Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

O powr├│t cz┼éowieka altruistycznego

Katolicka nauka spo┼éeczna ma wi─Öc ambicj─Ö by─ç ÔÇô z pewno┼Ťci─ů nie jedyn─ů ÔÇô ÔÇ×szczepionk─ů na neoliberalizmÔÇŁ. ┼╗eby jednak sta┼éa si─Ö ni─ů naprawd─Ö, trzeba najpierw rozprawi─ç si─Ö z mitem chrze┼Ťcija┼ästwa wspieraj─ůcego wolny rynek lub ÔÇô w najlepszym razie ÔÇô indyferentnego wobec ┼Ťwiatowej gospodarki.

materiały prasowe

materiały prasowe


Recenzja ksi─ů┼╝ki Rafa┼éa ┼ü─Ötochy ÔÇ×Ekonomia wsp├│┼édzia┼éania. Katolicka nauka spo┼éeczna wobec wyzwa┼ä globalnego kapitalizmuÔÇŁ.
***
Potrzeba g┼é─Öbszego spojrzenia na katolick─ů nauk─Ö spo┼éeczn─ů i ukazania jej stosunku do globalnego rynku istnia┼éa od dawna. Brak takiej refleksji prowadzi┼é do r├│┼╝nych spekulacji, cz─Östo zaskakuj─ůcych, m├│wi─ůcych o afirmatywnym nastawieniu katolicyzmu wobec wolnego rynku i dominuj─ůcego w ekonomii modelu neoliberalnego. Najnowsza ksi─ů┼╝ka Rafa┼éa ┼ü─Ötochy, religioznawcy i politologa, zadaje k┼éam tym spekulacjom i pokazuje faktyczny stosunek wsp├│┼éczesnej my┼Ťli katolickiej do panuj─ůcej obecnie rzeczywisto┼Ťci spo┼éeczno-ekonomicznej.
Przeprowadzona przez ┼ü─Ötoch─Ö rekapitulacja idei p┼éyn─ůcych z katolickiej nauki spo┼éecznej w odniesieniu do wci─ů┼╝ jeszcze dominuj─ůcego na ┼Ťwiecie modelu gospodarczego doprowadza do wa┼╝nego wniosku: wsp├│┼éczesna ekonomia jak tlenu potrzebuje etyki. ÔÇ×Ekonomia straci┼éa kontakt z etyk─ů, z kt├│rej si─Ö wywodziÔÇŁ ÔÇô pisze przywo┼éywany w omawianej ksi─ů┼╝ce czeski ekonomista Tom├í┼í Sedl├í─Źek. Pierwsze┼ästwo etyki nad ekonomi─ů musi spowodowa─ç zmian─Ö my┼Ťlenia o gospodarce. Dzia┼éania rz─ůdz─ůcych powinny d─ů┼╝y─ç do takich rozwi─ůza┼ä, kt├│re buduj─ů mi─Ödzy lud┼║mi trwa┼ée ÔÇô niekoniecznie oparte o indywidualn─ů korzy┼Ť─ç ÔÇô wi─Özi. St─ůd autor ÔÇ×Ekonomii wsp├│┼édzia┼éaniaÔÇŁ niejako rehabilituje tak cz─Östo bagatelizowane przez neolibera┼é├│w: ekonomi─Ö daru i propozycje Ko┼Ťcio┼éa w kwestii gospodarki, zawarte w encyklikach papieskich ostatniego p├│┼éwiecza. Ksi─ů┼╝ka nie mog┼éa te┼╝ pomin─ů─ç wyp┼éywaj─ůcej z ducha Soboru Watyka┼äskiego II teologii wyzwolenia. ┼ü─Ötocha pokazuje, bardziej ni┼╝ mo┼╝na by si─Ö tego spodziewa─ç, skomplikowany stosunek do niej w nauczaniu Jana Paw┼éa II i Benedykta XVI, a tak┼╝e wyra┼║ne inspiracje tym nurtem w nauczaniu Franciszka.
Krytykuj─ůc neoliberalny spos├│b my┼Ťlenia o gospodarce, ┼ü─Ötocha si─Öga po szeroki wachlarz bada┼ä i odniesie┼ä. Z jednej strony przywo┼éuje prace s┼éynnego antropologa i etnologa Bronis┼éawa Malinowskiego, kt├│re obalaj─ů mit ÔÇ×cz┼éowieka pierwotnegoÔÇŁ kieruj─ůcego si─Ö przede wszystkim w┼éasnym interesem. Badania Malinowskiego wykazuj─ů co┼Ť zgo┼éa przeciwnego. Kulturom tradycyjnym nieobce by┼éo to, co dzi┼Ť nazywamy ekonomi─ů czy logik─ů daru. Odkrycia tego badacza z pocz─ůtku XX wieku powinny przypomina─ç wsp├│┼éczesnym, ┼╝e wymiana towar├│w nie musi bazowa─ç na osobistych korzy┼Ťciach, lecz mo┼╝e by─ç czym┼Ť wi─Öcej: narz─Ödziem socjalizacji i podtrzymywania wi─Özi mi─Ödzyludzkich. Dalej autor przytacza nowsze ustalenia z pogranicza ekonomii, socjologii czy psychologii. Przypomina o paradoksie Easterlina, czyli odkryciu tego, ┼╝e po przekroczeniu ┼Ťredniego dochodu na osob─Ö dalszy poziom szcz─Ö┼Ťcia jednostki nie tylko przestaje si─Ö podnosi─ç, lecz przeciwnie ÔÇô obni┼╝a si─Ö. To znane ju┼╝ od lat 70. XX wieku zjawisko obna┼╝a kolejny mit wolnorynkowej ekonomii ÔÇô mit konsumpcjonizmu. Droga cz┼éowieka do szcz─Ö┼Ťcia z pewno┼Ťci─ů nie jest jedna, ale w─ůtpliwe jest to, ┼╝e wiedziecie ona przez centra handlowe.
Do czego jeszcze prowadzi kapitalizm? Przede wszystkim do rozwarstwienia spo┼éecze┼ästwa, podzia┼é├│w na bogatych i biednych. Opr├│cz finansowego powodzenia nielicznych, mamy te┼╝ pogarszaj─ůc─ů si─Ö sytuacj─Ö wielu wykluczonych. Rozwarstwienie spo┼éeczne prowadzi do wzrostu umieralno┼Ťci niemowl─ůt czy cz─Östszej zapadalno┼Ťci ludzi na przewlek┼ée choroby. Badania podkre┼Ťlaj─ů te┼╝, ┼╝e im wi─Öksze nier├│wno┼Ťci, tym mniejsze szanse awansu spo┼éecznego. Prawid┼éowo┼Ť─ç ta obala kolejny mit neoliberalizmu zawarty w popularnym (bynajmniej nie ludowym) przys┼éowiu: ÔÇ×od pucybuta do milioneraÔÇŁ.
Jaki wniosek p┼éynie z om├│wionych analiz? Nieskr─Öpowany rynek si─Ö nie op┼éaca. Nie tylko w sensie czysto ekonomicznym. Wa┼╝niejsze s─ů tu negatywne skutki spo┼éeczne tych wszystkich nakierowanych na zysk idei, kt├│re zanurzone we wska┼║nikach i s┼éupkach zapominaj─ů o najwa┼╝niejszym: o miejscu cz┼éowieka w gospodarce, a przede wszystkim miejscu gospodarki w ┼╝yciu cz┼éowieka.
Uog├│lniaj─ůc, mo┼╝na stwierdzi─ç, ┼╝e grzechami pierworodnymi neoliberalizmu s─ů: utopijno┼Ť─ç i dogmatyzm. A zatem wsp├│┼éczesny kapitalizm zostaje przez ┼ü─Ötoch─Ö zaatakowany w podobny spos├│b jak inny niegdysiejszy eksperyment ÔÇô nie mniej utopijny i sekciarski ÔÇô radziecki komunizm. ÔÇ×Konsekwencj─ů przyjmowania pewnych abstrakcyjnych zasad ÔÇô pisze ┼ü─Ötocha ÔÇô traktowanych jako nienaruszalne i powszechne prawid┼éa rz─ůdz─ůce ludzkim ┼╝yciem […] jest przekonanie, ┼╝e istnieje jedna obowi─ůzuj─ůca wszystkich droga od pierwotno┼Ťci do nowoczesno┼ŤciÔÇŁ. Kurczowe trzymanie si─Ö doktryny w odmianie neoliberalnej doprowadzi┼éo mi─Ödzy innymi do przeszczepienia ameryka┼äskiego modelu gospodarki do pa┼ästw tak zwanego Trzeciego ┼Üwiata (na przyk┼éad Senegalu). Prywatyzacja afryka┼äskich przedsi─Öbiorstw, redukcja etat├│w w administracji czy likwidowanie program├│w socjalnych ÔÇô to wszystko skutki ÔÇ×dostosowania strukturalnegoÔÇŁ zaprowadzonego przez Bank ┼Üwiatowy i Mi─Ödzynarodowy Fundusz Walutowy w imi─Ö wolnorynkowych idei. ÔÇ×PomocÔÇŁ ta przynios┼éa pa┼ästwom-ÔÇ×beneficjentomÔÇŁ spadek stopy ┼╝yciowej obywateli, wzrost ub├│stwa i ┼Ťmiertelno┼Ťci oraz nasilenie si─Ö przemocy.
Katolicka nauka spo┼éeczna ma wi─Öc ambicj─Ö by─ç ÔÇô z pewno┼Ťci─ů nie jedyn─ů ÔÇô ÔÇ×szczepionk─ů na neoliberalizmÔÇŁ, ┼╝e pos┼éu┼╝─Ö si─Ö trafn─ů metafor─ů b─Öd─ůc─ů tytu┼éem jednego z numer├│w ÔÇ×Nowego ObywatelaÔÇŁ. ┼╗eby jednak sta┼éa si─Ö ni─ů naprawd─Ö, trzeba najpierw rozprawi─ç si─Ö z mitem chrze┼Ťcija┼ästwa wspieraj─ůcego wolny rynek lub ÔÇô w najlepszym razie ÔÇô indyferentnego wobec ┼Ťwiatowej gospodarki. ┼ü─Ötocha robi to znakomicie, obszernie w┼é─ůczaj─ůc w swoj─ů narracj─Ö nauczanie trzech ostatnich papie┼╝y. Kiedy autor przypomina polskim czytelnikom o dramatycznie niskim stopniu uzwi─ůzkowienia w naszym kraju, b─Öd─ůcym konsekwencj─ů zar├│wno braku zaufania dla powi─ůzanych z polityk─ů szef├│w zwi─ůzk├│w, jak i braku nadziei na mo┼╝liwo┼Ť─ç wywarcia realnego wp┼éywu na decyzje oderwanych od spo┼éecze┼ästwa rz─ůdz─ůcych, to zaraz obok tego cytuje jedn─ů z encyklik Benedykta XVI, w kt├│rej papie┼╝ g┼éosi poparcie dla ÔÇ×tworzenia stowarzysze┼ä pracownik├│wÔÇŁ.
Katolicka nauka spo┼éeczna widzi r├│wnie┼╝ potrzeb─Ö ludzkiej kontroli nad gospodark─ů, a nie panowania rynku nad lud┼║mi i ich prac─ů. St─ůd postulat ustanowienia globalnego kierownictwa nad rynkiem, obecny chocia┼╝by w nauczaniu Benedykta XVI. Podobn─ů wizj─Ö stosunk├│w ekonomicznych propagowa┼é te┼╝ podkre┼Ťlaj─ůcy potrzeb─Ö solidarno┼Ťci i wsp├│┼épracy mi─Ödzyludzkiej Jan Pawe┼é II. ┼Üladem swoich poprzednik├│w zmierza, z wi─Ökszym nawet zdecydowaniem, obecny papie┼╝. W ÔÇ×Ekonomii wsp├│┼édzia┼éaniaÔÇŁ szeroko om├│wione zosta┼éy ekonomiczne pogl─ůdy Franciszka. Papie┼╝ wprost m├│wi mi─Ödzy innymi o ÔÇ×d┼éugu ekonomicznymÔÇŁ uprzemys┼éowionej P├│┼énocy wzgl─Ödem biednego Po┼éudnia. ÔÇ×W encyklice ┬źLaudato siÔÇÖ┬╗ ÔÇô pisze ┼ü─Ötocha ÔÇô wida─ç przede wszystkim wo┼éanie o zmiany kompleksowe, papie┼╝ nie wierzy w proste recepty, kt├│re mia┼éyby przynie┼Ť─ç natychmiastowy skutek, nie wierzy w samoczynne rozwi─ůzanie si─Ö narastaj─ůcych problem├│w, nie mo┼╝e te┼╝ przyj─ů─ç biocentrycznej perspektywy, widz─ůcej w cz┼éowieku jeden tylko z r├│wnorz─Ödnych gatunk├│w zamieszkuj─ůcych Ziemi─Ö, kt├│rego populacja nadmiernie si─Ö rozros┼éa, implikuj─ůc zachwianie r├│wnowagi ekologicznej, w najbardziej skrajnych przypadkach traktuj─ůcego go nawet jako superpaso┼╝yta, kt├│rego ┼╝ywicielskim organizmem jest Ziemia ÔÇô GajaÔÇŁ. Wida─ç tu wo┼éanie papie┼╝a z jednej strony o interwencjonizm cz┼éowieka w gospodark─Ö, a z drugiej ÔÇô o powstrzymanie nadmiernej eksploatacji ziemi, kt├│r─ů ludzie, pod pretekstem ÔÇ×uczynienia jej sobie poddanejÔÇŁ, zacz─Öli wyzyskiwa─ç na niespotykan─ů wcze┼Ťniej skal─Ö.
Jak si─Ö wi─Öc okazuje, ÔÇ×religijneÔÇŁ koncepcje ekonomiczne lub precyzyjniej: koncepcje postulowane przez katolickich przyw├│dc├│w s─ů budowane w oparciu o realizm gospodarczo-polityczny, humanizm i, przede wszystkim, etyk─Ö, co powoduje zwr├│cenie uwagi w pierwszej kolejno┼Ťci na spo┼éeczne konsekwencje podejmowanych dzia┼éa┼ä. Inaczej dzieje si─Ö w paradygmacie neoliberalnym, gdzie niepodzielnie kr├│luj─ů dawno ju┼╝ skompromitowane has┼éa i niemaj─ůce nic wsp├│lnego z rzeczywisto┼Ťci─ů frazesy. Je┼Ťli wi─Öc kt├│r─ů┼Ť ze stron mo┼╝na pos─ůdza─ç o pos┼éugiwanie si─Ö j─Özykiem metafizycznym w celu szerzenia demagogii, szafowanie zakl─Öciami i formu┼ékami bez pokrycia ÔÇô to trzeba by te grzechy przypisa─ç w┼éa┼Ťnie obozowi neolibera┼é├│w tr─ůbi─ůcemu od lat t─Ö sam─ů melodi─Ö o ÔÇ×┼Ťwi─Ötym prawie w┼éasno┼ŤciÔÇŁ. Idee ceni─ůce wy┼╝ej same siebie ni┼╝ codzienny byt cz┼éowieka nie mog─ů si─Ö op┼éaca─ç.
Czym┼╝e jednak by┼éaby katolicka nauka spo┼éeczna bez czyn├│w? W ostatniej cz─Ö┼Ťci ksi─ů┼╝ki autor kre┼Ťli sylwetki os├│b oraz opisuje dzia┼éalno┼Ť─ç organizacji, kt├│re wciela┼éy w ┼╝ycie idee katolickiej nauki spo┼éecznej. W┼Ťr├│d nich znajduj─ů si─Ö dwaj Polacy: ksi─ůdz Piotr Wawrzyniak oraz ÔÇô bardziej dzi┼Ť nam znany ÔÇô Franciszek Stefczyk. Portrety tych dzia┼éaj─ůcych w drugiej po┼éowie XIX i w pierwszych dziesi─Öcioleciach XX wieku postaci ka┼╝─ů zastanowi─ç si─Ö dzi┼Ť, przesz┼éo czterdzie┼Ťci lat po ukazaniu si─Ö ÔÇ×Rodowod├│w niepokornychÔÇŁ Bohdana Cywi┼äskiego, czy mi─Ödzy Polaka-katolika i Polaka-radyka┼éa nie trzeba by wstawi─ç trzeciej figury inteligenta prze┼éomu wiek├│w: Katolika-sp├│┼édzielcy?
Czy dzi┼Ť katolicka nauka spo┼éeczna ÔÇô je┼Ťli faktycznie nast─ůpi zmiana ┼Ťwiatowego paradygmatu gospodarczego ÔÇô ma szanse powr├│ci─ç do ┼éask? Dla zaanga┼╝owanych socjalist├│w mo┼╝e wyda─ç si─Ö niewystarczaj─ůco radykalna czy reformatorska. Jednak ju┼╝ dla twardo obstaj─ůcych przy swoich stanowiskach konserwatywnych libera┼é├│w jej przes┼éanie musi wyda─ç si─Ö rewolucyjne, szokuj─ůce i nie do pogodzenia z ich ÔÇ×wierno┼Ťci─ů doktrynieÔÇŁ. Nauczanie ostatnich papie┼╝y z pewno┼Ťci─ů stoi w opozycji do neoliberalizmu i jego utopijnej propozycji zafundowania nam jeszcze jednego ÔÇ×nowego wspania┼éego ┼ŤwiataÔÇŁ. Ludzie maj─ů do┼Ť─ç wspania┼éych ┼Ťwiat├│w, z ch─Öci─ů zgodziliby si─Ö na ┼Ťwiat normalny. ┼╗aden z katolickich przyw├│dc├│w nie proponuje jednoznacznej antytezy dla neoliberalizmu, cho─ç w tej kwestii najbli┼╝szy, a przynajmniej najkonkretniejszy, wydaje si─Ö Franciszek. Katolicka nauka spo┼éeczna postuluje przede wszystkim ekonomi─Ö podporz─ůdkowan─ů etyce i ludziom, niezale┼╝nie od systemu gospodarczego, do jakiego ta chrze┼Ťcija┼äska wizja ekonomii zostanie zaaplikowana. Ekonomia chrze┼Ťcija┼äska to ekonomia wsp├│┼édzia┼éania oparta na odpowiedzialno┼Ťci za drugiego cz┼éowieka i solidarno┼Ťci z ubogimi. Jest to r├│wnie┼╝ propozycja nowej-starej wizji cz┼éowieka ÔÇô homo altruistic, przezwyci─Ö┼╝aj─ůcego wci─ů┼╝ w nas drzemi─ůcego homo oeconomicusa.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie - w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej Polityka prywatno┼Ťci zamknij ├Ś