Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Nie ma i nie be╠Ędzie ÔÇô siarki. Fragment ksi─ů┼╝ki Magdaleny Okraski

Kre╠Ęcimy sie╠Ę wok├│┼é tematu pracy, zaniku i upadku, ale pos╠ürodku czeka najwaz╠çniejsze ÔÇô Siarka. Likwidacja matki karmicielki bola┼éa najbardziej.
Nie ma i nie be╠Ędzie ÔÇô siarki. Fragment ksi─ů┼╝ki Magdaleny Okraski
fot.: Magdalena Okraska

ÔÇô Nie mam dobrych wspomnien╠ü zwia╠Ęzanych z Tarnobrzegiem z kon╠üc├│wki lat osiemdziesia╠Ętych i pocza╠Ętku dziewie╠Ęc╠üdziesia╠Ętych. Ten okropny smr├│d siarki! ÔÇô opowiada Agnieszka, kiedys╠ü mieszkanka Krosna, obecnie od wielu lat w Krakowie. ÔÇô W dziecin╠üstwie jez╠üdzi┼éam z mama╠Ę do naszej rodziny w obecnym powiecie opatowskim PKS-em zwanym warszawskim. To by┼éa trasa Krosno ÔÇôWarszawa. Czuwa┼éam wtedy, aby w odpowiednim momencie, gdy autobus zbliz╠ça sie╠Ę do centrum Tarnobrzega, mijaja╠Ęc odkrywke╠Ę siarki, wstrzymac╠ü oddech i zatkac╠ü nos. Robi┼éam to za kaz╠çdym razem, nauczona traumatycznym dos╠üwiadczeniem. Kiedys╠ü chmura tego smrodu do mnie dotar┼éa podczas podr├│z╠çy i wywo┼éa┼éa natychmiastowe wymioty. Potem by┼é dwudziestominutowy post├│j na dworcu w Tarnobrzegu. Smr├│d siarki w powietrzu, choc╠ü juz╠ç duz╠ço mniejszy, by┼é dla mnie wyczuwalny i draz╠çnia╠Ęcy. Wiem, z╠çe co delikatniejsze osoby odczuwa┼éy skutki zdrowotne tego siarkowego powietrza. M├│j krewny, nadal mieszkaja╠Ęcy w Tarnobrzegu, w dziecin╠üstwie bardzo chorowa┼é i regenerowa┼é g├│rne drogi oddechowe w sanatoriach. A kiedy doros╠üli planowali rodzinny przyjazd do Tarnobrzega, to re╠Ękami i nogami broni┼éam si─Ö, z╠çeby mnie nie zabierali. Czu┼éam, z╠çe pobyt w tym mies╠ücie odchoruje╠Ę.

Dzis╠ü zapachu siarki nie czuc╠ü wcale ÔÇô ani na dworcu, ani w centrum, ani na osiedlach mieszkaniowych. Nie kaz╠çdy jest jednak szcze╠Ęs╠üliwy z tego powodu. Praktyczna likwidacja kombinatu siarkowego oznacza┼éa dwadzies╠ücia kilka lat temu niemal s╠ümierc╠ü Tarnobrzega. Swoje do┼éoz╠çy┼éa odg├│rna likwidacja wojew├│dztwa tarnobrzeskiego, kt├│re w latach 1975ÔÇô1998 dumnie rozpos╠üciera┼éo sie╠Ę na mapach. By┼éo i nie ma. W Tarnobrzegu nikt zreszta╠Ę nie nazywa zniknie╠Ęcia statusu wojew├│dztwa likwidacja╠Ę. Jedyne uz╠çywane sformu┼éowanie ÔÇô od lekarki po starsza╠Ę sprzedawczynie╠Ę z targowiska ÔÇô to ÔÇ×zabrali wojew├│dztwoÔÇŁ.

Maja╠Ę racje╠Ę ÔÇô zabrali. Tarnobrzeg, niespe┼éna pie╠Ęc╠üdziesie╠Ęciotysie╠Ęczne miasto w Ma┼éopolsce wzgle╠Ędnie na Podkarpaciu (do tej geograficzno-historycznej uk┼éadanki jeszcze wr├│cimy), w czasach kombinatu siarkowego szykowano do bycia waz╠çna╠Ę cze╠Ęs╠ücia╠Ę konurbacji, kt├│ra╠Ę wsp├│┼édzieli┼éoby z Sandomierzem. Na prawie kaz╠çdym kroku wida─ç, z╠çe w okresie rozkwitu wydobycia siarki planowano z rozmachem i wizja╠Ę rozrostu, a przynajmniej utrzymania status quo. Pie╠Ęciotysie╠Ęczne galicyjskie miasteczko zmieni┼éo sie╠Ę na przestrzeni dw├│ch dekad w spory siarkonos╠üny organizm, obsadzony blokowiskami pe┼énymi wiez╠çowc├│w, a takz╠çe budynkami uz╠çytecznos╠üci publicznej, kt├│rych wygla╠Ęd do dzis╠ü wskazuje, z╠çe ich miejsce by┼éoby raczej w mies╠ücie kilkusettysie╠Ęcznym. Od kilkunastopie╠Ętrowego gmachu szpitala przez ogromny sa╠Ęd zwany przez tarnobrzez╠çan ÔÇ×kiblemÔÇŁ (faktycznie, z kt├│rej by nie patrzec╠ü strony, nie da sie╠Ę unikna╠Ęc╠ü skojarzenia: jest ÔÇ×oparcieÔÇŁ w postaci wiez╠çowca i wielka, okra╠Ęg┼éa ÔÇ×misaÔÇŁ przed nim) po bez╠çowobia┼éy budynek dawnego urze╠Ędu wojew├│dzkiego ÔÇô wszystko to wizualnie i architektonicznie nie ma zbyt wiele wsp├│lnego z wyobraz╠çeniem, jakie pojawia sie╠Ę w naszej g┼éowie, gdy przeczytamy, z╠çe Tarnobrzeg to ÔÇ×miasto w Polsce z czterdziestoma szes╠ücioma tysia╠Ęcami mieszkan╠üc├│wÔÇŁ. Po zmianie statusu Tarnobrzeg pozosta┼é z tymi przeskalowanymi budynkami, pr├│buja╠Ęc je oswoi─ç, zasiedli─ç, nadac╠ü im drugie i trzecie z╠çycie.

Tragiczna╠Ę historie╠Ę likwidacji przemys┼éu w niezamierzenie cyniczny i smutny spos├│b puentuje zdanie z folderu reklamowego miasta, kt├│ry dostaje╠Ę w muzeum. ÔÇ×Niegdys╠ü Tarnobrzeg s┼éyna╠Ę┼é z wydobycia siarki, bez kt├│rej nie sta┼éby sie╠Ę blisko pie╠Ęc╠üdziesie╠Ęciotysie╠Ęcznym miastem. Dzis╠ü natomiast jego chluba╠Ę jest jezioro o powierzchni ponad 340 haÔÇŁ. O tej dysproporcji: szybkim rozros╠ücie, kt├│ry skon╠üczy┼é sie╠Ę ucie╠Ęciem nadziei i nag┼éym skurczeniem si─Ö, opowiadaja╠Ę mi wszyscy, z kt├│rymi rozmawiam.

Tak, jakby Tarnobrzeg by┼é awatarem miasta, cieniem nawet nie tyle dawnej s╠üwietnos╠üci, jak wiele innych miejsc, co ÔÇô cieniem dawnych plan├│w na wielka╠Ę przysz┼éos╠ü─ç, kt├│ra sie╠Ę nie wydarzy┼éa.

Historie, kt├│rych wys┼éuchuje╠Ę, kt├│rych szukam na zadbanym, buchaja╠Ęcym letnia╠Ę zielenia╠Ę osiedlu sp├│┼édzielni mieszkaniowej Siarkowiec i na Serbinowie, blokowisku wiez╠çowc├│w zbudowanych specjalnie dla pracownik├│w Siarki, to klasyczne polskie opowies╠üci o likwidacji, wyrzucaniu z pracy, okrawaniu, zapomnieniu. Z ta╠Ę r├│z╠çnica╠Ę, z╠çe Tarnobrzeg mia┼é jeden zak┼éad karmiciela i nic wok├│┼é.

A raczej wok├│┼é by┼éo to samo ÔÇô siarka.

ÔÇô By┼éy dwie kopalnie. Jedna odkrywka, obecnie zalew, i chyba produkcja nawoz├│w zosta┼éa ÔÇô m├│wi Darek, kt├│ry jak wiele os├│b m┼éodych i w s╠ürednim wieku z przyjemnos╠ücia╠Ę opowie o swoich czasach nastoletnich w Tarnobrzegu, ale juz╠ç tu nie mieszka, bo nie by┼éo perspektyw na cokolwiek. ÔÇô Druga kopalnia by┼éa w Jezi├│rku, tam wydobycie sz┼éo metoda╠Ę wyp┼éukiwania siarki i to z tej kopalni s╠ümierdzia┼éo. Pewnie o tych zapachach us┼éyszysz. Ja wyjecha┼éem w okresie, gdy by┼éo cie╠Ęz╠çko, dzis╠ü jako tako miasto sobie radzi, ale populacja spad┼éa o mniej wie╠Ęcej dziesie╠Ęc╠ü tysie╠Ęcy. Zahaczy┼éem tylko chwilowo o prace╠Ę w kombinacie, ale jako dzieciak wychowywa┼éem sie╠Ę w duchu i cieniu kopalni. Od dziecka by┼é tu silnie obecny zak┼éad, w kt├│rym pracowali dos┼éownie wszyscy nasi rodzice, a z╠çycie kulturalno-sportowe opiera┼éo sie╠Ę na kombinacie.

Prognozowana przez GUS na rok 2050 populacja Tarnobrzega to tylko 30 595 os├│b. Miasto ma ujemny przyrost naturalny: minus sto dwanas╠ücie os├│b na koniec 2019 roku. Az╠ç trzydzies╠üci jeden procent zgon├│w w Tarnobrzegu ma za przyczyne╠Ę nowotw├│r, ale miasto nie wyludnia sie╠Ę powoli i uparcie tylko z powodu s╠ümierci. To nie ona, lecz migracja do wie╠Ększych miast po┼éudnia Polski i za granice╠Ę zabiera Tarnobrzegowi mieszkan╠üc├│w.

(ÔÇŽ)

Nie do kon╠üca wiem, w jaki spos├│b pisac╠ü i m├│wic╠ü o bolesnej, wyniszczaja╠Ęcej likwidacji przemys┼éu, by unikna╠Ęc╠ü okra╠Ęg┼éych eufemizm├│w, kt├│re nawet po dwudziestu czy trzydziestu latach nie wydaja╠Ę sie╠Ę adekwatne ani uczciwe. Te wszystkie ÔÇ×zak┼éad zamknie╠ĘtoÔÇŁ, ÔÇ×przesta┼éo dzia┼éa─çÔÇŁ, ÔÇ×zakon╠üczy┼éa funkcjonowanieÔÇŁ, albo przeciwnie, te nagrody pocieszenia: ÔÇ×uda┼éo sie╠Ę ocali─çÔÇŁ, ÔÇ×uda┼éo sie╠Ę cze╠Ęs╠üciowo przywr├│ci─çÔÇŁ, to je╠Ęzyk kolorowych folder├│w, reklam i klepania sie╠Ę po ramionach. Mieszkan╠ücy skrzywdzonych miast go nie uz╠çywaj─ů. M├│wi─ů: ÔÇ×zabraliÔÇŁ, ÔÇ×ukradliÔÇŁ, ÔÇ×rozwaliliÔÇŁ. M├│wi─ů: ÔÇ×I po co to by┼éo?ÔÇŁ. Kaz╠çdy kotlet schabowy i piwo z przyjezdnymi to osobna, osobista historia likwidacji, znikania miasta. Maja╠Ę ja╠Ę osiemdziesie╠Ęciolatkowie, pie╠Ęc╠üdziesie╠Ęciolatkowie i trzydziestolatkowie.

ÔÇô Moi rodzice zwia╠Ęzani byli z przemys┼éem siarkowym, zreszta╠Ę m├│j ojciec pracowa┼é na kopalni kilkadziesia╠Ęt lat. Rodzice, a zw┼éaszcza ojciec, maja╠Ę osobisty stosunek do zak┼éadu ÔÇô m├│wi Magdalena, dzis╠ü po czterdziestce, pracownica jednej z instytucji kultury w Krakowie.

Jak wiele z tych historii, zw┼éaszcza padaja╠Ęcych z ust m┼éodych ludzi, jest opowiadana z zewna╠Ętrz, spoza Tarnobrzega. Z czu┼éos╠üci─ů, mi┼éos╠üci─ů, z┼éos╠ücia╠Ę na polityczno-gospodarcze ruchy tektoniczne, kt├│re wypchne╠Ę┼éy tylu mieszkan╠üc├│w poza miasto ÔÇô ale z zewna╠Ętrz.

ÔÇô Pamie╠Ętam, z╠çe jak tato wraca┼é z pracy, to pachnia┼é siarka╠Ę, i to jest jeden z moich ulubionych zapach├│w dziecin╠üstwa. Ale mam tez╠ç wgla╠Ęd w czasy przedwojenne. Babcia, kt├│ra mnie wychowywa┼éa, handlowa┼éa warzywami z naszego ogrodu na targu, kt├│ry by┼é w├│wczas pod hala╠Ę targowa╠Ę w centrum miasta obok dawnej synagogi, a dzis╠ü biblioteki. Pomaga┼éam jej. Sam fakt, z╠çe nie wr├│ci┼éam tu po studiach, lecz zosta┼éam w Krakowie, cos╠ü m├│wi. W 2004 roku bezrobocie dla mojej grupy wiekowej wynosi┼éo w Tarnobrzegu dwadzies╠ücia procent. Jednak mam do miasta bardzo emocjonalny stosunek. Pamie╠Ętam Tarnobrzeg z czas├│w transformacji, potem, w czasach licealnych, udziela┼éam sie╠Ę w r├│z╠çnych zespo┼éach muzycznej sceny alternatywnej. Wyjecha┼éam w 1998 roku. Do tego czasu by┼éam na biez╠ça╠Ęco, teraz juz╠ç nie.

Julia, z kt├│ra╠Ę chodze╠Ę niezmordowanie po mies╠ücie, po dwadzies╠ücia kilometr├│w dziennie przez trzy dni, wcia╠Ęz╠ç jednak spotyka znajomych, kt├│rzy zostali na miejscu. Na targowisku kolez╠çanka z podstaw├│wki w zaawansowanej cia╠Ęz╠çy, w pizzerii kolega z liceum z z╠çona╠Ę i dw├│jka╠Ę dzieci, w biedronce przy rynku pracuje na kasie jej bliska znajoma. Urodzeni w latach 1975ÔÇô2000 dziela╠Ę si─Ö, jak zawsze w takich miejscach, na dwie grupy: tych, kt├│rzy zostali, i tych, kt├│rzy wyjechali lub wyemigrowali.

Prawie nikt nie chce wr├│ci─ç, o czym s╠üwiadczy tarnobrzeska statystyka zameldowan╠ü ÔÇô ponad dwies╠ücie os├│b wie╠Ęcej rocznie wyjez╠çdz╠ça, niz╠ç sie╠Ę melduje. Trzeba takz╠çe brac╠ü pod uwag─Ö, z╠çe wielu wyjez╠çdz╠ça, nie rezygnuja╠Ęc z meldunku. Figuruja╠Ę w statystykach jako martwe dusze: niby s─ů, ale od lat ich tu nie ma.

Pr├│buje╠Ę zadawac╠ü pytanie o powr├│t albo ÔÇô bez emocjonalnej presji ÔÇô o to, czy po zaznaniu z╠çycia w wie╠Ększym mies╠ücie rozm├│wcy mogliby ponownie mieszkac╠ü w Tarnobrzegu lub innej miejscowos╠üci podobnego typu.

Zawsze s┼éysz─Ö: ÔÇ×NieÔÇŁ.
ÔÇ×Nie, nie widze╠Ę sie╠Ę juz╠ç w TarnobrzeguÔÇŁ.

ÔÇô Likwidacja wojew├│dztwa zaszkodzi┼éa miastu ÔÇô m├│wi Magdalena. ÔÇô Migracja os├│b, kt├│re nie wr├│ci┼éy, tez╠ç mu zaszkodzi┼éa. Mn├│stwo ludzi wyjecha┼éo po wejs╠üciu do Unii, zreszta╠Ę to rejon z d┼éuga╠Ę tradycja╠Ę migracji. Moja praprababka by┼éa dwa razy w USA, a moja druga babcia mieszka┼éa tam ze dwadzies╠ücia lat, sporo os├│b wyjecha┼éo na tak zwane Ziemie Zachodnie, zanim tutaj odkryto siark─Ö. Region rozwija sie╠Ę dzie╠Ęki tak zwanym strefom przemys┼éowym, ale to g┼é├│wnie zachodnie korporacje.

Tarnobrzeg pr├│buje otrza╠Ęsna╠Ęc╠ü sie╠Ę z siarkowego pie╠Ętna wspomnien╠ü i is╠üc╠ü w zupe┼énie innym kierunku. Promuje sie╠Ę jako miasto otwarte na turyst├│w, znakomite do wypoczynku, brama Podkarpacia. Jako jeden z symboli, opr├│cz posiarkowego jeziora, ma w tym celu pos┼éuz╠çyc╠ü Zamek Tarnowskich.

Tarnowscy to polski r├│d magnacki wielkich posiadaczy ziemskich z Ma┼éopolski; ich herbem jest Leliwa ÔÇö p├│┼éksie╠Ęz╠çyc, kt├│ry widac╠ü wsze╠Ędzie w mies╠ücie: na urze╠Ędach, budynkach uz╠çytecznos╠üci publicznej, a nawet na murku przebieralni nad woda╠Ę, i kt├│ry przyjezdnym daje poczucie, jakby byli na wakacjach w Tunezji czy Turcji. Pierwsza╠Ę siedziba╠Ę Tarnowskich by┼é Tarn├│w, a potem z fantazja╠Ę nazywali kolejne miasta od swojego nazwiska. Mamy zatem Tarnogr├│d, Tarnog├│re╠Ę oraz po┼éoz╠çony obecnie na Ukrainie Tarnopol.

I Tarnobrzeg. A w nim Zamek Dzikowski z XV wieku, pierwotnie obronny, w 1830 roku przebudowany na rezydencje╠Ę mieszkalna╠Ę. W salach udoste╠Ępnionych zwiedzaja╠Ęcym pe┼éno zbytkownych mebli, wypchanych zwierza╠Ęt budza╠Ęcych groze╠Ę martwymi oczami (jest i dzik, symbol zamku), znanych i mniej znanych obraz├│w. Zamek szczyci sie╠Ę Kossakami i Rembrandtem. Na dole, na wielkim p├│┼éokra╠Ęg┼éym tarasie, za┼éoz╠çono nowoczesna╠Ę kawiarnie╠Ę z widokiem na park pa┼éacowy. Wypijamy tam piwo i kaw─Ö, dyskutuja╠Ęc o pomys╠üle na przycia╠Ęganie turyst├│w sama╠Ę idea╠Ę pa┼éacu, czyli faktem, z╠çe teraz obejrzymy sobie, jak mieszkali lepsi od nas, gdy my mielis╠ümy w chatach klepisko zamiast pod┼éogi.

Okazuje si─Ö, z╠çe PRL, jak to PRL, idei pa┼éacu zbytnio nie szanowa┼é. Az╠ç do 2007 roku mies╠üci┼éo sie╠Ę w nim technikum rolnicze, bo to duz╠çy, kilkuskrzyd┼éowy budynek z pomocniczymi zabudowaniami rozrzuconymi po parku. Gdy w zamkowych piwnicach odnaleziono kolekcje╠Ę cennych sreber, odruchowo oddano je po prostu do muzeum w ┼üan╠ücucie. Dopiero po 2011 roku powr├│cono do pomys┼éu adaptacji zabudowan╠ü na muzeum zamkowe upamie╠Ętniaja╠Ęce Tarnowskich.

ÔÇô Z╠çeby chociaz╠ç cos╠ü sie╠Ę tutaj dzia┼éo ÔÇô z┼éos╠üci sie╠Ę Julia. ÔÇô A zapraszaja╠Ę tylko jakies╠ü stare, przez╠çarte przez mole baby na prelekcje. Zofia z jakichs╠ü jakas╠ü opowiada, jak to by┼éo wspaniale, gdy posiadali po┼éowe╠Ę okolicy i wszyscy musieli sie╠Ę im podporza╠Ędkowywa─ç. Jaki to ma w og├│le sens?

Tarnowscy byli g┼é├│wnym pracodawca╠Ę w Tarnobrzegu, p├│ki pozwoli┼éa im na to historia. Opr├│cz folwark├│w rolniczych nalez╠ça┼é do nich takz╠çe browar oraz Fabryka W├│dek i Likier├│w. Mieszkan╠ücy miasta pracowali takz╠çe w handlu i rzemios╠üle. Jaka╠Ękolwiek zmiane╠Ę i rozbudzenie nadziei przynios┼éo dopiero odkrycie z┼é├│z╠ç siarki.

Ale w┼éodarze miasta nalegaja╠Ę na piele╠Ęgnowanie pamie╠Ęci o Tarnowskich, choc╠ü to dos╠üc╠ü s╠üwiez╠ça pamie╠Ę─ç. W czerwcu 2021 roku, jak donosi ÔÇ×Merkuriusz TarnobrzeskiÔÇŁ, w mies╠ücie pojawi┼é sie╠Ę minister kultury Piotr Glin╠üski, kt├│ry potwierdzi┼é przekazanie muzeum niemal czterech milion├│w z┼éotych na zakup tak zwanej kolekcji dzikowskiej, czyli bardzo cennej kolekcji dzie┼é sztuki, pozostaja╠Ęcej przez lata w re╠Ękach rodu Tarnowskich. Tak, dobrze czytacie, magnacki r├│d sprzedaje ja╠Ę miastu za cie╠Ęz╠çkie pienia╠Ędze zamiast przekazac╠ü w darze. ÔÇ×MerkuriuszÔÇŁ relacjonuje przekazanie kolekcji w ilustrowanym zdje╠Ęciami materiale. Dowiadujemy sie╠Ę z niego, z╠çe Jan A. Tarnowski, ÔÇ×g┼éowa rodu za┼éoz╠çycieli TarnobrzegaÔÇŁ, powiedzia┼é podczas odbierania od prezydenta Tarnobrzega oficjalnych podzie╠Ękowan╠ü za to, z╠çe raczy┼é sprzedac╠ü miastu kolekcje╠Ę, iz╠ç ÔÇ×ma nadzieje╠Ę, z╠çe o Tarnowskich ludzie nie zapomn─ůÔÇŁ. Od w┼éadz miasta otrzyma┼é pamia╠Ętkowy grawerton w dow├│d uznania za gest, na skutek kt├│rego ÔÇ×kolekcja wr├│ci do domuÔÇŁ.

I tak to sie╠Ę plecie. Wojna i PRL wygna┼éy tych ludzi z pa┼éac├│w i zamk├│w, zr├│wnuja╠Ęc ich, przynajmniej teoretycznie, ze zwyk┼éym obywatelem, kt├│ry pracowa┼é, by nie umrzec╠ü z g┼éodu. Potransformacyjny kapitalizm w swojej pogubionej, patchworkowej wersji pr├│buje nie tylko zrobic╠ü z nich atrakcje╠Ę turystyczna╠Ę, ale i ÔÇ×przywr├│cic╠ü ich pamie╠Ę─çÔÇŁ. A to nie kaz╠çdemu musi sie╠Ę podoba─ç. Na przyk┼éad tym, kt├│rzy pamie╠Ętaja╠Ę inne realia.

ÔÇô Jedno z moich pierwszych wspomnien╠ü o transformacji jest takie, z╠çe rodzice po prostu nagle przestali sie╠Ę mna╠Ę zajmowa─ç, bo nie by┼éo na to czasu ÔÇô opowiada Julia, gdy siedzimy w kostiumach ka╠Ępielowych na plaz╠çy, czekaja╠Ęc przy dz╠üwie╠Ękach didz╠çejskich wprawek na sezonowa╠Ę impreze╠Ę zwana╠Ę Otwarciem Jeziora.

ÔÇô Pamie╠Ętasz cos╠ü z czas├│w, kiedy funkcjonowa┼éa Siarka?

ÔÇô Pamie╠Ętam, z╠çe na podw├│rku zawsze s╠ümierdzia┼éo zgni┼éymi jajami. Jak by┼é wiatr, to ten zapach sie╠Ę unosi┼é. Kiedy Siarke╠Ę zamkne╠Ęli, to sie╠Ę s┼éysza┼éo, z╠çe ten straci┼é prace╠Ę, inny ma rent─Ö, bo uda┼é chorobe╠Ę psychiczna╠Ę, z╠çeby ja╠Ę dosta─ç, ktos╠ü inny cos╠ü tam. Ludzie sie╠Ę ratowali jak mogli, z╠çeby przetrwa─ç.

Wielu nie przetrwa┼éo, wiele by┼éo samob├│jstw. S┼éysza┼éo sie╠Ę na podw├│rku, z╠çe ktos╠ü wyskoczy┼é z ostatniego pie╠Ętra w wiez╠çowcu, kogos╠ü odcie╠Ęli w piwnicy, ale za p├│z╠üno. Tak sobie dzieci powtarza┼éy to, co pods┼éucha┼éy od rodzic├│w.

ÔÇô M├│wi┼éa┼Ť, z╠çe chodzi┼éas╠ü kolejno do kilku przedszkoli, bo je likwidowano.

ÔÇô Tak. Najpierw chodzi┼éam do przedszkola kolejowego w moim bloku, ale je zlikwidowali. P├│z╠üniej chodzi┼éam do czterech czy pie╠Ęciu przedszkoli i kaz╠çde by┼éo likwidowane. Bo wszystko by┼éo likwidowane. By┼é og├│lny trend, z╠çe likwidujemy, a przeciez╠ç by┼éo mn├│stwo dzieci w tych przedszkolach, bo by┼é wyz╠ç demograficzny.

ÔÇô Co sie╠Ę z tymi dziec╠ümi potem dzia┼éo?

ÔÇô Wie╠Ększos╠üc╠ü nie sz┼éa juz╠ç do przedszkola, bo ich mamy straci┼éy prace╠Ę albo sz┼éy na rent─Ö, wie╠Ęc by┼éy w domu. W 1993 roku wszystko tu zacze╠Ę┼éo sie╠Ę zwija─ç.

Siarka ÔÇô czy raczej Siarkopol, bo nazw by┼éo kilka ÔÇô pe┼éni┼éa opr├│cz kolei role╠Ę jedynego duz╠çego tarnobrzeskiego pracodawcy. Co tam zreszta╠Ę tarnobrzeskiego ÔÇô praca w Siarce zapewnia┼éa byt ca┼éej okolicy.

ÔÇô Jak sie╠Ę dorasta w mies╠ücie, gdzie jest tylko jeden pracodawca? ÔÇô pytam, bo te historie sa╠Ę zazwyczaj jeszcze trudniejsze od opowies╠üci z miast, gdzie karmicieli by┼éo kilku.

ÔÇô Nie mam por├│wnania z innymi miastami ÔÇô m├│wi Julia. ÔÇô Ale na pewno dla takiego miasta jest to cios, kiedy pada cos╠ü, co by┼éo podstawa╠Ę jego istnienia i przyczyna╠Ę, dla kt├│rej ludzie tutaj przyjechali.

ÔÇô Ska╠Ęd ludzie przyjez╠çdz╠çali do Tarnobrzega?

ÔÇô G┼é├│wnie z Ziem Odzyskanych. Moi rodzice przyjechali spod Szczecina, bo tam nie mieli szans na mieszkanie.

A tutaj obiecano im je od razu, jak tylko przyjad─ů. I to mimo z╠çe m├│j tata nie przyjecha┼é do pracy w Siarce, tylko na kolei.

ÔÇô Siarka dawa┼éa utrzymanie kilkudziesie╠Ęciu tysia╠Ęcom os├│b, licza╠Ęc z rodzinami, bo na kaz╠çda╠Ę wyp┼éate╠Ę przypada┼éo kilka os├│b. A co proponowa┼éa infrastrukturalnie? ÔÇô pytam, bo przypominam sobie ogromny Serbin├│w, trzynastotysie╠Ęczne blokowisko.

ÔÇô Zbudowa┼éa osiedla, sensownie zaplanowane. Fakt, z╠çe to by┼éa wielka p┼éyta i to by┼éo krzywe i kulawe, ale jes╠üli chodzi o odste╠Ępy mie╠Ędzy blokami, tereny zielone, rozk┼éad us┼éug, kt├│re sa╠Ę potrzebne na osiedlu, jak przychodnia czy sklep, to wszystko by┼éo zrobione z g┼éowa╠Ę. I to nadal jakos╠ü wygla╠Ęda. A nie jak te nowe osiedla budowane przez deweloper├│w, kt├│re sa╠Ę po prostu straszne ÔÇô m├│wi Julia, kt├│ra spe╠Ędzi┼éa dziecin╠üstwo na ulicy Matejki, biegaja╠Ęc pomie╠Ędzy blokami niedaleko skweru zwanego Pigalem. ÔÇô By┼éy specjalne przychodnie dla pracownik├│w Siarki, bo mieli choroby zawodowe. I specjalna przychodnia kolejowa, bo kolejarze maja╠Ę swoje specyficzne badania. Ca┼ée lata dziewie╠Ęc╠üdziesia╠Ęte i p├│z╠üniej nic tutaj nie by┼éo. Na przyk┼éad chodzi┼éam do takich klas, kt├│re nigdy nie jez╠üdzi┼éy na z╠çadne wycieczki. Z perspektywy czasu widz─Ö, z╠çe byli rodzice, kt├│rych by┼éoby stac╠ü na te wycieczki, ale ich nie chcieli, bo w klasie by┼éo wiele innych dzieci, kt├│re nie mia┼éy moz╠çliwos╠üci pojecha─ç. Zdecydowano, z╠çe nie be╠Ędzie wycieczek czy zielonych szk├│┼é. By┼éo biednie, skromnie, ludzie starali sie╠Ę jakos╠ü uciu┼éac╠ü na to z╠çycie. Rodzice postanowili wykierowac╠ü mnie i siostr─Ö, z╠çebys╠ümy studiowa┼éy. Siostra posz┼éa na studia, gdy mia┼éam dwanas╠ücie lat. Wtedy totalnie nie by┼éo kasy, bo trzeba by┼éo ja╠Ę utrzymac╠ü w Krakowie.

(ÔÇŽ)

Dopytuje╠Ę o zatrudnienie na kolei, bo juz╠ç przed przyjazdem zetkne╠Ę┼éam sie╠Ę z historiami o blokach dla kolejarzy i o s╠ücia╠Ęganiu ich z ca┼éej Polski, a stacja w Tarnobrzegu nie jest wcale duz╠ça, ma tylko dwa perony i nieczynny budynek dworca oraz zamknie╠Ęte kasy. Z informacji w internecie wynika, z╠çe odprawia dziennie poniz╠çej dwustu pasaz╠çer├│w, i to mimo z╠çe zatrzymuja╠Ę sie╠Ę tam takz╠çe pocia╠Ęgi TLK. To bardzo niewielka liczba ÔÇô niemal tyle os├│b potrafi wsia╠Ęs╠üc╠ü na jednej stacji do podmiejskiego osobowego na G├│rnym S╠üla╠Ęsku.

Ela, lekarka po pie╠Ęc╠üdziesia╠Ętce, ca┼ée z╠çycie w Tarnobrzegu, m├│wi mi:

ÔÇô Do Mielca jest czterdzies╠üci kilometr├│w, jez╠çdz╠ça╠Ę tylko busy. Szynobus do Rzeszowa jest puszczany moz╠çe od pie╠Ęciu lat. Dworca prawie nie ma. Tylko tor i ┼éawka, wszystko na trzy spusty.

Pytam wie╠Ęc o to Julie╠Ę, kt├│rej ojciec d┼éugo pracowa┼é na kolei.

ÔÇô Tato przez d┼éugie lata dojez╠çdz╠ça┼é do pracy w Stalowej Woli. To ze trzydzies╠üci kilometr├│w. Nagle sie╠Ę okaza┼éo, z╠çe kolej jest ca┼ékowicie niepotrzebna, staromodna, teraz be╠Ędziemy wszystko wozic╠ü autostradami. I nagle do ludzi, kt├│rzy mieli ogromny etos pracy i dla kt├│rych kolej by┼éa wszystkim, bo oni nie chodzili do pracy, tylko na s┼éuz╠çb─Ö, m├│j tato ubiera┼é mundur i m├│wi┼é, z╠çe idzie na s┼éuz╠çb─Ö, przyszli jacys╠ü wyz╠çelowani panowie po szkole zarza╠Ędzania i stwierdzili, z╠çe m├│j tato jest nikim. Bo nie zna angielskiego i pracuje w czym┼Ť, co jest w og├│le niepotrzebne ÔÇô opowiada Julia i, pomimo letnich okolicznos╠üci, piasku, plaz╠çowych re╠Ęcznik├│w i radosnej muzyki, g┼éos lekko jej drz╠çy od cia╠Ęgle z╠çywej urazy i wspomnienia tamtego strachu i niepewnos╠üci.

ÔÇô Co teraz sie╠Ę stanie z Tarnobrzegiem, jaka przysz┼éos╠üc╠ü by┼éaby dobra dla tego miasta?

To pytanie wytrych. Po jego zadaniu rozm├│wcy m├│wia╠Ę bardzo r├│z╠çne rzeczy. Nigdy nie chce╠Ę sugerowac╠ü komu┼Ť, z╠çe w jego miejscowos╠üci jest teraz gorzej, niz╠ç by┼éo, z╠çe ogla╠Ęd i wizja z zewna╠Ętrz moga╠Ę konkurowac╠ü z ich w┼éasna╠Ę, od s╠ürodka. Bo nie mog─ů. To, z╠çe przyjecha┼éam tu ÔÇ×za likwidacja╠ĘÔÇŁ, nie oznacza, z╠çe kaz╠çdy ocenia zmiany jako bolesne czy niekonieczne.

Nie m├│wie╠Ę wie╠Ęc, co ma bolec╠ü. Pytam.

ÔÇô Jes╠üli nasza strefa ekonomiczna faktycznie p├│jdzie w strone╠Ę nowych technologii, innowacji, a nie tylko robienia tanich podzespo┼é├│w dla innych firm zachodnich, to mia┼éaby sens ÔÇô m├│wi Julia. ÔÇô Ale jes╠üli p├│jdzie w strone╠Ę taniej si┼éy roboczej, wyzysku i robienia byle g├│wna, jakichs╠ü s╠ürubek, to czarno to widz─Ö.

ÔÇô Gdzie obecnie pracuja╠Ę ludzie z Tarnobrzega?

ÔÇô Troche╠Ę w strefie, ch┼éopaki w Pilkingtonie w Sandomierzu. Cze╠Ęs╠üc╠ü os├│b dojez╠çdz╠ça do Stalowej czy Mielca. Moz╠çna tez╠ç pracowac╠ü w dyskontach, teraz jest ich wie╠Ęcej. Widac╠ü na mies╠ücie, z╠çe jest weselej. Jak by┼é kryzys z kasa╠Ę i praca╠Ę, to by┼éo smutno, widac╠ü by┼éo po twarzach ludzi, z╠çe sa╠Ę smutni, zme╠Ęczeni, sfrustrowani.

Pilkington Polska to producent i dystrybutor szk┼éa budowlanego i laminowanego. Ch┼éopaki, o kt├│rych wspomina Julia, robia╠Ę mie╠Ędzy innymi szyby samochodowe. Od 2006 roku firma jest w re╠Ękach japon╠üskich. Szk┼éo produkuje w trzydziestu krajach, a sprzedaje az╠ç w stu pie╠Ęciu, czyli w po┼éowie s╠üwiata. ÔÇ×Nasza misja to zmieniac╠ü nasze otoczenie i sprawi─ç, by s╠üwiat sta┼é sie╠Ę lepszyÔÇŁ ÔÇô informuja╠Ę na swojej stronie internetowej, bo kaz╠çda firma musi teraz miec╠ü misje╠Ę, nie wystarczy po prostu produkowac╠ü dobre samoczyszcza╠Ęce szk┼éo. W Polsce zatrudnia cztery tysia╠Ęce dwies╠ücie os├│b, ale ma kilka lokalizacji, nie tylko sandomierska╠Ę. W tej chwili szukaja╠Ę operator├│w linii produkcyjnej do zak┼éadu w Chmielowie ko┼éo Tarnobrzega ÔÇô czyli po prostu ch┼éopak├│w i dziewczyn na tas╠üm─Ö. Profesjonalnie sformu┼éowane og┼éoszenie chwali sie╠Ę benefitami, szkoleniami i dodatkami za prace╠Ę zmianowa╠Ę oraz wyczerpuja╠Ęco opowiada o wymaganiach (punktualnos╠ü─ç, zaangaz╠çowanie w prace╠Ę, gotowos╠üc╠ü do poznawania nowoczesnych technologii). R├│wnie profesjonalnie pomija ca┼ékowitym milczeniem kwestie╠Ę wysokos╠üci wynagrodzenia. Zapewnia tylko, z╠çe zatrudniaja╠Ę na umowe╠Ę o prace╠Ę.

Tarnobrzeska Specjalna Strefa Ekonomiczna istnieje od ponad dwudziestu lat i nalez╠çy do Agencji Rozwoju Przemys┼éu, a jej pe┼éna (i niebrzydka) nazwa to Euro-Park Wis┼éosan.

W tym okresie zarza╠Ędca strefy udzieli┼é trzystu siedemdziesie╠Ęciu pie╠Ęciu zezwolen╠ü na prowadzenie dzia┼éalnos╠üci gospodarczej w jej ramach. Aktywnie dzia┼éa w niej sto pie╠Ęc╠üdziesia╠Ęt przedsie╠Ębiorstw. Branz╠çe od sasa do lasa: meble, poligrafia, przetw├│rstwo aluminium, farmaceutyki. Wybudowano sporo nowoczesnych hal produkcyjnych. Strona internetowa strefy nie zapomina o wyt┼éuszczeniu faktu, z╠çe potencjalni inwestorzy moga╠Ę liczyc╠ü na ÔÇ×pakiet zache╠Ęt podatkowychÔÇŁ. ┼üa╠Ęczne zatrudnienie w strefie to dwadzies╠ücia pie╠Ęc╠ü tysie╠Ęcy os├│b. Ale nie ma co odpalac╠ü fajerwerk├│w ÔÇô przymiotnik ÔÇ×tarnobrzeskaÔÇŁ w nazwie to w duz╠çej mierze ozdobnik. Na mapie strefy znajdziemy tak oddalone od Tarnobrzega miejscowos╠üci, jak Siedlce, Che┼ém, Zamos╠üc╠ü czy Bia┼éa Podlaska. Czerwone tr├│jka╠Ęty na szarej grafice przedstawiaja╠Ęcej podzia┼é kraju pomie╠Ędzy specjalne strefy ekonomiczne zajmuja╠Ę w┼éas╠üciwie po┼éowe╠Ę tak zwanej s╠üciany wschodniej. Z listy dziewie╠Ęciu g┼é├│wnych inwestor├│w strefy tylko trzy firmy znajduja╠Ę sie╠Ę w polskich re╠Ękach.

ÔÇô Po zabraniu wojew├│dztwa posypa┼éy sie╠Ę wszystkie posady w instytucjach, kt├│re by┼éy mu nalez╠çne ÔÇô m├│wi dalej Julia, po przerwie na podrygiwanie do kilku piosenek i odprawienie faceta, kt├│ry chcia┼é sie╠Ę przysia╠Ęs╠üc╠ü ze swoim lez╠çajskiem, najwyraz╠üniej w celach romantycznych. Powraca refren o wojew├│dzkiej s╠üwietnos╠üci, bo to samo m├│wi┼éa mi Ela: ÔÇ×Po upadku wojew├│dztwa zabrali tez╠ç stanowiska urze╠Ędnicze. Ludzie do Rzeszowa i Mielca musza╠Ę dojez╠çdz╠çac╠ü do pracy w urze╠Ędach. Energetyka i banki tez╠ç sie╠Ę wyprowadzi┼éyÔÇŁ.

ÔÇô Mys╠ülisz, z╠çe gdyby nie reforma administracyjna w 1999 roku, to Tarnobrzegowi by sie╠Ę uda┼éo pomimo likwidacji przemys┼éu? ÔÇô pytam Julie╠Ę.

ÔÇô Na pewno funkcjonowa┼éby lepiej. Ale sam status wojew├│dztwa i tak nie zasta╠Ępi┼éby Siarki.

ÔÇô Co z emigracja╠Ę? Ludzie wyjez╠çdz╠çali z Tarnobrzega za granice╠Ę, ale takz╠çe do wie╠Ększych miast.

ÔÇô Juz╠ç ma┼éo znajomych mieszka w Tarnobrzegu, wie╠Ększos╠üc╠ü wyjecha┼éa na studia do Warszawy, Krakowa, cze╠Ęs╠üc╠ü za granice╠Ę po studiach, cze╠Ęs╠üc╠ü jeszcze przed studiami. G┼é├│wnie do Wielkiej Brytanii, ale tez╠ç do Niemiec, Holandii. Sa╠Ę ludzie, kt├│rzy tam zarabiaj─ů, a tu wydaja╠Ę kas─Ö. Sa╠Ęsiadka, pani Iza, jez╠üdzi nadal do Niemiec, choc╠ü juz╠ç jest w podesz┼éym wieku. Pracuje przy przetworach. Przyjez╠çdz╠ça, przez jakis╠ü czas z╠çyje z tego, co przywioz┼éa, i potem znowu jedzie.

Kre╠Ęcimy sie╠Ę wok├│┼é tematu pracy, zaniku i upadku, ale pos╠ürodku czeka najwaz╠çniejsze ÔÇô Siarka. Likwidacja matki karmicielki bola┼éa najbardziej.

ÔÇôCzemu w┼éas╠üciwie Siarka upad┼éa? Dzia┼éasz jako najlepszy w Europie, a potem nagle jestes╠ü ÔÇ×nierentownyÔÇŁ?

ÔÇô To by┼éo s┼éowo wytrych, kt├│rego trzeba by┼éo uz╠çy─ç, z╠çeby zlikwidowac╠ü zak┼éad. Siarka jest potrzebna! Niekt├│rzy mys╠ül─ů, z╠çe tylko do produkcji zapa┼éek, a to nieprawda ÔÇô wyjas╠ünia Julia. ÔÇô Jest potrzebna do produkcji nawoz├│w, s╠ürodk├│w chemicznych r├│z╠çnego typu, kosmetyk├│w. Uwaz╠çam, z╠çe taki system rozwoju zosta┼é nam narzucony przez Zach├│d. Mielis╠ümy byc╠ü dla nich rezerwuarem taniej si┼éy roboczej, wie╠Ęc trzeba by┼éo wszystko nasze polikwidowa─ç. Dano nam do wyboru trzy opcje przejs╠ücia mie╠Ędzy systemami, licza╠Ęc, z╠çe tej trzeciej, najbardziej hardkorowej, na pewno nie wybierzemy. A nasi solidarnos╠üciowi w┼éodarze wybrali te╠Ę najgorsza╠Ę, co by┼éo zaskoczeniem dla wszystkich. Najbardziej bolesna╠Ę dla ludzi i radykalna╠Ę. Rzucili sie╠Ę na to: ÔÇ×Budujemy kapitalizm, jest s╠üwietnie!ÔÇŁ.

Ludzie t┼éumacza╠Ę to tak samo jak trzydzies╠üci lat temu, jakby ten czas nie mina╠Ę┼é.

Julia streszcza na tej plaz╠çy w┼éas╠üciwie ca┼ée trzydzies╠üci ostatnich lat ÔÇô poczucie zdrady przez polityk├│w i decydent├│w, osamotnienie miast zostawionych na pastwe╠Ę losu, powoli kie┼ékuja╠Ęca╠Ę s╠üwiadomos╠ü─ç, z╠çe reformy gospodarcze po 1989 roku by┼éy ostrzejsze, niz╠ç zapowiadano.

ÔÇô Co sie╠Ę powinno teraz wydarzyc╠ü w Tarnobrzegu?

ÔÇô Na pewno brakuje nadal takiej pracy, kt├│ra by nie drenowa┼éa miasta, czyli nie sprawia┼éa, z╠çe ludzie ambitni, maja╠Ęcy che╠Ęc╠ü sie╠Ę rozwija─ç, uciekaja╠Ę sta╠Ęd, bo nie be╠Ęda╠Ę na tas╠ümie przykre╠Ęcac╠ü s╠ürubek. Takiej pracy, kt├│ra by im dawa┼éa spe┼énienie jakichs╠ü aspiracji zawodowych czy z╠çyciowych. Teraz wszyscy, kt├│rzy czegokolwiek chc─ů, wyjez╠çdz╠çaj─ů.

***

Fragment pochodzi z ksi─ů┼╝ki Magdaleny Okraski ÔÇ×Nie ma i nie b─ÖdzieÔÇŁ, wydanej nak┼éadem wydawnictwa Ha!art, nad kt├│r─ů Kontakt obj─ů┼é patronat medialny.┬á

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś