Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Niechciany pomnik dyktatora

W 1977 roku Bukareszt nawiedzi┼éo silne trz─Ösienie ziemi. Dla dyktatora, Nicolae Ceau╚Öescu, sta┼éo si─Ö ono pretekstem do wyburzenia du┼╝ej cz─Ö┼Ťci miasta i budowy jednego z najwi─Ökszych i najdro┼╝szych budynk├│w na ┼Ťwiecie ÔÇô Domu Ludu. Dzi┼Ť g├│ruje on nad stolic─ů i jest symbolem nacjonalistycznego re┼╝imu, ale te┼╝ trudnej pami─Öci o komunistycznej przesz┼éo┼Ťci Rumunii.
Fot. Antoni Zakrzewski

Pa┼éac Parlamentu widziany od strony Placu Konstytucji (Pia╚Ťa Constitu╚Ťiei), fot.: Antoni Zakrzewski

22 metry szersza i ponad kilometr d┼éu┼╝sza ni┼╝ paryskie Champs-├ëlys├ęes ÔÇô tak mia┼éa wygl─ůda─ç Aleja Zwyci─Östwa Socjalizmu, b─Öd─ůca g┼é├│wn─ů osi─ů projektu przebudowy Bukaresztu w latach 80. XX wieku. Ogromne za┼éo┼╝enie urbanistyczne ÔÇô Centrul Civic ÔÇô a tak┼╝e Dom Republiki, najwi─Ökszy budynek w kraju i jeden z najwi─Ökszych na ┼Ťwiecie, mia┼éy sta─ç si─Ö dowodem pot─Ögi socjalistycznej Rumunii i jej przyw├│dc├│w: Nicolae i Eleny Ceau╚Öescu. Dyktator i jego ┼╝ona nie do┼╝yli jednak uko┼äczenia swojego wielkiego projektu, straceni po szybkim procesie w trakcie grudniowej rewolucji 1989 roku. Monumentalna budowla g├│ruje jednak nad Bukaresztem, b─Öd─ůc ┼Ťwiadectwem trudnej historii, z kt├│r─ů Rumuni mierzy─ç si─Ö musz─ů do dzisiaj.

Droga do narodowego komunizmu

Nicolae Ceau╚Öescu przej─ů┼é w┼éadz─Ö w Rumunii w 1965 roku, po ┼Ťmierci Gheorghe’a Gheorgiu-Deja. Swoj─ů pozycj─Ö konsekwentnie umacnia┼é, wykorzystuj─ůc has┼éa ÔÇ×narodowego komunizmuÔÇŁ i niezale┼╝no┼Ťci wobec ZSRR. Znacz─ůc─ů cezur─ů by┼é tu z pewno┼Ťci─ů rok 1968, kiedy Rumunia odm├│wi┼éa udzia┼éu w t┼éumieniu Praskiej Wiosny. R├│wnolegle na sile zyskiwa┼é dyskurs nacjonalistyczny, w kt├│rym szczeg├│lne miejsce zajmowa┼éy odwo┼éania do tradycji staro┼╝ytnej Dacji i Rzymu, ale te┼╝ rehabilitacja prawicowych polityk├│w i intelektualist├│w z czas├│w dwudziestolecia mi─Ödzywojennego. Elementem nacjonalistycznej kampanii by┼éa r├│wnie┼╝ polityka pronatalistyczna, przejawiaj─ůca si─Ö przede wszystkim w ca┼ékowitym zakazie aborcji i antykoncepcji (s┼éynny Dekret 770). Zwie┼äczeniem tych strategii by┼éo formalne przej─Öcie przez Ceau╚Öescu dyktatorskiej w┼éadzy w 1974 roku, kiedy ustanowiono stanowisko Prezydenta Socjalistycznej Republiki Rumunii, daj─ůce mu kontrol─Ö nad wszystkimi pa┼ästwowymi instytucjami. ÔÇ×S┼éo┼äce KarpatÔÇŁ czy Conduc─âtor (Przyw├│dca) to tylko przyk┼éady przydomk├│w nadawanych Ceau╚Öescu w ramach utwierdzanego wtedy kultu jednostki.

Ceau╚Öescu pozostawa┼é w kontakcie z przyw├│dcami innych komunistycznych pa┼ästw. Szczeg├│lne wra┼╝enie wywar┼éa na nim wizyta w Korei P├│┼énocnej i Chinach. By┼éa to dla niego inspiracja do w┼éasnej ÔÇ×rewolucji kulturalnejÔÇŁ w duchu nacjonalizmu. To w┼éa┼Ťnie pod wp┼éywem kontakt├│w z Kim Ir Senem mia┼é w g┼éowie dyktatora zrodzi─ç si─Ö pomys┼é generalnej przebudowy Bukaresztu. Okazji do realizacji tego planu dostarczy┼éa natura ÔÇô w 1977 roku Rumuni─Ö dotkn─Ö┼éo trz─Ösienie ziemi o sile ponad 7 stopni w skali Richtera. Najwi─Öcej ofiar odnotowano z Bukareszcie, gdzie zgin─Ö┼éo ponad 1400 os├│b, a wiele starych budynk├│w zosta┼éo zniszczonych. Rozmiar katastrofy by┼é ogromny, zosta┼éa jednak szybko wykorzystana propagandowo do budowania wizerunku przyw├│dcy i uzasadniania potrzeby budowy nowego centrum Bukaresztu, tak zwanego centrum obywatelskiego (Centrul Civic). ÔÇ×Projekt BukaresztÔÇŁ zak┼éada┼é wytyczenie monumentalnej Alei Zwyci─Östwa Socjalizmu, kt├│r─ů z jednej strony wie┼äczy─ç mia┼é Dom Republiki, mieszcz─ůcy wszystkie wa┼╝ne pa┼ästwowe instytucje, a z drugiej plac Alba Iulia, upami─Ötniaj─ůcy przy┼é─ůczenie Siedmiogrodu do Rumunii w 1918 roku. Samo urbanistyczne za┼éo┼╝enie dobrze pokazuje eklektyczn─ů mieszank─Ö komunizmu z nacjonalizmem, charakterystyczn─ů dla dyktatury Nicolae i Eleny Ceau╚Öescu.

Fot. Antoni Zakrzewski

Bulwar Jedno┼Ťci (Bulevardul Unirii, planowany jako Aleja Zwyci─Östwa Socjalizmu) fot.: Antoni Zakrzewski


 
Fot. Antoni Zakrzewski

Widok na Pa┼éac Parlamentu od strony Placu Jedno┼Ťci (Pia╚Ťa Unirii), fot.: Antoni Zakrzewski


Na gruzach dawnego Bukaresztu

Trz─Ösienie jednak nie wystarczy┼éo ÔÇô na potrzeby budowy Centrul Civic wyburzono znaczn─ů cz─Ö┼Ť─ç miasta. Z powierzchni ziemi znikn─Ö┼éa zabytkowa dzielnica Uranus, s┼éyn─ůca z dziewi─Ötnastowiecznych willi i kamienic. Jej mieszka┼äcom, zb─Ödnym tak jak inne relikty ÔÇ×bur┼╝uazyjnego BukaresztuÔÇŁ, nakazano wyprowadzk─Ö z dnia na dzie┼ä i przeniesienie si─Ö do blokowisk na obrze┼╝ach miasta. Nowe, socjalistyczne miasto zamieszkiwa─ç mieli teraz komunistyczni dygnitarze, ca┼ékowicie pos┼éuszni w┼éadzy Ceau╚Öescu. Nic dziwnego, ┼╝e w spo┼éecznej pami─Öci ta dramatyczna przebudowa zyska┼éa miano Ceau╚Öhimy, przez por├│wnanie do skutk├│w ameryka┼äskiego ataku atomowego na Hiroshim─Ö i Nagasaki. Jej efektem by┼éo zniszczenie oko┼éo 20 procent historycznej zabudowy Bukaresztu, w tym zabytkowych cerkwi, z kt├│rych dwadzie┼Ťcia wyburzono, a osiem przeniesiono w inne miejsce. Utworzona w ten spos├│b wyrwa w tkance miejskiej zosta┼éa szybko zape┼éniona socjalistycznymi budowlami, nad kt├│rych wygl─ůdem osobi┼Ťcie czuwa┼é sam dyktator. Kierowanie zespo┼éem architekt├│w powierzono co prawda Ance Petrescu, kt├│ra w momencie og┼éoszenia tej decyzji mia┼éa jedynie 28 lat. Jednak Nicolae i Elena nie zostawili architektom wiele przestrzeni do realizacji swoich pomys┼é├│w ÔÇô wszystkie projekty musia┼éy by─ç konsultowane z dyktatorem i jego ma┼é┼╝onk─ů. Co ciekawe, poniewa┼╝ ┼╝adne z nich nie umia┼éo czyta─ç plan├│w i rysunk├│w technicznych, przygotowywano dla nich modele fragment├│w zabudowy w skali 1:1000.

Lokalizacja najwa┼╝niejszej budowli w Centrul Civic, Domu Republiki, nie by┼éa przypadkowa. Umieszczono go na wzg├│rzu, dzi─Öki czemu m├│g┼é g├│rowa─ç nad ca┼éym miastem. Z Domu Republiki roztacza┼é si─Ö widok na ca┼éy Bukareszt ÔÇô dosy─ç znamienne dla kraju, w kt├│rym w┼éadza s┼éu┼╝by bezpiecze┼ästwa, Securitate, si─Öga┼éa w┼éa┼Ťciwie wsz─Ödzie. Wzg├│rze Uranus mia┼éo te┼╝ inne zalety. Ma┼é┼╝e┼ästwo Ceau╚Öescu wiele uwagi po┼Ťwi─Öca┼éo swojemu bezpiecze┼ästwu. Podobno w┼éa┼Ťnie to miejsce zosta┼éo wskazane przez sejsmolog├│w jako najbezpieczniejsze na wypadek kolejnego trz─Ösienia ziemi. Pod budynkiem zaplanowano r├│wnie┼╝ schron przeciwatomowy, a tak┼╝e podziemne korytarze do ewakuacji. Sam Dom Republiki, g├│ruj─ůcy nad miastem i dominuj─ůcy je urbanistycznie, mia┼é by─ç dowodem wielko┼Ťci dyktatora, ale te┼╝ obiektem narodowej dumy. St─ůd starania, aby architektura budynku nawi─ůzywa┼éa do tradycyjnego rumu┼äskiego stylu (wida─ç to przede wszystkim w bogatych ornamentach na neoklasycystycznej fasadzie), a tak┼╝e by wszystkie materia┼éy wykorzystane do jego budowy pochodzi┼éy z Rumunii. Dom Republiki mia┼é si─Ö sta─ç siedzib─ů najwa┼╝niejszych pa┼ästwowych instytucji, tak aby kontrola nad nimi by┼éa jeszcze ┼éatwiejsza.

Fot. Antoni Zakrzewski

Detale fasady Pałacu Parlamentu, fot.: Antoni Zakrzewski

Od Domu Ludu do Pa┼éacu Parlamentu

Budowa Domu Republiki rozpocz─Ö┼éa si─Ö w 1984 roku, mimo pog┼é─Öbiaj─ůcego si─Ö z miesi─ůca na miesi─ůc kryzysu ekonomicznego. Wzniesienie monumentalnej budowli, a tak┼╝e jej wyko┼äczenie, wymaga┼éo ogromnego nak┼éadu pieni─Ödzy, co dla rumu┼äskiej gospodarki ÔÇô┬ái tak zmagaj─ůcej si─Ö ze sp┼éat─ů zagranicznego zad┼éu┼╝enia ÔÇô┬áby┼éo kolejnym gwo┼║dziem do trumny. Koszty obs┼éugi d┼éugu i budowy Centrul Civic przerzucano na obywateli ÔÇô w sklepach brakowa┼éo produkt├│w, na ulicach i w mieszkaniach o┼Ťwietlenia, a w domach ogrzewania. W┼éa┼Ťciwie wszystko, co wyprodukowano w rumu┼äskich fabrykach, by┼éo przekazywane na eksport. Dla zwyk┼éych Rumun├│w oznacza┼éo to coraz wi─Öksz─ů bied─Ö, a symbolem tych wyrzecze┼ä sta┼éa si─Ö budowa Domu Republiki. Trudno wi─Öc dziwi─ç si─Ö, ┼╝e frustracja Rumun├│w pobudzona przez rewolucj─Ö 1989 roku skierowa┼éa si─Ö szybko przeciwko temu wielkiemu budynkowi stoj─ůcemu w centrum Bukaresztu. Mimo ┼╝e uko┼äczony dopiero w 60 procentach, robi┼é wra┼╝enie rozmachem architektonicznym i przepychem wyko┼äczenia. By─ç mo┼╝e dlatego, po zaspokojeniu pocz─ůtkowej ciekawo┼Ťci t┼éum├│w, kt├│re ustawia┼éy si─Ö w kolejkach, aby zobaczy─ç jego wn─Ötrze, zdecydowano si─Ö na doko┼äczenie budowy i wyko┼äczenie wn─Ötrz. Symbolem nowej rzeczywisto┼Ťci by┼éa zmiana nazwy budynku ÔÇô z Domu Republiki, siedziby w┼éadz komunistycznego pa┼ästwa, na Dom Ludu, stanowi─ůcy w┼éasno┼Ť─ç wszystkich Rumun├│w.

Otwarte pozostawa┼éo jednak pytanie o to, co dalej z budynkiem. Nie jest ┼éatwo zagospodarowa─ç przestrze┼ä ponad trzystu tysi─Öcy metr├│w kwadratowych (Rumuni lubi─ů dodawa─ç, ┼╝e czyni to z Domu Ludu drugi pod wzgl─Ödem wielko┼Ťci budynek na ┼Ťwiecie, zaraz po Pentagonie). W┼Ťr├│d r├│┼╝nych, mniej lub bardziej powa┼╝nych propozycji pad┼é mi─Ödzy innymi pomys┼é przerobienia budynku na wielkie kasyno, centrum handlowe czy muzeum komunizmu. Rozwa┼╝ano r├│wnie┼╝ zburzenie Domu Ludu, okaza┼éo si─Ö jednak, ┼╝e by┼éoby to dro┼╝sze ni┼╝ wyko┼äczenie go, zniszczone zosta┼éyby r├│wnie┼╝ cenne materia┼éy u┼╝yte we wn─Ötrzach. No w┼éa┼Ťnie ÔÇô materia┼éy. Przewodnicy, oprowadzaj─ůcy dzi┼Ť wycieczki po budynku, jak karabiny maszynowe wyrzucaj─ů z siebie serie liczb: setki metr├│w marmuru, tony kryszta┼é├│w, tysi─ůce metr├│w kwadratowych drewna i wiele wi─Öcej. Nie zapominaj─ů r├│wnie┼╝ doda─ç, ┼╝e wszystkie materia┼éy wykorzystane do budowy zosta┼éy wykonane w Rumunii. Swoistym chichotem historii wydaje si─Ö ta narodowa duma przebijaj─ůca z opowie┼Ťci o rumu┼äskich marmurach czy kryszta┼éach. W┼éa┼Ťnie takiego j─Özyka u┼╝ywa┼é przecie┼╝ Nicolae Ceau╚Öescu do legitymizacji swojej w┼éadzy. Trudno nie odnie┼Ť─ç wra┼╝enia, ┼╝e jego duch wci─ů┼╝ unosi si─Ö nad Bukaresztem, czego potwierdzeniem by┼éa decyzja o umieszczeniu w Domu Ludu siedziby rumu┼äskiego parlamentu ju┼╝ w 1993 roku. Od tego czasu oficjalna nazwa budynku brzmi ÔÇ×Pa┼éac ParlamentuÔÇŁ. Ten szybki powr├│t do pierwotnej idei, w kt├│rej Dom Republiki mia┼é by─ç siedzib─ů najwy┼╝szych w┼éadz pa┼ästwowych, pokazuje, jak silny wp┼éyw na rumu┼äsk─ů rzeczywisto┼Ť─ç mia┼éa polityka prowadzona przez Ceau╚Öescu. Jej skutki, nie tylko urbanistyczne, ale przede wszystkim spo┼éeczne, obserwowa─ç mo┼╝emy do dzisiaj.

Fot. Antoni Zakrzewski

Boczne wej┼Ťcie do Pa┼éacu Parlamentu, przeznaczone dla turyst├│w, fot.: Antoni Zakrzewski

Trudna pami─Ö─ç

Sama historia ÔÇ×drugiego najwi─Ökszego budynku na ┼ŤwiecieÔÇŁ fascynuje wielu, czego dowodem s─ů t┼éumy turyst├│w odwiedzaj─ůce co roku Pa┼éac Parlamentu. Jest to jedno z niewielu miejsc w Bukareszcie, o kt├│rym powiedzie─ç mo┼╝na, ┼╝e skierowane jest do zagranicznych turyst├│w i w pe┼éni dostosowane do ich potrzeb (na przyk┼éad poprzez angloj─Özyczn─ů stron─Ö internetow─ů czy ofert─Ö wycieczek). Jednak du┼╝o bardziej interesuj─ůcy wydaje si─Ö stosunek samych Rumun├│w do Domu Ludu i zwi─ůzana z nim skomplikowana pami─Ö─ç o rz─ůdach Ceau╚Öescu. W badaniach przeprowadzonych ju┼╝ po wst─ůpieniu Rumunii do Unii Europejskiej du┼╝a cz─Ö┼Ť─ç respondent├│w wyra┼╝a┼éa swoje niezadowolenie ze stanu, w jakim znajdowa┼é si─Ö kraj. Wsp├│┼éczesna Rumunia kojarzy┼éa si─Ö im z wysokim bezrobociem, niskim zaufaniem dla demokratycznych instytucji i wysok─ů korupcj─ů w┼Ťr├│d polityk├│w. Nie dziwi wi─Öc, ┼╝e czasy komunizmy s─ů przez wielu wspominane z nostalgi─ů, a sam Ceau╚Öescu zaczyna by─ç postrzegany jako dobry przyw├│dca, za kt├│rego rz─ůd├│w ka┼╝dy mia┼é przynajmniej prac─Ö i mieszkanie. Rosn─ůce rozczarowanie demokracj─ů przyniesion─ů przez rewolucj─Ö 1989 roku to wyzwanie, z kt├│rym rumu┼äskie spo┼éecze┼ästwo (nie jako jedyne zreszt─ů w tej cz─Ö┼Ťci Europy) b─Ödzie si─Ö musia┼éo wkr├│tce zmierzy─ç.

Ambiwalentny stosunek Rumun├│w do w┼éasnej przesz┼éo┼Ťci wida─ç r├│wnie┼╝ w sprzecznych opiniach na temat Domu Ludu. Dla cz─Ö┼Ťci z nich jest on znienawidzonym symbolem minionego ustroju, a trauma Ceau╚Öhimy wci─ů┼╝ jest ┼╝ywa. Jego dominacja nad Bukaresztem to bolesna pami─ůtka po komunistycznym re┼╝imie. Istnieje jednak du┼╝a grupa ludzi, kt├│rzy oddzielaj─ů dziedzictwo Ceau╚Öescu i Pa┼éac Parlamentu, traktuj─ůc go jako wielkie osi─ůgni─Öcie narodu rumu┼äskiego, a nie dzie┼éo dyktatora. Dla nich duma z wzniesienia tego ogromnego budynku (i wyko┼äczenia go w stylu rumu┼äskim, z wykorzystaniem wy┼é─ůcznie krajowych materia┼é├│w) jest wa┼╝niejsza ni┼╝ pami─Ö─ç o ofiarach poniesionych w trakcie jego budowy. Istnieje r├│wnie┼╝ trzecia grupa ÔÇô szczeg├│lnie ludzi m┼éodych, niepami─Ötaj─ůcych czas├│w komunizmu i niezainteresowanych wsp├│┼éczesnymi sporami. Dla nich budynek jest po prostu jednym z wielu element├│w tkanki miejskiej. Pami─Ö─ç o czasach komunizmu w Rumunii jest przez niekt├│rych badaczy nazywana ÔÇ×czarn─ů dziur─ůÔÇŁ, poniewa┼╝ brakuje zar├│wno upami─Ötnie┼ä (muze├│w, pomnik├│w) dotycz─ůcych tego okresu, ale te┼╝ nie ma wsp├│lnej ┼Ťwiadomo┼Ťci historycznej. Skomplikowana pami─Ö─ç o Domu Ludu jest wi─Öc jedynie przyk┼éadem szerszego zjawiska spo┼éecznego.

***

Cho─ç Nicolae Ceau╚Öescu by┼é jedynym komunistycznym przyw├│dc─ů w Europie skazanym na ┼Ťmier─ç w wyniku rewolucji 1989 roku, to uda┼éa mu si─Ö rzecz niezwyk┼éa: odci┼Ťni─Öcie trwa┼éego pi─Ötna zar├│wno na tkance miejskiej Bukaresztu, jak i w ┼Ťwiadomo┼Ťci jego mieszka┼äc├│w. Pa┼éac Parlamentu g├│ruje nad Bulwarem Jedno┼Ťci dok┼éadnie tak, jak zaplanowa┼é to sobie dyktator, cho─ç nada┼é wtedy tym obiektom inne nazwy. Nawet funkcje Domu Ludu pozosta┼éy te same. Zbyt du┼╝y, aby go w pe┼éni wykorzysta─ç; zbyt drogi, aby go teraz zburzy─ç; zbyt mocno wpisany w rumu┼äsk─ů pami─Ö─ç, aby z niego zrezygnowa─ç ÔÇô Dom Ludu jest niechcianym pomnikiem Ceau╚Öescu i dowodem na si┼é─Ö narracji, kt├│r─ů narzuci┼é on Rumunom.

Artyku┼é powsta┼é w ramach projektu badawczego ÔÇ×Miasta pami─ÖciÔÇŁ realizowanego przez Sekcj─Ö XX Wieku Studenckiego Ko┼éa Naukowego Historyk├│w UW. Na pocz─ůtek roku 2017 planowana jest premiera przewodnika ÔÇ×Bukareszt. Miasto pami─ÖciÔÇŁ.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie - w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej Polityka prywatno┼Ťci zamknij ├Ś