fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

O pedagogi臋 uci艣nionych

M贸wili艣cie, 偶e jeste艣my ludem ciemnym i niezdolnym. Niezdolnym do 偶ycia bez was. Niezdolnym do rz膮dzenia sob膮. Niezdolnym do my艣lenia. Wypowiadane przez was s艂owa nie zwiod艂y nas, by艂y zwyk艂ym k艂amstwem.
O pedagogi臋 uci艣nionych
zdj臋cia archiwalne dzi臋ki uprzejmo艣ci autora

Paulo Freire, brazylijski nauczyciel i filozof wychowania, jest bez w膮tpienia postaci膮 kultow膮. W艣r贸d my艣licieli pochodz膮cych spoza 艣wiata zachodniego tak spektakularny sukces w dziedzinie nauk spo艂ecznych i humanistycznych pozostaje zjawiskiem bez precedensu. Jego my艣l trafi艂a do 鈥瀙ierwszego鈥 i 鈥瀌rugiego鈥 艣wiata za po艣rednictwem ameryka艅skich pedagog贸w krytycznych, takich jak Peter McLaren i Henry Giroux, kt贸rzy na prze艂omie lat 70. i 80. prze偶ywali siln膮 fascynacj臋 filozofi膮 wychowania i praktyk膮 edukacyjn膮 Freirego.

Z艂e wychowanie

W 1983 roku Giroux opublikowa艂 ksi膮偶k臋 zatytu艂owan膮 鈥濼heory and resistance in education: towards a pedagogy of opposition鈥. Na pierwszy plan wysuwa艂o si臋 w niej pytanie o to, co dana forma wiedzy lub my艣lenia 鈥瀝obi鈥 ludziom. Kategoriami, kt贸re pozwala艂y autorowi odr贸偶ni膰 鈥瀌obre鈥 teorie edukacji od 鈥瀦艂ych鈥, sta艂y si臋 w ten spos贸b optymizm i pesymizm. Po jednej stronie by艂a nacechowana optymizmem pedagogika, po drugiej 鈥 pesymistyczna socjologia edukacji. Socjologia edukacji t艂umaczy艂a, jak cz艂owiek dziedziczy pozycj臋 spo艂eczn膮 swoich rodzic贸w i jak ludzka 艣wiadomo艣膰 kszta艂towana jest na potrzeby spo艂ecze艅stwa, kt贸rego zasad膮 jest nier贸wno艣膰. O najbardziej radykalnej postaci tej odmiany socjologii Giroux pisa艂: 鈥濸ogl膮dy te s膮 wadliwe nie tylko z powodu ich instrumentalnego redukcjonizmu w odniesieniu do roli szko艂y, ale tak偶e dlatego, 偶e stanowi膮 form臋 radykalnego pesymizmu, kt贸ry daje niewielk膮 nadziej臋 na zmian臋 spo艂eczn膮 i jeszcze mniej daje powod贸w do rozwijania alternatywnych praktyk pedagogicznych鈥.

W perspektywie socjologii edukacji rol臋 szko艂y mo偶na sprowadzi膰 do podtytu艂u s艂ynnej ksi膮偶ki Paula Willisa, 鈥濴earning to labour: how working class kids get working class jobs鈥. Jak to si臋 dzieje, 偶e dzieci z klasy robotniczej w doros艂ym 偶yciu wykonuj膮 zawody robotnicze, a dzieci lekarzy, prawnik贸w i architekt贸w zostaj膮 lekarzami, prawnikami i architektami? Na to w艂a艣nie pytanie starali si臋 odpowiedzie膰 tw贸rcy teorii reprodukcji. Pierre Bourdieu, kt贸ry analizowa艂 zwi膮zki pomi臋dzy nasz膮 pozycj膮 spo艂eczn膮 a tym, w jaki spos贸b sp臋dzamy wakacje, przygotowujemy st贸艂 wigilijny czy s艂uchamy muzyki, uwa偶a艂, 偶e dziedziczenie dotyczy nie tylko ekonomicznego i spo艂ecznego kapita艂u jednostki, lecz przede wszystkim jej kapita艂u kulturowego. Basil Bernstein, kt贸ry bada艂 przyczyny niepowodze艅 szkolnych w Wielkiej Brytanii, sprowadzi艂 wszystko do kodu j臋zykowego, kt贸rym pos艂uguj膮 si臋 rodzice uczni贸w. Z punktu widzenia dzieci, kt贸rych rodzice wykonuj膮 proste prace, czyli zarazem prace wymagaj膮ce u偶ywania prostego j臋zyka, szko艂a m贸wi bowiem w j臋zyku obcym. Ostatecznie wszystko zaczyna przypomina膰 偶artobliwy wierszyk Roberta Desnosa, kt贸ry Bourdieu i Passeron uczynili mottem swojej ksi膮偶ki 鈥濺eprodukcja鈥. W ksi膮偶ce tej krok po kroku wykazali, 偶e szko艂a intencjonalnie i nieintencjonalnie stosuje zinstytucjonalizowan膮 przemoc wobec uczni贸w, by zreprodukowa膰 spo艂ecze艅stwo na tej przemocy ufundowane:

Oto historia Jonatana,
co w wieku m艂odym, bez zachodu
schwyta艂 by艂 pelikana
na wyspie Dalekiego Wschodu.
Rankiem pelikan Jonatana
jajo wnet z艂o偶y艂 ca艂e bia艂e,
z kt贸rego wkr贸tce si臋 wy艂ania
pelikan ca艂kiem do艅 podobny.
Drugi pelikan zn贸w z kolei
jajo wnet z艂o偶y艂 ca艂e bia艂e.
A z wn臋trza tego jaja
nowy pelikan si臋 wy艂ania,
kt贸ry uczyni zn贸w to samo.
Wszystko to mo偶e trwa膰 bez przerwy,
Je偶eli tylko, oczywi艣cie,
nie zrobi si臋 omletu pierwej.

Bourdieu i Bernstein nie byli jednak wed艂ug Giroux najbardziej pesymistycznymi z pesymistycznych. To miano zarezerwowane zosta艂o dla zwolennik贸w koncepcji reprodukcji ekonomicznej, kt贸rzy wprost odwo艂ywali si臋 do filozofii, socjologii i ekonomii Karola Marksa. Chodzi mi臋dzy innymi o Samuela Bowlesa i Herberta Gintisa 鈥 tw贸rc贸w tak zwanej teorii korespondencji. Bowles i Gintis zakwestionowali to, co wed艂ug wielu decydent贸w politycznych jest dzisiaj najwi臋ksz膮 s艂abo艣ci膮 szko艂y, a mianowicie 偶e nie spe艂nia ona oczekiwa艅 pracodawc贸w na rynku pracy. Doszli do wniosku, 偶e problemem systemowej edukacji jest 鈥 wr臋cz przeciwnie 鈥 to, 偶e bezrefleksyjnie odpowiada ona na zapotrzebowanie kapitalistycznej gospodarki. W efekcie szko艂a nie jest miejscem wyr贸wnywania szans 偶yciowych jednostek ani te偶 miejscem sprzyjaj膮cym ich rozwojowi, lecz raczej miejscem w膰wiczania si臋 w kultur臋 podporz膮dkowania. Szko艂y wykopuj膮 przepa艣ci spo艂eczne i wychowuj膮 do wykonywania wyalienowanej pracy, poniewa偶 przygotowuj膮 uczni贸w do 偶ycia w 艣wiecie, w kt贸rym istniej膮 spo艂eczne przepa艣ci, a praca jest wyalienowana.

Giroux dostrzega艂 w teoriach reprodukcji zagro偶enie dla rozwoju radykalnej edukacji, bo prowadz膮 one do pesymizmu wyniszczaj膮cego, druzgocz膮cego i parali偶uj膮cego ludzi w ich dzia艂aniach edukacyjnych na rzecz bardziej ludzkiej rzeczywisto艣ci. Pesymizm socjologicznych teorii reprodukcji ma wi臋c zosta膰 zast膮piony pedagogi膮 optymizmu, nadziei i mo偶liwo艣ci, a patronem takiej w艂a艣nie pedagogii sta艂 si臋 Paulo Freire.

Ala jest g艂odna

Freire urodzi艂 si臋 w 1921 roku w Casa Amarela, dzielnicy miasta Recife w brazylijskim stanie Pernambuco. Wielki kryzys ekonomiczny zmusi艂 jednak jego rodzic贸w do przeniesienia si臋 do prowincjonalnego miasteczka Jaboat茫o. Mimo 偶e koszty 偶ycia by艂y tam ni偶sze, rodzinie Freirego nie udawa艂o si臋 utrzyma膰 standardu 偶ycia na poziomie klasy 艣redniej. On sam po latach tak pisa艂 o tym okresie: 鈥濿 Jaboat茫o straci艂em ojca. W Jaboat茫o eksperymentowa艂em z g艂odem i zrozumia艂em, czym jest dla innych. Jaboat茫o, cho膰 by艂em jeszcze dzieckiem, zmieni艂o mnie w m臋偶czyzn臋 za spraw膮 b贸lu i cierpienia, kt贸re nie pogr膮偶y艂y mnie jednak w mroku beznadziei. W Jaboat茫o grywa艂em w pi艂k臋 z ch艂opakami z ludu. [鈥 W Jaboat茫o, gdy mia艂em dziesi臋膰 lat, zacz膮艂em my艣le膰, 偶e wiele spraw na 艣wiecie nie idzie dobrze. Cho膰 by艂em dzieckiem, zacz膮艂em zadawa膰 sobie pytanie, co m贸g艂bym zrobi膰, 偶eby pom贸c ludziom鈥. Wiele lat p贸藕niej Freire zrozumie, 偶e ta dziecinna postawa, kt贸ra sprowadza si臋 do poczucia misji, nie jest zbyt produktywna, bo to nie nauczyciel, lecz sami ludzie pomagaj膮 sobie najlepiej.

Prze艂omowy okaza艂 si臋 w jego 偶yciu rok 1944. Freire o偶eni艂 si臋 w贸wczas z nauczycielk膮 nauczania pocz膮tkowego Elz膮 Mari膮 Olivieir膮, kt贸ra pozosta艂a jego partnerk膮 a偶 do swojej 艣mierci w roku 1986, i rozpocz膮艂 prac臋 w szkole 艣redniej jako nauczyciel j臋zyka portugalskiego. Za spraw膮 偶ony zacz膮艂 zwraca膰 uwag臋 na problemy edukacji. W 1946 roku znalaz艂 zatrudnienie w Departamencie O艣wiaty i Kultury w Servi莽o Social da Ind煤stria (SESI) 鈥 instytucji odpowiedzialnej za pomoc spo艂eczn膮. W 1954 zosta艂 nawet kierownikiem tego Departamentu, do艣膰 szybko musia艂 jednak z艂o偶y膰 rezygnacj臋, bo zarzucono mu nadmiernie demokratyczne podej艣cie do zarz膮dzania plac贸wk膮. Jeszcze w okresie pracy dla SESI przeprowadzi艂 pierwsze eksperymenty z dzia艂aniami edukacyjnymi, kt贸re zosta艂y p贸藕niej nazwane 鈥瀖etod膮 Freirego鈥.

Freire doszed艂 do oczywistego sk膮din膮d wniosku, 偶e z r贸偶nych wzgl臋d贸w teoria i praktyka edukacji dostosowane do potrzeb dzieci z klasy 艣redniej nijak nie sprawdzaj膮 si臋 w procesach edukacji doros艂ych analfabet贸w. Jak napisa艂 wiele lat p贸藕niej: 鈥瀂awsze postrzega艂em alfabetyzacj臋 doros艂ych jako akt polityczny, a jednocze艣nie jako akt poznania i tym samym akt tw贸rczy. Wydawa艂o mi si臋 niemo偶liwe, 偶eby zaanga偶owa膰 si臋 w prac臋, kt贸ra polega na mechanicznym zapami臋tywaniu formu艂: 芦ba-be-bi-bo-bu禄 albo 芦la-le-li-lo-lu禄. St膮d tak偶e niemo偶liwe jest sprowadzenie alfabetyzacji do nauczania abstrakcyjnych s艂贸w, sylab czy liter鈥.

Formu艂臋 鈥瀊a-be-bi-bo-bu鈥 mo偶emy por贸wna膰 do naszego 鈥濧la ma kota鈥. Z punktu widzenia doros艂ych m臋偶czyzn s膮 to tre艣ci pozbawione znaczenia, w zwi膮zku z czym umiej臋tno艣ci czytania i pisania r贸wnie偶 po艣rednio takiego znaczenia dla nich nie mia艂y. Freire wpad艂 na pomys艂, kt贸ry 鈥 cho膰 wydaje si臋 do艣膰 oczywisty 鈥 i w dzisiejszych czasach uchodzi膰 mo偶e za dezynwoltur臋 pedagogiczn膮. Chodzi艂o o to, 偶eby nauka czytania i pisania dokonywa艂a si臋 niejako przy okazji rozwi膮zywania problem贸w, kt贸re bezpo艣rednio dotykaj膮 uczni贸w. W klubach robotniczych dyskutowano wi臋c o kwestiach wy偶ywienia, warunk贸w mieszkaniowych, warunk贸w pracy, ochrony zdrowia i tym podobnych. Za tymi problemami pod膮偶a艂 te偶 elementarz, kt贸rego tre艣膰 musia艂a by膰 dostosowana do bardzo lokalnego kontekstu 艣wiata 偶ycia os贸b ucz膮cych si臋.

Za pocz膮tek stosowania metody uwa偶a si臋 rok 1961, a szerokim kontekstem spo艂ecznym dla proces贸w edukacyjnych by艂a 贸wczesna demokratyzacja Brazylii i mobilizacja szerokich mas spo艂ecznych do walki o reformy gospodarcze i spo艂eczne. Ten etap 偶ycia Freirego zosta艂 brutalnie przerwany wiosn膮 1964 roku wraz z zamachem stanu, kt贸ry wyni贸s艂 do w艂adzy wojskow膮 dyktatur臋. Freire, jako wywrotowiec, trafi艂 na jaki艣 czas do wi臋zienia. Gdy tylko pojawi艂a si臋 taka mo偶liwo艣膰, opu艣ci艂 Brazyli臋, uzyskuj膮c status uchod藕cy politycznego w Boliwii, lecz i tam w wyniku wojskowego przewrotu dosz艂y do w艂adzy si艂y spo艂ecznej reakcji. Freire uciek艂 wi臋c do Chile, gdzie w艂膮czy艂 si臋 w proces reformy rolnej zapocz膮tkowanej przez chadek贸w i kontynuowanej przez socjalist贸w a偶 do kolejnego prawicowego zamachu stanu w 1973 roku.

Tego ostatniego Freire nie doczeka艂, bo w 1969 roku otrzyma艂 zaproszenie do prowadzenia wyk艂ad贸w na Uniwersytecie Harvarda i zosta艂 sta艂ym konsultantem 艢wiatowej Rady Ko艣cio艂贸w w Genewie. To pierwsze osi膮gni臋cie ugruntowa艂o s艂aw臋 jego metody na Zachodzie, to drugie za艣 stanowi艂o dla niego silny impuls rozwojowy, poniewa偶 Rada zaanga偶owa艂a si臋 w proces dekolonizacji Afryki. Dla Freirego, kt贸rego id茅e fixe by艂a emancypacja, do艣wiadczenie dekolonizuj膮cej si臋 Afryki by艂o do艣wiadczeniem emancypacji na skal臋, nomen omen, kontynentaln膮.

zdj臋cia archiwalne dzi臋ki uprzejmo艣ci autora

zdj臋cia archiwalne dzi臋ki uprzejmo艣ci autora

Na zawsze niepe艂noletni

J臋zyk jest systemem opozycji. Je偶eli wi臋c pedagogika emancypacyjna zmierza do wyzwolenia, to logiczn膮 tego konsekwencj膮 jest za艂o偶enie jakiej艣 formy ucisku, kt贸ra poprzedza proces emancypacyjny. Jeden z napisanych przez Freirego tekst贸w, umieszczonych w zbiorze 鈥濸edagogia da indigna莽茫o鈥, po艣wi臋cony zosta艂 pi臋膰setleciu 鈥瀘dkrycia鈥 Ameryki. Freire kojarzy przybycie Europejczyk贸w do Nowego 艢wiata ze zbrodniami na jego rdzennych mieszka艅cach: podbojem, ludob贸jstwem, niewolnictwem, grabie偶膮 i zaw艂aszczeniem ziemi.

Jeszcze raz: zniewolenie poprzedza emancypacj臋. W warunkach starego 艢wiata zniewoleniem jest feudalizm, w warunkach Nowego 艢wiata 鈥 kolonizacja. Kolonizacja tworzy 鈥瀔ompleks kulturowy鈥, kt贸ry utrudnia prowadzenie polityki demokratycznej, sprowadzaj膮c j膮 do demokracji formalnej i generuj膮c problem populistycznych polityk. Innymi s艂owy, masy spo艂eczne, kt贸re do艣wiadcza艂y jedynie skutk贸w 鈥瀎eudalnej struktury spo艂ecznej鈥 鈥 ludzie 鈥瀠m臋czeni, zaniedbani i pomiatani鈥, 鈥瀉rbitralnie i arogancko traktowani przez mo偶nych鈥 鈥 nie przypisuj膮 znaczenia instytucjom demokratycznym, co musi doprowadzi膰 do przeplatania si臋 epizod贸w demokracji i autorytaryzmu. Dlatego w艂a艣nie wed艂ug Freirego demokracj臋 nale偶y 膰wiczy膰, a moment uczenia si臋 czytania i pisania wydaje si臋 najlepsz膮 do tego sposobno艣ci膮.

Konserwatywny system kszta艂cenia, kt贸ry Freire nazywa 鈥瀊ankowym鈥, traktuje osob臋 ucz膮c膮 si臋 jak pojemnik na wiedz臋. Wiedza ta nie ma pierwotnie dla tej osoby 偶adnego znaczenia. Uzyskuje je dopiero wt贸rnie, gdy ucze艅 poddawany jest egzaminom, testom i sprawdzianom. Owa wiedza ma jednak kapitalne znaczenie dla systemu, kt贸ry jest oparty na nier贸wno艣ciach, poniewa偶 ugruntowuje akceptacj臋 cz艂owieka dla jego niskiej pozycji spo艂ecznej i w膰wicza go w autorytarne metody organizacji 偶ycia spo艂ecznego. Taki cz艂owiek zostaje zamkni臋ty w pu艂apce 鈥 i nie jest to jedynie metafora, lecz wierny opis warunk贸w, w kt贸rych wszystko jak okiem si臋gn膮膰 nale偶y do fazendera i od niego tylko zale偶y. Zachodzi zatem 艣cis艂y zwi膮zek mi臋dzy demokracj膮 w skali makro i u偶yciem demokracji w codziennych sytuacjach spo艂ecznych w skali mikro.

W spo艂ecze艅stwach autorytarnych du偶e grupy ludno艣ci spychane s膮 na margines 鈥瀔ultury ciszy鈥. To s膮 ci 鈥瀠ci艣nieni鈥, kt贸rym odbiera si臋 prawo g艂osu, a wraz z nim r贸wnie偶 racjonalno艣膰, w konsekwencji za艣 鈥 prawo do decydowania o sobie, o spo艂ecze艅stwie i o 艣wiecie. Freire u偶ywa w tym kontek艣cie okre艣lenia 鈥瀗a zawsze niepe艂noletni鈥. O kogo chodzi? Na pocz膮tku swojej drogi Freire zwraca uwag臋 na klas臋 spo艂eczn膮 i na ras臋 jako na dwa najwa偶niejsze kryteria wykluczenia spo艂ecznego. Nast臋pnie zaczyna pisa膰 r贸wnie偶 o p艂ci, a jeszcze p贸藕niej 鈥 inspirowany filozofi膮 postmodernistyczn膮 鈥 o etniczno艣ci, orientacji seksualnej, stanie zdrowia i innych powodach, dla kt贸rych jak膮艣 grup臋 ludzi pozbawia si臋 kontroli nad samymi sob膮.

Paradoksalnie, w historycznym procesie emancypacji to uci艣nionym przypada jednak pierwszoplanowa rola, kt贸ra polega na uwalnianiu od ucisku zar贸wno samych siebie, jak i ludzi ich uciskaj膮cych. W 鈥濸edagogia da Esperan莽a鈥 pisze Freire: 鈥濪latego te偶, jako jednostka i jako klasa, opresor nie czyni wolnym ani siebie, ani nikogo innego. Dzieje si臋 tak, poniewa偶 uci艣niony, jako jednostka i jako klasa, wyzwala si臋 poprzez walk臋 konieczn膮 i sprawiedliw膮, a zarazem uwalnia uciskaj膮cego z prostej przyczyny uniemo偶liwienia mu dalszego ucisku鈥.

Dokonuje si臋 to w bardzo prosty spos贸b. Pozostaj膮c beneficjentami ucisku, nie b臋dziemy raczej d膮偶y膰 do zmiany systemu, w kt贸rym ugruntowana jest nasza uprzywilejowana pozycja. Dopiero zwyci臋ska walka o uznanie, prowadzona przez jak膮艣 grup臋 uci艣nionych, mo偶e doprowadzi膰 do sytuacji, w kt贸rej uciskaj膮cy stan膮 si臋 bardziej sprawiedliwymi, bardziej uczciwymi i 鈥 po prostu 鈥 bardziej ludzkimi lud藕mi. Tak oto sukcesy ruch贸w feministycznych daj膮 szanse na bycie lepszymi m臋偶czyznom, a triumfy ruch贸w dekolonizacyjnych 鈥 bia艂ym mieszka艅com metropolii.

Proces emancypacji nie mo偶e si臋 jednak oby膰 bez mniej lub bardziej metaforycznej walki, kt贸ra 鈥 jak w rozmowie z Antonio Faundezem stwierdza Freire 鈥 鈥瀓est wydarzeniem fundamentalnie pedagogicznym i [鈥 odmian膮 psychoanalizy historycznej, ideologicznej, kulturowej, politycznej i spo艂ecznej, w kt贸rej kozetka zast膮piona zostaje [鈥 zaanga偶owaniem w walk臋, procesem afirmacji skolonizowanego, kt贸ry w艂a艣nie przez to przestaje by膰 skolonizowany鈥.

zdj臋cia archiwalne dzi臋ki uprzejmo艣ci autora

zdj臋cia archiwalne dzi臋ki uprzejmo艣ci autora

Zdj膮膰 kl膮tw臋 pelikana

I tak oto doszli艣my do tego, co Freire i jego uczniowie nazywali 鈥瀍dukacj膮 ludow膮鈥. Obejmuje ona zjawiska tak r贸偶ne jak nauka czytania i pisania prowadzona gdzie艣 w 艣wietlicach zwi膮zk贸w zawodowych w stanie Pernambuco, wysi艂ek samokszta艂ceniowy i zbrojny ruch贸w partyzanckich zwr贸cony przeciw kolonizatorom w Afryce luzofo艅skiej czy wreszcie przedsi臋wzi臋cia edukacyjne na skal臋 ca艂ych pa艅stw, maj膮ce na celu alfabetyzacj臋 du偶ej cz臋艣ci doros艂ej populacji. To ostatnie wydarzy艂o si臋 na przyk艂ad na Wyspie 艢wi臋tego Tomasza i Ksi膮偶臋cej, na kt贸rej Freire by艂 koordynatorem akcji alfabetyzacyjnej.

W polskim kontek艣cie przymiotnik 鈥瀕udowy鈥 kojarzy si臋 albo z Polsk膮 Ludow膮, albo z Cepeli膮 i z etnologicznymi interpretacjami kultur tradycyjnych. Tymczasem wyk艂adnia Freirego jest prosta, a samo poj臋cie ludu odsy艂a do kategorii ucisku i ludzi uci艣nionych. Lud jest po tej 鈥瀏orszej鈥 stronie stosunk贸w spo艂ecznych, ale zarazem przypada mu wa偶na misja naprawy spo艂ecze艅stwa. Nie mo偶na sobie tego jednak wyobrazi膰 bez przypisania defaworyzowanym grupom spo艂ecznym 鈥 pracownikom, kobietom, czarnym, biednym, chorym, bezdomnym czy g艂odnym 鈥 pozytywnych cech, ale przede wszystkim 鈥 i to jest kluczowe z pedagogicznego punktu widzenia 鈥 zdolno艣ci do rozwoju i potencja艂u edukacyjnego, kt贸ry przek艂ada si臋 na dobro ca艂ej wsp贸lnoty. Ta cz臋艣膰 filozofii Freirego mo偶e si臋 wydawa膰 kontrintuicyjna, ale wi臋cej ni偶 o samej tej filozofii m贸wi to o kondycji etycznej i intelektualnej naszego spo艂ecze艅stwa. Chodzi o radykalne za艂o偶enie r贸wno艣ci w procesach poznawczych. Jak g艂osi czytanka z podr臋cznika dla doros艂ych analfabet贸w z S茫o Tom茅: 鈥濸edro wiedzia艂, 偶e b臋dziesz w stanie zrozumie膰 tekst, kt贸ry ci da艂em. On mi powiedzia艂, 偶e wierzy w prac臋, kt贸r膮 wsp贸lnie wykonali艣my, rozmy艣laj膮c o naszej praktyce. Czynimy rzeczywiste post臋py. Oni i one r贸wnie偶, towarzysze i towarzyszki z innych K贸艂 Kultury. Dzi艣 mo偶emy powiedzie膰 kolonom: M贸wili艣cie, 偶e jeste艣my ludem ciemnym i niezdolnym. Niezdolnym do 偶ycia bez was. Niezdolnym do rz膮dzenia sob膮. Niezdolnym do my艣lenia. Wypowiadane przez was s艂owa nie zwiod艂y nas, by艂y zwyk艂ym k艂amstwem鈥.

Wywrotowo艣膰 tej my艣li w polskim kontek艣cie uwidocznia艂aby si臋 na przyk艂ad w za艂o偶eniu, 偶e dziewczyny mog膮 si臋 uczy膰 matematyki r贸wnie dobrze jak ch艂opcy, a dzieciaki z popegeerowskiej wsi mog膮 mie膰 osi膮gni臋cia szkolne na podobnym poziomie jak dzieciaki z wielkomiejskiej klasy 艣redniej. Zak艂adaj膮c nier贸wno艣膰 na starcie lub pozoruj膮c jedynie r贸wno艣膰, dochodzimy do momentu, w kt贸rym r贸偶nicowanie los贸w edukacyjnych poszczeg贸lnych uczni贸w skutkuje r贸偶nicowaniem ich szans 偶yciowych. Innymi s艂owy, za艂o偶ywszy niezdolno艣膰 i niekompetencj臋 na wst臋pie, najpewniej doprowadzimy do reprodukcji tej niezdolno艣ci i tej niekompetencji.

Co ciekawe, wa偶n膮 rol臋 w tworzeniu obszar贸w niewiedzy odgrywa spo艂ecze艅stwo oparte na wiedzy, kt贸re 鈥 by efektywnie funkcjonowa膰 鈥 musi 鈥瀔lient贸w鈥 sektora edukacji przekona膰 o ich niewiedzy. Freire przeczuwa艂 ten problem, co spowodowa艂o, 偶e w latach 80., ju偶 po do艣wiadczeniach afryka艅skich i za ich spraw膮, zrezygnowa艂 z kluczowego dla swojej metody poj臋cia conscientiza莽茫o, oznaczaj膮cego 鈥瀊udzenie 艣wiadomo艣ci鈥 lub po prostu 鈥瀠艣wiadamianie鈥. Spotka艂 si臋 bowiem z naiwnymi lub wr臋cz reakcyjnymi interpretacjami tego poj臋cia, w kt贸rych proces alfabetyzacji traktowano jako misj臋 elit prowadzon膮 w艣r贸d uci艣nionych. Tymczasem w filozofii Freirego kluczow膮 rol臋 odgrywa uznanie kompetencji os贸b ucz膮cych si臋 jako d藕wigni proces贸w edukacyjnych, w kt贸rych nauczyciel uczy si臋 na r贸wni z 鈥 dajmy na to 鈥 doros艂ymi analfabetami.

Proces kszta艂cenia nie mo偶e koncentrowa膰 si臋 na zadaniach, kt贸re by艂yby trudne tylko dla ucznia. Takie zadania musz膮 by膰 trudne dla obydwu stron relacji edukacyjnej. Dopiero w贸wczas mo偶na zrezygnowa膰 z pob艂a偶liwego traktowania uczni贸w przez nauczycieli, czyli z relacji mistrz鈥搃gnorant. Jakie mog艂yby to by膰 zadania? W S茫o Tom茅 dotyczy艂y one na przyk艂ad walki z g艂odem, malari膮 i gru藕lic膮. Edukacja koncentrowa艂a si臋 wi臋c na rzeczywistych problemach wsp贸lnoty ucz膮cej si臋 i wsp贸lnoty politycznej zarazem. Przed uzyskaniem niepodleg艂o艣ci, w okresie portugalskich rz膮d贸w kolonialnych o inklinacji faszystowskiej i rasistowskiej, problemy czarnej wi臋kszo艣ci wydawa艂y si臋 problemami nie do rozwi膮zania. Z czasem, tak偶e dzi臋ki zastosowaniu metody Freirego, okaza艂o si臋, 偶e jest inaczej.

O偶ywczy w my艣li Freirego jest jego optymizm i jego wiara w mo偶liwo艣膰 rozwi膮zywania rzeczywistych, codziennych ludzkich problem贸w. Wiara tak bardzo os艂abiona w epoce post-prawdy, post-polityki i triumfu 鈥瀋ynicznego rozumu鈥 w wyk艂adni Petera Sloterdijka, bo wszyscy wiemy, 偶e jest 藕le, ale nikt nic nie zaproponuje, 偶eby nie wyj艣膰 na idealistycznego naiwniaka.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij