Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Nawet najlepsza polityka mieszkaniowa nie zadzia艂a, je偶eli do budowania mieszka艅 nie przekonamy samorz膮dowc贸w

Nawet najtrafniejszy program polityki mieszkaniowej nie wypali, je偶eli nie pokona si臋 dw贸ch zasadniczych barier na drodze do jej realizacji. Pierwsz膮 jest op贸r samorz膮d贸w i urz臋dnik贸w, drug膮 op贸r sp贸艂ek Skarbu Pa艅stwa oraz rz膮dowych instytucji.
Nawet najlepsza polityka mieszkaniowa nie zadzia艂a, je偶eli do budowania mieszka艅 nie przekonamy samorz膮dowc贸w
Ilustr.: Rafa艂 Kucharczuk

鈥濻pi臋cie鈥 to聽projekt wsp贸艂pracy mi臋dzyredakcyjnej pi臋ciu 艣rodowisk, kt贸re dzieli bardzo wiele, ale聽艂膮czy gotowo艣膰 do聽podj臋cia niecodziennej rozmowy. Klub Jagiello艅ski, Magazyn Kontakt, Krytyka Polityczna, Kultura Liberalna i聽Nowa Konfederacja co kilka tygodni wybieraj膮 nowy temat do聽dyskusji, a聽pi臋膰 powsta艂ych w聽jej ramach tekst贸w publikujemy naraz na聽wszystkich pi臋ciu portalach.

***

Nawet najtrafniejszy program polityki mieszkaniowej nie wypali, je偶eli nie pokona si臋 dw贸ch zasadniczych barier na drodze do jej realizacji. Pierwsz膮 jest op贸r samorz膮d贸w i urz臋dnik贸w, z kt贸rych jedynie nieliczni rozumiej膮, 偶e roli miast i gmin nie mo偶na ogranicza膰 do tworzenia mieszka艅 tylko dla cel贸w socjalnych. Drug膮 przeszkod膮 jest op贸r sp贸艂ek Skarbu Pa艅stwa oraz rz膮dowych instytucji 鈥 to w艂a艣nie one s膮 cz臋sto w艂a艣cicielami teren贸w, kt贸re powinny stawa膰 si臋 przyk艂adami dobrze zagospodarowanych nowych osiedli mieszkaniowych zar贸wno w atrakcyjnych lokalizacjach najwi臋kszych metropolii, jak i w mniejszych miastach powiatowych i gminnych.

Chaos przestrzenny, przeludnione mieszkania, nieuregulowany rynek najmu, brak katastru, zmienne stopy kredyt贸w hipotecznych i wiele innych 鈥 liczba problem贸w, kt贸re wp艂ywaj膮 na mieszkaniow膮 sytuacj臋 Polak贸w, przyt艂acza wszystkich ekspert贸w zajmuj膮cych si臋 tym obszarem polityki publicznej. Jest r贸wnie偶 od dekad usprawiedliwieniem dla polityk贸w i urz臋dnik贸w, kt贸rzy (mniej lub bardziej trafnie) wykr臋caj膮 si臋 od odpowiedzialno艣ci za realizacj臋 polityki mieszkaniowej w naszym kraju.

Wci膮偶 dominuj膮cym pogl膮dem polskich polityk贸w jest przekonanie, 偶e wszyscy mieszka艅cy naszego kraju d膮偶膮 za wszelk膮 cen臋 do zakupienia mieszkania na w艂asno艣膰. Nadal nie potrafimy okre艣li膰, ilu mieszka艅 w Polsce brakuje. Za zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych odpowiada niemal w ca艂o艣ci rynek prywatny. Pa艅stwo i samorz膮dy s膮 na uboczu. Trudno wskaza膰 w Europie kraj, kt贸rego rynek mieszkaniowy by艂by tak bardzo uzale偶niony od prywatnych inwestor贸w. W konsekwencji pa艅stwo mimo wielu podj臋tych pr贸b wci膮偶 mo偶e jedynie przygl膮da膰 si臋 rosn膮cym cenom czynsz贸w oraz budowaniu mieszka艅 dla poszukuj膮cych bezpiecznej przystani dla swojego kapita艂u.

Zjednoczona Prawica obieca艂a, 偶e b臋dzie inaczej

Wiarygodno艣膰 obecnego rz膮du w obszarze polityki mieszkaniowej jest w膮tpliwa. Gdy Zjednoczona Prawica przejmowa艂a w艂adz臋 w 2015 roku, polityka mieszkaniowa by艂a przynajmniej deklaratywnie jednym z kluczowych obszar贸w, kt贸rym mia艂a si臋 zaj膮膰 nowa ekipa rz膮dz膮ca. Celem mia艂y by膰 setki tysi臋cy mieszka艅 dost臋pnych cenowo oraz r贸偶ne obszary wsparcia dla wielu grup spo艂ecznych, w tym dla tych, kt贸re pozostaj膮 w tak zwanej luce czynszowej.

Polityczna rzeczywisto艣膰 brutalnie zweryfikowa艂a obietnice. Do najbardziej medialnej cz臋艣ci Narodowego Programu Mieszkaniowego (NPM), czyli programu Mieszkanie+, ma艂o kt贸ry polityk si臋 przyznaje, a urz臋dnicy odpowiedzialni za jego stworzenie ju偶 od kilku lat s膮 poza administracj膮.

Mieszkanie+ ma w przestrzeni medialnej 艂atk臋 katastrofy. Wizerunkowy blama偶 sta艂 si臋 tak dotkliwy, 偶e urz臋dnicy wci膮偶 odpowiedzialni za realizacj臋 poszczeg贸lnych cz臋艣ci NPM na wst臋pie ka偶dego wyst膮pienia medialnego zastrzegaj膮, 偶e oni z Mieszkaniem+ nie mieli nic wsp贸lnego, i prosz膮 o przekazywanie pyta艅 na ten temat do rzecznika rz膮du.

Nie oznacza to jednak, 偶e wszystkie narz臋dzia polityki mieszkaniowej ostatnich lat nale偶y wyrzuci膰 do kosza. NPM przeszed艂 fundamentalne zmiany 鈥 obietnica budowy tanich mieszka艅 zesz艂a z ust polityk贸w, ale za to pojawi艂o si臋 kilka obiecuj膮cych narz臋dzi realizacji polityki mieszkaniowej. R贸wnocze艣nie zmieniono g艂贸wne za艂o偶enia 鈥 to nie rz膮d, ale samorz膮dy i prywatni inwestorzy maj膮 budowa膰 w Polsce mieszkania.

Zrzucenie odpowiedzialno艣ci? Zapewne tak. Eksperci wskazuj膮, 偶e drugie podej艣cie Zjednoczonej Prawicy do stworzenia zr臋b贸w polityki mieszkaniowej by艂o zdecydowanie rozs膮dniejsze z perspektywy szans na realizacj臋 za艂o偶e艅. Najwa偶niejsze jest jednak to, 偶e stworzono narz臋dzia pozwalaj膮ce na dostarczenie w perspektywie kilku lat takiej liczby mieszka艅, kt贸ra zmieni cz臋艣ciowo sytuacj臋 na rynku mieszkaniowym. Czy to si臋 na pewno uda? Trudno powiedzie膰. Drastycznie zmieniony Narodowy Program Mieszkaniowy, cho膰 ma ju偶 niewiele wsp贸lnego ze swoj膮 pierwotn膮 wersj膮, wci膮偶 do艣wiadcza podobnych problem贸w blokuj膮cych jego realizacj臋.

Nawet najlepszy rz膮dowy program polityki mieszkaniowej nie b臋dzie m贸g艂 skutecznie dzia艂a膰, je偶eli nie przekona si臋 samorz膮dowc贸w i urz臋dnik贸w, 偶e budowa mieszka艅 jest w gestii administracji rz膮dowej i samorz膮dowej. S膮 najwi臋kszymi hamulcowymi.

Wci膮偶 jedynie nieliczni samorz膮dowcy rozumiej膮, 偶e rol膮 ich miast i gmin jest tworzenie mieszka艅 nie tylko dla cel贸w socjalnych. Na poziomie politycznym trzeba prze艂ama膰 tak偶e op贸r sp贸艂ek Skarbu Pa艅stwa i rz膮dowych instytucji 鈥 to w艂a艣nie one s膮 cz臋sto w艂a艣cicielami teren贸w, kt贸re zamiast trafia膰 do sprzeda偶y, powinny by膰 cz臋艣ci膮 ambitnych projekt贸w budowy osiedli mieszkaniowych.

Narz臋dzia dla samorz膮d贸w ju偶 istniej膮

W niedawno opublikowanym przez Centrum Analiz Klubu Jagiello艅skiego raporcie 鈥濴okalna alternatywa. Jak wybudowa膰 w Polsce brakuj膮ce mieszkania?鈥 dr Alina Muzio艂-W臋c艂awowicz wskaza艂a, 偶e cho膰 samorz膮dy nie maj膮 wi臋kszego wp艂ywu na komercyjny rynek najmu, to ju偶 w obszarze mieszkalnictwa spo艂ecznego mog膮 i powinny prowadzi膰 strategiczn膮 polityk臋 mieszkaniow膮 wykraczaj膮c膮 poza ustawowe zadania obligatoryjne. 鈥濼akiej polityce od niedawna sprzyja cz臋艣膰 rz膮dowych reform mieszkaniowych鈥 鈥 argumentowa艂a doktor Muzio艂-W臋c艂awowicz. W dalszej cz臋艣ci analizy wskazywa艂a, 偶e po zmianach w Narodowym Programie Mieszkaniowym 鈥瀦nacz膮co zwi臋kszy艂a si臋 dost臋pno艣膰 i atrakcyjno艣膰 rz膮dowego wsparcia finansowego dla gmin realizuj膮cych bezpo艣rednio zadania mieszkaniowe (mieszkania komunalne) lub po艣rednio 鈥 jako w艂a艣ciciele sp贸艂ek komunalnych wykonuj膮cych program mieszkaniowy miasta (towarzystwa budownictwa spo艂ecznego, inne sp贸艂ki komunalne)鈥.

Analiza, do kt贸rej odsy艂am, pokazuje przede wszystkim, w jaki spos贸b samorz膮dy mog膮 korzysta膰 z ju偶 istniej膮cych instrument贸w. Jej autorka 艣wiadomie pomija jednak aspekt polityczny. Samorz膮dy nie skorzystaj膮 z narz臋dzi polityki mieszkaniowej, je艣li nie zechc膮 wzi膮膰 odpowiedzialno艣ci za realizowanie tego obszaru polityki publicznej. A z tym jest wci膮偶 藕le, o czym najdobitniej 艣wiadcz膮 poni偶sze mapy, kt贸re przygotowa艂 Kosma Nykiel.

Posi艂kuj膮c si臋 analiz膮 Kosmy Nykiela, warto zaznaczy膰, 偶e od 2016 do 2020 roku najwi臋cej mieszka艅 spo艂ecznych czynszowych zbudowano w Szczecinie (989), Wroc艂awiu (668), Gda艅sku (478) i Toruniu (418). Po艣r贸d niewojew贸dzkich miast na prawach powiatu najlepsze wyniki osi膮gn臋艂y Jaworzno (292), Ruda 艢l膮ska (165) i Krosno (159), a z pozosta艂ych miast po艂o偶one na Dolnym 艢l膮sku 鈥 G艂og贸w (144), Polkowice i Jelcz-Laskowice (po 128). Warto wspomnie膰 te偶 o niespe艂na 6-tysi臋cznym Karlinie, w kt贸rym zbudowano 84 lokale, czyli wi臋cej ni偶 niemal 700-tysi臋cznej 艁odzi.

Poza nielicznymi wyj膮tkami liczba mieszka艅 budowanych (lub powstaj膮cych ze wsparciem finansowym lub gruntowym) przez samorz膮dy w Polsce jest marginalna. Jedynie nieliczni samorz膮dowcy czuj膮 odpowiedzialno艣膰 za sytuacj臋 mieszkaniow膮 obywateli swojego miasta czy gminy.

Op贸r samorz膮dowc贸w wobec zaanga偶owania si臋 w realizacj臋 polityki mieszkaniowej jest zadziwiaj膮cy. Nie ma 偶adnego uzasadnienia, aby lokalni urz臋dnicy i politycy nie zaspakajali potrzeb mieszka艅c贸w ich miast i gmin. Co wi臋cej, nieliczne przyk艂ady sprawnych samorz膮dowc贸w (jak wspomniane wcze艣niej Karlino) pokazuj膮, 偶e istniej膮ce narz臋dzia cz臋sto s膮 wystarczaj膮ce, aby budowa膰 atrakcyjne i czynszowo dost臋pne mieszkania. Co wi臋cej, czynsz w mieszkalnictwie spo艂ecznym zasadniczo pokrywa koszty funkcjonowania i utrzymania tych budynk贸w i osiedli. Samorz膮dowcy, kt贸rzy decyduj膮 si臋 na realizacj臋 lokalnej polityki mieszkaniowej, nie trac膮 na tym finansowo, jak dzieje si臋 to innych obszarach polityki publicznej, na przyk艂ad w edukacji czy transporcie publicznym (te zazwyczaj s膮 deficytowe).

Dodatkowo samorz膮dy dysponuj膮 znaczn膮 przewag膮, je艣li chodzi o mo偶liwo艣ci budowy tanich mieszka艅. 艢wietnie pokaza艂 to Kosma Nykiel w analizie opublikowanej na 艂amach Klubu Jagiello艅skiego. Pokaza艂 w niej poszczeg贸lne koszty budowy bloku mieszkalnego przez 艂贸dzki TBS. Jakie s膮 przewagi samorz膮d贸w wzgl臋dem deweloper贸w? Dysponuj膮 miejskim zasobem ziemi, mog膮 ubiega膰 si臋 o centralne dotacje, a inwestycj臋 mog膮 wychodzi膰 na zero.

Zamiast wyprzedawa膰 maj膮tek, przeznaczmy go na cele mieszkaniowe

Dlaczego program Mieszkanie+ nie wyszed艂? Oddajmy g艂os prezesowi Kaczy艅skiemu: 鈥濿spomnieli panowie sami o wp艂ywach deweloper贸w 鈥 to jest pierwsza sprawa. Drug膮 jest niezwykle trudna do prze艂amania resortowo艣膰. Op贸r stawiany przez instytucje dysponuj膮ce na przyk艂ad terenami przed ich przekazaniem do programu Mieszkanie+ by艂 dla mnie niepoj臋ty, i to na ka偶dym szczeblu鈥. Diagnoza Kaczy艅skiego jest oczywi艣cie dla jego partii politycznie wygodna (cho膰 warto zauwa偶y膰, 偶e polityka mieszkaniowa to jeden z nielicznych obszar贸w, w kt贸rym rz膮dz膮cy przyznali si臋 do fiaska), ale zwraca uwag臋 na rzadko wspominany w eksperckich analizach czynnik, kt贸ry cz臋sto ma decyduj膮cy wp艂yw na powodzenie konkretnej reformy 鈥 op贸r instytucjonalny.

Jednym z g艂贸wnych warunk贸w skuteczno艣ci istniej膮cych instrument贸w polityki mieszkaniowej jest dost臋pno艣膰 atrakcyjnych grunt贸w, kt贸re mog膮 by膰 zabudowane. Oczywi艣cie ich dost臋pno艣膰 w 2022 roku jest zauwa偶alnie mniejsza ni偶 jeszcze 2 dekady temu, jednak wci膮偶 sp贸艂ki Skarbu Pa艅stwa oraz centralne agencje i instytucje s膮 w posiadaniu atrakcyjnych teren贸w, kt贸re obecnie le偶膮 od艂ogiem.

Wspomniany przez Kaczy艅skiego op贸r wielu pa艅stwowych instytucji wobec zaanga偶owania si臋 w realizacj臋 celu publicznego, kt贸rym jest budowa mieszka艅, sprawia, 偶e mo偶emy zapomnie膰 o tworzeniu du偶ych projekt贸w mieszkaniowych. To g艂贸wnie z tego powodu inwestycje czynszowe powsta艂e w ramach programu Mieszkanie+ (wci膮偶 nieliczne osiedla, mi臋dzy innymi te w Katowicach lub Krakowie) zosta艂y ulokowane na obrze偶ach miast.

Swoje za uszami maj膮 oczywi艣cie r贸wnie偶 samorz膮dowcy. Przecie偶 wiele z najgorszych przyk艂ad贸w prywatnych inwestycji deweloperskich powsta艂o na terenach wcze艣niej sprzedanych przez jednostki samorz膮du. Sektor publiczny w naszym kraju wci膮偶 woli wyprzedawa膰 grunty, zamiast wykorzystywa膰 je pod budownictwo mieszkaniowe. Pokrywa tym dziury w bud偶ecie, ale potencjalne zyski s膮 kr贸tkoterminowe. Potem ta sama gmina ponosi koszty 藕le zaplanowanych osiedli bez parking贸w, komunikacji miejskiej, us艂ug i teren贸w zielonych.

Od zmian post臋powania podmiot贸w publicznych zale偶y powodzenie Spo艂ecznych Inicjatyw Mieszkaniowych, kt贸re wprowadzone do Narodowego Programu Mieszkaniowego maj膮 by膰 nast臋pc膮 TBS-贸w. Cho膰 te powstaj膮 i zaczynaj膮 planowa膰 ca艂kiem obiecuj膮ce inwestycje, to brak szerokiego dost臋pu do grunt贸w publicznych mo偶e zdecydowa膰 o fiasku tego instrumentu.

Przyzwyczajmy si臋 do polityki mieszkaniowej w debacie publicznej

Oczywi艣cie nawet szerokie zaanga偶owanie samorz膮dowc贸w oraz wi臋ksza dost臋pno艣膰 pa艅stwowych grunt贸w nie b臋dzie panaceum na wszystkie bol膮czki mieszkaniowe Polak贸w. Tych jest zdecydowanie wi臋cej i niestety wiele wskazuje na to, 偶e popularne powiedzenie 鈥瀏orzej by膰 nie mo偶e鈥 w przypadku rynku mieszkaniowego nie ma zastosowania. Zamiast szuka膰 艢wi臋tego Graala, za pomoc膮 kt贸rego sprostamy wszystkim wyzwaniom, spr贸bujmy przekona膰 politycznych decydent贸w do rozwi膮zania problem贸w w poszczeg贸lnych obszarach.

Opisane powy偶ej dwa wyzwania nie wydaj膮 si臋 zbytnio kontrowersyjne. Ich rozwi膮zania biegn膮 w poprzek partyjnego sporu, dzi臋ki czemu mo偶emy oczekiwa膰 szerokiego poparcia politycznego. Wa偶ny jest r贸wnie偶 kontekst wyborczy 鈥 polityka mieszkaniowa w 2023 roku powinna sta膰 si臋 gor膮cym temat nie tylko dla kandydat贸w na pos艂贸w i senator贸w, ale r贸wnie偶 dla lokalnych polityk贸w ubiegaj膮cych si臋 o pozycj臋 radnych czy burmistrz贸w. To oni b臋d膮 mieli w r臋kach narz臋dzia, kt贸re mog膮 wyra藕nie zmieni膰 rynek mieszkaniowy w naszym kraju.

Co jednak najwa偶niejsze, polityki mieszkaniowej nie da si臋 wrzuci膰 do g艂臋bokiej szuflady podpisanej: 鈥瀂byt trudne do reformy鈥. W najbli偶szej dekadzie b臋dzie to kluczowy problem publiczny. To on ukszta艂tuje polsk膮 scen臋 polityczn膮 nie tylko w parlamencie, ale i w setkach rad gmin, kt贸rych cz艂onkowie do tej pory ignorowali problemy mieszkaniowe swoich wyborc贸w.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij