g┼é├│wnie przyjezdni.

Jak być mogło

ÔÇ×Wielka wodaÔÇŁ powiela te┼╝ schemat sprawczych (czy przynajmniej maj─ůcych racj─Ö) jednostek oraz niem─ůdrych, bezw┼éadnych instytucji, znany z opowie┼Ťci o superbohaterach i genialnych detektywach. W serialu indywidualistyczny wzorzec uciele┼Ťnia g┼é├│wna bohaterka, hydrolo┼╝ka, kt├│ra ÔÇô tu plus dla tw├│rc├│w ÔÇô nie jest nieomylna, og├│lnie jednak rozumie sytuacj─Ö lepiej ni┼╝ ca┼éy sztab kryzysowy razem wzi─Öty. (Rozumie j─ů zreszt─ů mimo tego, ┼╝e zdobywa┼éa wykszta┼écenie na Zachodzie ÔÇô mo┼╝na si─Ö zastanawia─ç, czy taka konstrukcja postaci nie jest pewn─ů ┼éagodn─ů form─ů symbolicznego kolonializmu).

Jak mo┼╝na by┼éoby sobie poradzi─ç z tym problemem narracyjnym? Na przyk┼éad pokazuj─ůc skuteczne dzia┼éania takich instytucji pa┼ästwowych, jak stra┼╝ po┼╝arna. I tu zn├│w mamy dobre podstawy historyczne, co po┼Ťwiadcza niedawna rozmowa z emerytowanym stra┼╝akiem Andrzejem J. na stronie SmogLab.

Jakie┼Ť 2ÔÇô3 tygodnie nie byli┼Ťmy w domach. P├│┼║niej podzielili┼Ťmy si─Ö na p├│┼é, bo nie da rady pracowa─ç ci─ůgle. [ÔÇŽ] Jeszcze przez dwa miesi─ůce chodzili┼Ťmy na s┼éu┼╝b─Ö 24/24 [ÔÇŽ]. Tam, gdzie dop┼éywa┼éo si─Ö z pomoc─ů, ludzie byli wdzi─Öczni, ┼╝e jeste┼Ťmy, pomagamy i bierzemy czynny udzia┼é w ratowaniu miasta. Ludzie jeszcze nam pomagali ÔÇô to by┼éa wzajemna pomoc. [ÔÇŽ]

Zdarza┼éy si─Ö te┼╝ paranoiczne sytuacje. B─Öd─ůc jeszcze na urlopie, przyjecha┼éem swoim prywatnym p├│┼éci─Ö┼╝kim autem Avi─ů na wroc┼éawski Wojn├│w. [ÔÇŽ] Hydranty by┼éy wtedy po prostu pozalewane, wi─Öc przywioz┼éem im ze wsi czyst─ů wod─Ö. Nagle pojawi┼é si─Ö pewien polityk i krzyczy: ÔÇ×Zaje┼╝d┼╝aj do mnie, ja b─Öd─Ö im racjonowa┼é t─Ö wod─Ö!ÔÇŁ. A ja na to: ÔÇ×Ch┼éopie, to ja j─ů przywioz┼éem, a ty nie jeste┼Ť tutaj od rz─ůdzenia [ÔÇŽ]ÔÇŁ.

Powt├│rz─Ö: to nie jest z┼éy serial. Trudno go nazwa─ç wybitnym (jak na przyk┼éad stworzony przez HBO ÔÇ×CzarnobylÔÇŁ), ale dobrym ÔÇô jak najbardziej ju┼╝ mo┼╝na. S┼éabo┼Ťci ÔÇ×Wielkiej wodyÔÇŁ wi─ů┼╝─ů si─Ö z tym, ┼╝e powiela ona ograne schematy budowania opowie┼Ťci oraz zwi─ůzane z nimi stereotypy ┼Ťwiatopogl─ůdowe. Gdyby uda┼éo si─Ö jej poza nie wykroczy─ç, mo┼╝e zosta┼éaby dzie┼éem wyj─ůtkowym.

A mo┼╝e sko┼äczy┼éoby si─Ö na wielkiej klapie. Ale taka ju┼╝ cena artystycznego ryzyka.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś