Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

ÔÇ×Nie ma ju┼╝ m─Ö┼╝czyzny ani kobiety…ÔÇŁ

ÔÇ×Nie ma ju┼╝ ┼╗yda ani poganina, nie ma ju┼╝ niewolnika ani cz┼éowieka wolnego, nie ma ju┼╝ m─Ö┼╝czyzny ani kobiety, wszyscy bowiem jeste┼Ťcie kim┼Ť jednym w Chrystusie JezusieÔÇŁ [Ga 3, 28] ÔÇô to chyba jedne z najcz─Ö┼Ťciej powtarzanych i analizowanych fragment├│w list├│w Paw┼éa. W┼Ťr├│d badaczy panuje zgoda, ┼╝e jest to fragment formu┼éy chrzcielnej, podobny do fragment├│w 1 Kor 12, 13 i Kol 3 10-11, ale wzbogacony o wzmiank─Ö o kobietach. Przez sam akt wypowiadania tych s┼é├│w ma zosta─ç wytworzona nowa rzeczywisto┼Ť─ç.

Ilustr.: Monika Grubizna

Ilustr.: Monika Grubizna


Pytania o pozycj─Ö i role kobiet we wsp├│lnocie chrze┼Ťcijan towarzysz─ů nam od pierwszych wiek├│w, cho─ç warto u┼Ťwiadomi─ç sobie, ┼╝e odpowiedzi na nie zmienia┼éy si─Ö w zwi─ůzku z up┼éywem czasu i zmiennymi okoliczno┼Ťciami. R├│wnie┼╝ w nauczaniu ┼Ťwi─Ötego Paw┼éa kobiety zajmowa┼éy wa┼╝ne miejsce, zar├│wno jako nauczycielki i przyw├│dczynie , jak i obiekt rozwa┼╝a┼ä teologicznych. Do powszechnej ┼Ťwiadomo┼Ťci przebi┼éo si─Ö kilka chwytliwych, niekiedy mizoginistycznych cytat├│w, uwa┼╝na lektura pozwala jednak wyci─ůgn─ů─ç zupe┼énie inne, du┼╝o ciekawsze wnioski.
G┼é├│wnym ┼║r├│d┼éem wiedzy o pogl─ůdach ┼Ťwi─Ötego Paw┼éa s─ů jego listy ÔÇô jednak nie wszystkie z nich mog─ů by─ç wiarygodnymi ┼║r├│d┼éami, cz─Ö┼Ť─ç powsta┼éa ju┼╝ po jego ┼Ťmierci lub zawiera interpolacje p├│┼║niejszych autor├│w. Je┼╝eli chodzi o listy niekwestionowane, to trzy z nich poruszaj─ů interesuj─ůc─ů nas tematyk─Ö: List do Galat├│w, Pierwszy List do Koryntian i List do Rzymian. Poruszaj─ů one niekt├│re z kwestii zwi─ůzanych z funkcjonowaniem wsp├│lnot chrze┼Ťcija┼äskich, a tak┼╝e pierwszymi sporami doktrynalnymi dotycz─ůcymi nauczania Chrystusa. Przy analizowaniu tych fragment├│w musimy pami─Öta─ç o zastrze┼╝eniach, kt├│re wywo┼éa┼éa krytyka ┼║r├│d┼éa. Nie mo┼╝na zapomina─ç o tym, ┼╝e listy Paw┼éowe by┼éy pisane do okre┼Ťlonych grup chrze┼Ťcijan w odpowiedzi na konkretne sytuacje i problemy ÔÇô w zwi─ůzku z tym omawiane w nich problemy niekoniecznie musz─ů mie─ç odniesienie dla og├│┼éu wsp├│lnoty i charakter uniwersalnych praw. Na pewno jednak s─ů wyrazem og├│lnych pogl─ůd├│w ┼Ťwi─Ötego Paw┼éa na pewne kwestie.
List do Galat├│w
ÔÇ×Nie ma ju┼╝ ┼╗yda ani poganina, nie ma ju┼╝ niewolnika ani cz┼éowieka wolnego, nie ma ju┼╝ m─Ö┼╝czyzny ani kobiety, wszyscy bowiem jeste┼Ťcie kim┼Ť jednym w Chrystusie JezusieÔÇŁ [Ga 3, 28] ÔÇô┬áto chyba jedne z najcz─Ö┼Ťciej powtarzanych i analizowanych fragment├│w list├│w Paw┼éa. W┼Ťr├│d badaczy panuje zgoda, ┼╝e jest to fragment formu┼éy chrzcielnej, podobny do fragment├│w 1 Kor 12, 13 i Kol 3 10-11, ale wzbogacony o wzmiank─Ö o kobietach. Przez sam akt wypowiadania tych s┼é├│w ma zosta─ç wytworzona nowa rzeczywisto┼Ť─ç. To, co Pawe┼é mia┼é na my┼Ťli, jest jedn─ů z najbardziej dyskutowanych przez badaczy kwestii. Niekt├│rzy, tak jak Wayne Meeks, ┼é─ůczyli t─Ö formu┼é─Ö z obecnym w hellenizmie, judaizmie i gnostycyzmie mitem androgynii i powrotem do pierwotnego obrazu cz┼éowieka, nieb─Öd─ůcego ani kobiecym, ani m─Öskim. Chodzi jednak nie tyle o obecne w tym micie zniwelowanie r├│┼╝nicy mi─Ödzy p┼éciami, ile raczej o wyr├│wnanie nier├│wno┼Ťci istniej─ůcych w spo┼éecznych stosunkach mi─Ödzy kobietami a m─Ö┼╝czyznami. Celem napisania przez Paw┼éa Listu do Galat├│w by┼éo powstrzymanie praktyk przeniesionych z prawa ┼╝ydowskiego. Przedstawia on w li┼Ťcie seri─Ö opozycji, wyraz├│w przeciwstawnych (wolny i niewolnik, dusza i cia┼éo), kt├│re maj─ů przekona─ç czytelnik├│w do tego, ┼╝e ┼╝ydowskie prawa nie powinny tworzy─ç ram funkcjonowania nowych chrze┼Ťcija┼äskich spo┼éeczno┼Ťci. W jakim celu jednak znalaz┼é si─Ö tam fragment dotycz─ůcy kobiet? Jak zauwa┼╝a Elisabeth Sch├╝ssler Fiorenza, Pawe┼é nie odnosi si─Ö do polityczno-spo┼éecznych r├│┼╝nic mi─Ödzy ┼╗ydami a poganami czy kobietami a m─Ö┼╝czyznami. Chodzi mu o wymiar religijny. Tym samym nawo┼éywanie do zatarcia si─Ö r├│┼╝nic mi─Ödzy p┼éciami ma wymiar duchowy, odnosi si─Ö do rzeczywisto┼Ťci religijnej, a nie nawo┼éuje do przemian w ┼╝yciu doczesnym. Niesamowicie wa┼╝ne staje si─Ö tu obrzezanie, a dok┼éadniej utrata przez ten rytua┼é znaczenia dla wsp├│lnoty. Od teraz przyst─ůpienie do Ko┼Ťcio┼éa odbywa si─Ö poprzez chrzest, kt├│ry ÔÇô┬áw przeciwie┼ästwie do obrzezania┬áÔÇô dost─Öpny jest r├│wnie┼╝ dla kobiet i umo┼╝liwia im zostanie prawowitymi cz┼éonkami wsp├│lnoty wiernych. ┼╗eby zosta─ç ┼╗ydem, trzeba si─Ö by┼éo nim urodzi─ç. Chrze┼Ťcija┼ästwo likwiduj─Ö t─Ö kategori─Ö, otwieraj─ůc si─Ö na nowe przymierze i tym samym sprawiaj─ůc, ┼╝e r├│┼╝nice etniczne, kulturowe, a tak┼╝e p┼ée─ç nie determinuj─ů ju┼╝ d┼éu┼╝ej relacji cz┼éowieka z Bogiem. Zyskuj─ů na tym r├│wnie┼╝ kobiety ÔÇô┬áÔÇ×nie ma ju┼╝ m─Ö┼╝czyzny ani kobietyÔÇŁ nie oznacza, ┼╝e nie istnieje ju┼╝ podzia┼é na p┼éci, ale stwarza now─ů rzeczywisto┼Ť─ç, w kt├│rej patriarchalne ma┼é┼╝e┼ästwo i seksualne zale┼╝no┼Ťci nie stanowi─ů ju┼╝ element├│w warunkuj─ůcych przynale┼╝no┼Ť─ç do wsp├│lnoty wierz─ůcych. Pawe┼é wzywa tym samym do porzucenia struktur dominacji opartych na r├│┼╝nicy seksualnej i stworzenia nowego rodzaju wsp├│lnoty, w kt├│rej r├│wnie┼╝ kobiety mog─ů pe┼éni─ç role przyw├│dcze.
List do Koryntian
Pierwszy list do Koryntian zawiera wiele ciekawych wypowiedzi Paw┼éa na temat kobiet i ich roli w Ko┼Ťciele. W odpowiedzi na konkretne zapytanie korynckiego ko┼Ťcio┼éa udziela on odpowiedzi na pytania o kwestie celibatu i ma┼é┼╝e┼ästwa: ÔÇ×Co do spraw, o kt├│rych pisali┼Ťcie, to dobrze jest cz┼éowiekowi nie ┼é─ůczy─ç si─Ö z kobiet─ů. Ze wzgl─Ödu jednak na niebezpiecze┼ästwo rozpusty, niech ka┼╝dy ma swoj─ů ┼╝on─Ö, a ka┼╝da swojego m─Ö┼╝a. M─ů┼╝ niech oddaje powinno┼Ť─ç ┼╝onie, podobnie te┼╝ ┼╝ona m─Ö┼╝owi. ┼╗ona nie rozporz─ůdza w┼éasnym cia┼éem, lecz jej m─ů┼╝; podobnie te┼╝ i m─ů┼╝ nie rozporz─ůdza w┼éasnym cia┼éem, ale ┼╝onaÔÇŁ [1 Kor, 7, 1-4]. To nawo┼éanie do celibatu i odrzucenia ma┼é┼╝e┼ästwa stawia Paw┼éa w opozycji do dominuj─ůcej w Cesarstwie Rzymskim polityki, kt├│rej celem by┼éo nak┼éonienie obywateli do posiadania dzieci ze wzgl─Ödu na coraz bardziej widoczne problemy demograficzne. Celibat stawa┼é si─Ö wi─Öc kolejn─ů cech─ů odr├│┼╝niaj─ůc─ů spo┼éeczno┼Ťci chrze┼Ťcija┼äskie od otaczaj─ůcego je ┼Ťwiata. W dalszej cz─Ö┼Ťci tego rozdzia┼éu Pawe┼é pisze o tym, ┼╝e ma┼é┼╝onek ma prawo rozsta─ç si─Ö z niewierz─ůcym partnerem, je┼╝eli ten odmawia ┼╝ycia z wierz─ůcym, co wskazuje na istniej─ůcy problem konflikt├│w w takich mieszanych ma┼é┼╝e┼ästwach. Poza tymi przyk┼éadami si├│dmy rozdzia┼é pierwszego listu do Koryntian przedstawia nam r├│┼╝norodno┼Ť─ç dr├│g ┼╝yciowych prezentowanych przez kobiety w ┼Ťwiecie Paw┼éa. O wiele ciekawsze od jego opinii na temat ma┼é┼╝e┼ästwa czy celibatu s─ů w┼éa┼Ťnie te informacje o prawdziwych kobietach, kt├│re mo┼╝emy wyci─ůgn─ů─ç z tego fragmentu listu. Widzimy wi─Öc, ┼╝e kobiety ┼╝yj─ůce w celibacie, w r├│┼╝nym wieku, stanowi┼éy obiekt specjalnego zainteresowania spo┼éeczno┼Ťci. Nale┼╝a┼éy do niej prawdopodobnie rozw├│dki, a tak┼╝e m─Ö┼╝atki, r├│wnie┼╝ te, kt├│re pozostawa┼éy w zwi─ůzkach z niewierz─ůcymi partnerami.
Dalsza cz─Ö┼Ť─ç listu po┼Ťwi─Öcona jest problemowi kobiet-proroki┼ä i ich modlitwy. Prorokowanie by┼éo wa┼╝n─ů cz─Ö┼Ťci─ů religijnych praktyk, sposobem zaanga┼╝owania w pewien rodzaj nauczania pochodz─ůcego prosto od Boga. W Nowym Testamencie pojawiaj─ů si─Ö konkretne kobiety, posiadaj─ůce dar prorokowania, na przyk┼éad cztery c├│rki Filipa (Dz 21, 9). W spo┼éeczno┼Ťci korynckiej r├│wnie┼╝ musia┼éy by─ç kobiety-prorokinie, skoro Pawe┼é porusza w li┼Ťcie ten temat. Pisze on: ÔÇ×Ka┼╝da za┼Ť kobieta, modl─ůc si─Ö lub prorokuj─ůc z odkryt─ů g┼éow─ů, ha┼äbi swoj─ů g┼éow─ÖÔÇŁ (1 Kor 11, 5). Warte zauwa┼╝enia jest to, ┼╝e nie rozwa┼╝a on tutaj zasadno┼Ťci samego aktu prorokowania przez kobiet─Ö czy jej udzia┼éu w modlitwie. Jedyna kwestia, kt├│r─ů porusza Pawe┼é, to problem zakrywania w┼éos├│w, czym odpowiada na sytuacje maj─ůce miejsce w gminie korynckiej. Czemu jest to dla niego tak wa┼╝ne? Badacze przedstawiaj─ů na ten temat wiele hipotez. Jedna z nich g┼éosi, ┼╝e takie zachowanie kobiet narusza┼éo r├│┼╝nic─Ö mi─Ödzy sfer─ů prywatn─ů a publiczn─ů i ze wzgl─Ödu na przeniesienie zachowa┼ä domowych do tej drugiej przestrzeni by┼éo postrzegane jako skandaliczne. Inna m├│wi o tym, ┼╝e zakrywanie przez kobiety g┼éowy mia┼éo ukry─ç ich p┼ée─ç, a tym samym zbli┼╝y─ç ich udzia┼é w zgromadzeniu do idea┼éu, w kt├│rym r├│┼╝nica mi─Ödzy p┼éciami zanika (por. Gal 3, 28), co uosabia┼éoby przekszta┼écenie spo┼éeczno┼Ťci w now─ů wsp├│lnot─Ö. Elisabeth Sch├╝ssler Fiorenza twierdzi natomiast, ┼╝e jednym z cel├│w Paw┼éa mog┼éo by─ç poprawianie wizerunku spo┼éeczno┼Ťci chrze┼Ťcijan: kobiety-prorokinie w niemal┼╝e orgiastycznym szale zbyt mocno przypomina┼éy kulty, od kt├│rych chrze┼Ťcija┼ästwo chcia┼éo si─Ö odci─ů─ç. Dlatego ze wzgl─Ödu na cele misyjne i g┼éoszenie Ewangelii kobiety powinny mie─ç zwi─ůzane i zakryte w┼éosy.
Ostatni─ů, by─ç mo┼╝e najbardziej interesuj─ůc─ů kwesti─ů zwi─ůzan─ů z Pierwszym Listem do Koryntian, jest kwestia kobiet przemawiaj─ůcych w ko┼Ťciele. ÔÇ×Tak jak to jest we wszystkich zgromadzeniach ┼Ťwi─Ötych, kobiety maj─ů na tych zgromadzeniach milcze─ç; nie dozwala si─Ö im bowiem m├│wi─ç, lecz maj─ů by─ç poddane, jak to Prawo nakazuje. A je┼Ťli pragn─ů si─Ö czego┼Ť nauczy─ç, niech zapytaj─ů w domu swoich m─Ö┼╝├│wÔÇŁ (1 Kor 14, 34-35). Co do autentyczno┼Ťci tego fragmentu zdania w┼Ťr├│d badaczy s─ů ca┼éy czas podzielone. Powodem tych w─ůtpliwo┼Ť─ç jest sprzeczno┼Ť─ç mi─Ödzy tre┼Ťci─ů tego fragmentu a wcze┼Ťniejszymi rozstrzygni─Öciami dotycz─ůcymi kobiet-proroki┼ä, a tak┼╝e licznymi w listach autorstwa Paw┼éa odwo┼éaniami do kobiet odgrywaj─ůcych wa┼╝ne role w jego Ko┼Ťciele, na przyk┼éad jako nauczycielki czy aposto┼éki (Pryscylla, Junia). Trudno pogodzi─ç te wszystkie aktywno┼Ťci z zakazem przemawiania na zgromadzeniach. Kolejnym argumentem potwierdzaj─ůcym tez─Ö o tym, ┼╝e s┼éowa te s─ů p├│┼║niejsz─ů interpolacj─ů, jest kwestia umiejscowienia ich w tek┼Ťcie, gdzie wydaj─ů si─Ö by─ç nie na miejscu ÔÇô w niekt├│rych manuskryptach znajduj─ů si─Ö dalej, po wersie 40. Uderzaj─ůce jest r├│wnie┼╝ podobie┼ästwo do fragment├│w pierwszego listu do Tymoteusza, o kt├│rym wiemy, ┼╝e zosta┼é napisany ju┼╝ po ┼Ťmierci aposto┼éa, a zawiera bardzo restrykcyjne nakazy dotycz─ůce milczenia i podleg┼éo┼Ťci kobiet. Dlatego wielu badaczy twierdzi, ┼╝e fragmenty te powinny by─ç odczytywane w kontek┼Ťcie rosn─ůcego w Ko┼Ťciele wiek├│w p├│┼║niejszych zainteresowania kontrol─ů nad dzia┼éalno┼Ťci─ů kobiet w sferze religijnej. Istniej─ů jednak g┼éosy argumentuj─ůce, ┼╝e ten fragment wcale nie musi by─ç p├│┼║niejsz─ů interpolacj─ů, a m├│g┼é po prostu zosta─ç przez nas ┼║le odczytany. Tak─ů teori─Ö g┼éosi Elisabeth Sch├╝ssler Fiorenza, twierdz─ůc, ┼╝e zakaz ten m├│g┼é dotyczy─ç wy┼é─ůcznie kobiet zam─Ö┼╝nych. Dziewice, postrzegane jako czyste, mia┼éy mie─ç mo┼╝liwo┼Ť─ç prorokowania, o kt├│rej mowa w rozdziale 11. Sch├╝ssler Fiorenza podnosi tutaj znowu argument poprawno┼Ťci i dobrego wizerunku Ko┼Ťcio┼éa, o kt├│ry mia┼é dba─ç Pawe┼é poprzez wydanie tych zalece┼ä. Wydaje si─Ö jednak ma┼éo prawdopodobne, ┼╝e m├│g┼é on tak po prostu pomin─ů─ç udzia┼é tak wybitnych misjonarek jak Pryscylla, Junia czy Apfia, kt├│re najprawdopodobniej by┼éy m─Ö┼╝atkami, i dlatego teza o p├│┼║niejszej interpolacji zdaje si─Ö du┼╝o bardziej wiarygodna.
Kobiety w ┼Ťwiecie Paw┼éa z Tarsu ÔÇô podsumowanie
Uwa┼╝na i krytyczna lektura list├│w ┼Ťwi─Ötego Paw┼éa mo┼╝e by─ç nie tylko ciekawym ┼║r├│d┼éem wiedzy o kobietach dzia┼éaj─ůcych w jego otoczeniu i rodzajach zada┼ä, kt├│re by┼éy im powierzane. W jego wypowiedziach, a cz─Östo ÔÇ×pomi─Ödzy wierszamiÔÇŁ kryj─ů si─Ö informacje o pozycji kobiet w doktrynie wczesnego chrze┼Ťcija┼ästwa, a tak┼╝e p├│┼║niejszych pr├│bach umniejszania ich pozycji i odbierania im g┼éosu. O ile postaci takie jak Pryscylla, Junia, Apfia czy Chloe s─ů przyk┼éadami kobiet odgrywaj─ůcych role przyw├│dcze, kt├│re mog─ů sta─ç si─Ö punktem odniesienia dla feminizmu (w szczeg├│lno┼Ťci katolickiego), to analiza pogl─ůd├│w ┼Ťwi─Ötego Paw┼éa na ÔÇ×kwesti─Ö kobiec─ůÔÇŁ i p├│┼║niejszych interpolacji w jego pismach mo┼╝e by─ç przyczynkiem do dyskusji na temat roli kobiety we wsp├│┼éczesnym Ko┼Ťciele. Trzeba tylko uwa┼╝nie czyta─ç Pismo ┼Üwi─Öte.
***
Artyku┼é powsta┼é na podstawie mojej pracy rocznej ÔÇ×Kobiety w ┼Ťwiecie Paw┼éa z TarsuÔÇŁ, napisanej pod kierunkiem dr hab. Krystyny Stebnickiej w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś