magazyn lewicy katolickiej

Morderczy szlak

Po kilku dniach podr├│┼╝y ludzie zacz─Öli umiera─ç w przera┼╝aj─ůcym skwarze pustyni. Pozostali musieli go┼éymi r─Ökami zakopywa─ç cia┼éa. W pewnej chwili przemytnicy wyrzucili ca┼é─ů grup─Ö z auta w ┼Ťrodku nocy. ÔÇ×Zrozumieli┼Ťmy, ┼╝e aby prze┼╝y─ç, musimy przemierzy─ç pustyni─Ö na w┼éasnych nogachÔÇŁ.
Morderczy szlak
ilustr.: Aleksandra Otulska

W globalnych statystykach Ghana przedstawiana jest jako czwarty najbardziej stabilny kraj w Afryce. Jednak pomimo pozornie bezpiecznej sytuacji politycznej i ekonomicznej Gha┼äczycy wci─ů┼╝ podejmuj─ů pr├│by przeprawy przez Sahar─Ö do Libii, do┼é─ůczaj─ůc do tysi─Öcy ludzi, kt├│rzy co roku przemierzaj─ů zachodnioafryka┼äski szlak migracyjny. Organizacje humanitarne bij─ů na alarm, ┼╝e w dobie pandemii koronawirusa przeprawa ÔÇ×morderczym szlakiemÔÇŁ nara┼╝a migrant├│w na jeszcze wi─Öksze ryzyko ni┼╝ dotychczas.

Wr├│─çmy jednak na chwil─Ö do czas├│w przed pandemi─ů. Dlaczego ryzykowanie ┼╝ycia podczas wycie┼äczaj─ůcej w─Ödr├│wki przez pustyni─Ö i niebezpiecznej morskiej przeprawy wydawa┼éy si─Ö lepszym rozwi─ůzaniem ni┼╝ pozostanie we w┼éasnym pa┼ästwie?

Eldorado

Relacji ze szlaku szukam w Ghanie w┼Ťr├│d ludzi, kt├│rym uda┼éo si─Ö wr├│ci─ç do kraju.

Berta i Gideon witaj─ů mnie w swoim domu na przedmie┼Ťciach gha┼äskiej stolicy Akry. Po podw├│rku przechadza si─Ö kilka kur, na murowanym budynku na obrze┼╝ach posesji wisi og┼éoszenie o wyprzeda┼╝y mro┼╝onego mi─Ösa. Ma┼éy sklepik jest teraz g┼é├│wnym ┼║r├│d┼éem utrzymania dla sze┼Ťcioosobowej rodziny.

Gideon wyruszy┼é do Libii w poszukiwaniu pracy w 2009 roku. Ponad dekad─Ö temu ma┼éo komu ┼Ťni┼éy si─Ö morskie przeprawy do Europy, a Libi─Ö migranci z regionu uwa┼╝ali za eldorado. ÔÇ×Jeden ze znajomych przyszed┼é do mnie pewnego dnia, m├│wi─ůc, ┼╝e Libia to dobre miejsce, ┼╝e zarobi─Ö wystarczaj─ůco du┼╝o pieni─Ödzy, ┼╝eby otworzy─ç w┼éasny biznesÔÇŁ, opowiada m─Ö┼╝czyzna.

W Ghanie, jak i na ca┼éym kontynencie afryka┼äskim, organizowaniem podr├│┼╝y zajmuj─ů si─Ö wykwalifikowani przemytnicy, kt├│rych w wioskach nazywa si─Ö ÔÇ×agencjami turystycznymiÔÇŁ. Z braku perspektyw w rodzinnych stronach, skuszeni obietnic─ů szybkiej przeprawy i lepszej pracy po drugiej stronie Sahary, czy dalej, za morzem ┼Ür├│dziemnym, Afryka┼äczycy decyduj─ů si─Ö na ten ryzykowny krok. Gideon m├│wi, ┼╝e dotarcie do Libii zaj─Ö┼éo mu miesi─ůc: ÔÇ×Nie wiedzia┼éem, co mnie czeka po drodze. Nie wiedzia┼éem, ┼╝e b─Ödziemy szli pieszo przez pustyni─Ö. Przemytnik zapewnia┼é mnie, ┼╝e zajmie to najwy┼╝ej tydzie┼äÔÇŁ.

Spokojny m─Ö┼╝czyzna o smutnych oczach zaczyna si─Ö j─ůka─ç, kiedy opowiada o swoich do┼Ťwiadczeniach z trasy. ÔÇ×Po kilku dniach w zat┼éoczonej furgonetce dotarli┼Ťmy do punktu, z kt├│rego nie by┼éo powrotu. P┼éaka┼éem, m├│wi┼éem im, ┼╝e chc─Ö wraca─ç. ┼Ümiali si─Ö ze mnie. Musia┼éem zebra─ç si─Ö do kupy i brn─ů─ç w to dalejÔÇŁ.

Po kilku dniach podr├│┼╝y ludzie zacz─Öli umiera─ç w przera┼╝aj─ůcym skwarze pustyni. Pozostali zmuszeni byli go┼éymi r─Ökami zakopywa─ç ich cia┼éa w piasku. W pewnym momencie przemytnicy wyrzucili ca┼é─ů grup─Ö z samochodu w ┼Ťrodku nocy. Obiecywali przy tym, ┼╝e po nich wr├│c─ů. ÔÇ×O ┼Ťwicie zrozumieli┼Ťmy, ┼╝e zostali┼Ťmy oszukani i ┼╝eby prze┼╝y─ç, musimy przemierzy─ç pustyni─Ö na w┼éasnych nogach. Wi─Öc szli┼ŤmyÔÇŽ Szli┼Ťmy przez rozgrzany piasek. Ludzie padali jak muchy ÔÇô nagle widzisz, jak twarz, bia┼éka oczu twojego brata zmieniaj─ů kolor na zielony. Zosta┼éo nas osiem os├│b. Zebrali┼Ťmy si─Ö w jednym miejscu i zacz─Öli┼Ťmy si─Ö modli─ç. Kto┼Ť umar┼é w ci─ůgu godziny. By┼éo zbyt gor─ůcoÔÇŁ.

Gideona i jego towarzyszy uratowa┼é libijski patrol z Sabhy. Sp─Ödzili kilka dni w jednostce, po czym ruszyli w stron─Ö Trypolisu. Gideon sp─Ödzi┼é tam trzy lata, zanim do┼é─ůczy┼éa do niego Berta. Nie musia┼éa przechodzi─ç przez piek┼éo pustyni, bo m─Ö┼╝czyzna zaoszcz─Ödzi┼é do┼Ť─ç pieni─Ödzy na niezb─Ödne dokumenty i bilet lotniczy. On sam nie mia┼é ┼Ťrodk├│w na legaln─ů przepraw─Ö.

Gorzkie powroty

┼Ülub wzi─Öli ju┼╝ w Libii. ÔÇ×Na pocz─ůtku ┼╝ycie w Trypolisie by┼éo bardzo dobre. Pracowali┼Ťmy u Brytyjczyk├│w i Australijczyk├│w. Problemy zacz─Ö┼éy si─Ö wraz z obaleniem Kaddafiego w 2011 rokuÔÇŁ, m├│wi mi Berta. Para z przera┼╝eniem obserwowa┼éa spadek jako┼Ťci ┼╝ycia i wzrost liczby rasistowskich atak├│w na imigrant├│w. Wraz z wybuchem konfliktu w Libii przedstawiciele zachodnich spo┼éeczno┼Ťci wyjechali z kraju, pozostawiaj─ůc ich na ┼éasce libijskich pracodawc├│w. Wtedy te┼╝ rozpocz─Ö┼éa si─Ö trwaj─ůca do dzi┼Ť fala dyskryminacji. Porwania, ataki i zmuszanie do niewolniczej pracy migrant├│w z Afryki Subsaharyjskiej sta┼éy si─Ö codzienno┼Ťci─ů. ÔÇ×Nie mogli┼Ťmy wyj┼Ť─ç na zewn─ůtrz w obawie o nasze ┼╝ycieÔÇŁ, wspominaj─ů oboje.

Gdy pierwsze dziecko mia┼éo trzy miesi─ůce, do ich domu wtargn─Ö┼éa grupa uzbrojonych m─Ö┼╝czyzn z jednej z wielu boj├│wek panosz─ůcych si─Ö obecnie w kraju. Gideon zosta┼é aresztowany po raz pierwszy ÔÇô nie by┼éo go ponad osiem tygodni. M─Ö┼╝czyzna do dzi┼Ť nie jest w stanie stwierdzi─ç, kim byli agresorzy: ÔÇ×Dzi┼Ť w Libii zamykaj─ů ci─Ö tylko dlatego, ┼╝e jeste┼Ť czarnyÔÇŁ. W 2018 roku, kiedy dzieci co rano budzi┼é odg┼éos strza┼é├│w, para zdecydowa┼éa si─Ö na powr├│t do Ghany.

Przygotowywaniem takich podr├│┼╝y zajmuje si─Ö mi─Ödzy innymi lokalny oddzia┼é Mi─Ödzynarodowej Organizacji do Spraw Migracji (IOM). Jej pracownicy przyznaj─ů, ┼╝e powr├│t do kraju nie zawsze jest ┼éatw─ů decyzj─ů. Przybywaj─ůcy Gha┼äczycy cz─Östo mierz─ů si─Ö ze spo┼éecznym wykluczeniem. Postrzega si─Ö ich jako ludzi przegranych: wyruszaj─ů w nieznane w poszukiwaniu lepszej przysz┼éo┼Ťci, nierzadko przy pomocy ┼Ťrodk├│w finansowych ca┼éej rodziny, a wracaj─ů z pustymi r─Ökoma. Byli emigranci maj─ů r├│wnie┼╝ problem z odnalezieniem si─Ö na rynku pracy; Ghana plasuje si─Ö na 13 miejscu w rankingu dochod├│w po┼Ťr├│d 47 pa┼ästw Afryki Subsaharyjskiej, realna sytuacja zarobkowa w kraju jest jednak nadal poni┼╝ej ┼Ťredniej ┼Ťwiatowej.

Z podobnymi dylematami zmierzyli si─Ö r├│wnie┼╝ Gideon i Berta. ÔÇ×┼╗a┼éuj─Ö, ┼╝e wyjecha┼éamÔÇŁ, m├│wi kobieta. ÔÇ×Straci┼éam dekad─Ö ┼╝ycia. Je┼Ťli zosta┼éabym w Ghanie, mo┼╝e by┼éabym w stanie co┼Ť osi─ůgn─ů─ç. Ci─Ö┼╝ko jest teraz zaczyna─ç od pocz─ůtkuÔÇŁ. Gideon dodaje: ÔÇ×Nadal wierz─Ö w siebie i mam marzenia. Odci─ů┼éem si─Ö od znajomych, kt├│rzy m├│wili, ┼╝e nic nie osi─ůgn─ů┼éem, bo wr├│cili┼Ťmy z Libii z niczymÔÇŁ.

Ponad 27 tysi─Öcy Gha┼äczyk├│w nadal pozostaje w Libii ÔÇô IOM nie jest w stanie poda─ç dok┼éadnej liczby ludzi przetrzymywanych w zamkni─Ötych o┼Ťrodkach. W┼Ťr├│d nich znajduj─ů si─Ö znajomi Gideona: ÔÇ×P┼éacz─ů, bo nie wiedz─ů jak si─Ö wydosta─ç. Tam nie jest bezpiecznieÔÇŁ.

Nie wszyscy jednak zgadzaj─ů si─Ö z tym stwierdzeniem. W Nimie, slumsach Akry, widz─Ö graffiti ÔÇ×Kaddafi bohaterÔÇŁ. Sentymenty prore┼╝imowe zdaj─ů si─Ö kwitn─ů─ç w najubo┼╝szej cz─Ö┼Ťci stolicy. Przechadzaj─ůc si─Ö po ciasnych uliczkach, po┼Ťr├│d niewielkich zbudowanych z gliny dom├│w spotykam Husseina, w┼éa┼Ťciciela ma┼éego warsztatu rowerowego. Historia jego w─Ödr├│wki zachodnioafryka┼äskim szlakiem migracyjnym przypomina t─Ö opowiedzian─ů mi przez Gideona ÔÇô pe┼én─ů gwa┼ét├│w, przemocy i wyzysku. M─Ö┼╝czyzna wr├│ci┼é do Ghany w 2017 roku, po czterech latach sp─Ödzonych w Libii. Czas, kiedy pozostawa┼éa pod rz─ůdami Kaddafiego, wspomina jak raj. ÔÇ×On traktowa┼é imigrant├│w jak w┼éasnych obywateli, nie musieli┼Ťmy si─Ö martwi─ç o chlebÔÇŁ, m├│wi. Hussein marzy┼é o Europie, ale jego pr├│ba przeprawy przez Morze ┼Ür├│dziemne ze wzgl─Ödu na z┼ée warunki pogodowe zako┼äczy┼éa si─Ö pora┼╝k─ů. Potem zosta┼é aresztowany. Twierdzi, ┼╝e gdyby mia┼é pieni─ůdze, pr├│bowa┼éby jeszcze raz dosta─ç si─Ö do Europy, nawet za cen─Ö przeprawy przez szargan─ů konfliktem Libi─Ö.

Kiedy opuszczam slumsy, w g┼éowie przewijaj─ů mi si─Ö wypowiedzi europejskich polityk├│w, kt├│rzy grub─ů kresk─ů oddzielaj─ů prawa ludzi migruj─ůcych ÔÇ×z pobudek zarobkowychÔÇŁ od tych, kt├│rzy uciekaj─ů przed wojn─ů czy prze┼Ťladowaniami. W ich mniemaniu emigracja z ub├│stwa to w ko┼äcu ÔÇ×wolny wyb├│rÔÇŁ.

ÔÇ×BezpiecznyÔÇŁ kraj

Ghana uwa┼╝ana jest za ÔÇ×bezpieczny kraj pochodzeniaÔÇŁ przez wi─Ökszo┼Ť─ç pa┼ästw Unii Europejskiej. Oznacza to, ┼╝e wnioski o azyl sk┼éadane przez Gha┼äczyk├│w s─ů w wi─Ökszo┼Ťci przypadk├│w rozpatrywane negatywnie. Anonimowy pracownik IOM, rodowity mieszkaniec kraju, niech─Ötnie odpowiada na moje pytanie o powody migracji inne ni┼╝ ekonomiczne. ÔÇ×99 procent ludzi migruje z Ghany za prac─ů. Ale s─ů te┼╝ tacy, kt├│rzy boj─ů si─Ö o swoje ┼╝ycieÔÇŁ. Po chwili wahania dodaje: ÔÇ×Zajmowa┼éem si─Ö te┼╝ przypadkiem m─Ö┼╝czyzny, kt├│ry powiedzia┼é mi, ┼╝e woli umrze─ç ni┼╝ wr├│ci─ç do GhanyÔÇŁ.

Nowy europejski pakt migracyjny, zaprezentowany przez Komisj─Ö Europejsk─ů we wrze┼Ťniu 2020 roku, ma upro┼Ťci─ç dotychczasowe procedury poprzez wprowadzenie kontroli przesiewowych i szybkiego procesowania wniosk├│w na granicach Unii. Los nowo przyby┼éych b─Ödzie rozstrzyga┼é si─Ö w ci─ůgu zaledwie pi─Öciu dni. Tyle Komisja proponuje na podj─Öcie decyzji, czy dana osoba kwalifikuje si─Ö do rozpocz─Öcia procesu aplikacji o ochron─Ö mi─Ödzynarodow─ů (kt├│ra nie musi wcale zako┼äczy─ç si─Ö sukcesem), czy te┼╝ zostanie od razu odes┼éana do kraju pochodzenia. W praktyce oznacza to, ┼╝e przysz┼éo┼Ť─ç ludzi padaj─ůcych ofiarami prze┼Ťladowa┼ä w ÔÇ×bezpiecznychÔÇŁ pa┼ästwach stanie pod jeszcze wi─Ökszym znakiem zapytania. Postulowane rozwi─ůzanie mo┼╝e de facto pozbawi─ç ich pe┼éni praw do ubiegania si─Ö o azyl na terytorium Unii Europejskiej, w tym odwo┼éania od pierwotnej decyzji.

W Ghanie jedn─ů z dyskryminowanych grup jest spo┼éeczno┼Ť─ç LGBT+. Miejscowe prawo z 1960 roku, stworzone na bazie ultrakonserwatywnych postkolonialnych warto┼Ťci, nadal przewiduje, ┼╝e ka┼╝dy ÔÇ×nienaturalnyÔÇŁ stosunek p┼éciowy jest zagro┼╝ony kar─ů. Nagminnie wykorzystuje si─Ö to przeciwko homoseksualnej mniejszo┼Ťci. Braku akceptacji osoby nieheteronormatywne do┼Ťwiadczaj─ů jednak nie tylko na poziomie prawnym, ale i spo┼éecznym, gdy┼╝ cz─Östo padaj─ů ofiarami przemocy ze strony w┼éasnych rodzin i lokalnych spo┼éeczno┼Ťci.

Z liderem organizacji Solace Initiative, kt├│ra zajmuje si─Ö pomoc─ů osobom LGBT+, spotykam si─Ö w centrum handlowym w Akrze. M─Ö┼╝czyzna ze wzgl─Öd├│w bezpiecze┼ästwa chce pozosta─ç anonimowy. ÔÇ×Ka┼╝dy z cz┼éonk├│w naszej spo┼éeczno┼Ťci chcia┼éby wyjecha─ç z kraju. Ludzie latami zbieraj─ů pieni─ůdze, ┼╝eby przedrze─ç si─Ö przez Morze ┼Ür├│dziemne i ubiega─ç si─Ö o azyl w EuropieÔÇŁ, m├│wi. ÔÇ×Cz─Östo dostaj─Ö telefony od r├│┼╝nych europejskich urz─Ödnik├│w, kt├│rzy chc─ů si─Ö upewni─ç, czy dana osoba rzeczywi┼Ťcie jest gejem albo lesbijk─ů i czy jej wniosek o ochron─Ö mi─Ödzynarodow─ů jest uzasadnionyÔÇŁ, M─Ö┼╝czyzna dodaje, ┼╝e spo┼éeczno┼Ť─ç LGBT+ nie ma w Ghanie ┼╝ycia ÔÇô ludzie boj─ů si─Ö i┼Ť─ç do szpitala czy na policj─Ö. Kiedy padaj─ů ofiar─ů prze┼Ťladowa┼ä, dr┼╝─ů w obawie przed aresztowaniami i dalsz─ů stygmatyzacj─ů.

Na szlaku w czasie pandemii

Do Europy wracam zaraz przed pierwszym lockdownem, a historie z Ghany l─ůduj─ů w szufladzie po┼Ťr├│d nat┼éoku wiadomo┼Ťci o nowych przypadkach koronawriusa. Kolejne miesi─ůce przynosz─ů jednak coraz wi─Öcej pyta┼ä o los niewidzialnych ludzi, kt├│rzy utkn─Öli w tym czasie na szlaku. Kiedy ca┼éy ┼Ťwiat zamyka si─Ö podczas kolejnej fali pandemii, udaje mi si─Ö porozmawia─ç przez telefon z m┼éodym Gha┼äczykiem. ┼Üci┼Ťni─Öty z innymi migrantami w niewielkim mieszkaniu w Atenach, m├│wi, ┼╝e z powodu pandemii jego ci─ůgn─ůca si─Ö od miesi─Öcy procedura azylowa zosta┼éa zawieszona. ÔÇ×Nie b─Öd─Ö ci k┼éama┼é. Wyjecha┼éem z kraju, bo tam nie mia┼éem ┼╝adnych perspektyw. Azyl w Europie to moja jedyna szansa na lepsze jutroÔÇŁ. Nie chce jednak rozmawia─ç o swojej przeprawie na kontynent. Jedyne, co udaje mi si─Ö od niego wydoby─ç, to ÔÇ×nadal pami─Ötam p┼éacz kobietÔÇŁ.

Nie jest jedynym, kt├│ry po wybuchu pandemii znalaz┼é si─Ö w sytuacji bez wyj┼Ťcia. Ponad 80 procent migrant├│w przebywaj─ůcych teraz w Libii, do kt├│rych zdo┼éa┼éa dotrze─ç organizacja Mixed Migration Centre, przyznaje, ┼╝e COVID-19 zbiera ogromne ┼╝niwo w┼Ťr├│d os├│b przemierzaj─ůcych zachodnioafryka┼äski szlak migracyjny. Restrykcje sanitarne wprowadzane przez kolejne kraje w znacznej mierze utrudniaj─ů ludziom dalsze przemieszczanie. Spowolnione procedury migracyjne i zawieszone loty transferowe nie pozwalaj─ů natomiast na skuteczne ubieganie si─Ö o ochron─Ö mi─Ödzynarodow─ů czy te┼╝ powr├│t do dom├│w. Zapotrzebowanie na drobne prace us┼éugowe, kt├│rych migranci podejmowali si─Ö na trasie, praktycznie przesta┼éo istnie─ç, co zepchn─Ö┼éo ich w szar─ů stref─Ö, a tym samym narazi┼éo na jeszcze wi─Ökszy wyzysk i przemoc. Echo tych opowie┼Ťci s┼éysz─Ö w Parku Maximilien w Brukseli, miejscu spotka┼ä migrant├│w zmierzaj─ůcych do Wielkiej Brytanii. W grudniu towarzyszy┼éam tam pracownikom socjalnym, kt├│rzy codziennie patroluj─ů okolic─Ö. Nie spotykam tam migrant├│w z Afryki Zachodniej, ale niespe┼éna szesnastoletni Erytrejczyk, kt├│ry w podr├│┼╝y sp─Ödzi┼é dotychczas ponad cztery miesi─ůce, m├│wi mi, ┼╝e zdecydowa┼é si─Ö na opuszczenie kraju bez wzgl─Ödu na ryzyko zwi─ůzane z koronawirusem, bo by┼éo to lepsze ni┼╝ ┼╝ycie w cieniu dyktatora.

Historie zas┼éyszane przeze mnie w Ghanie to jedynie u┼éamek procenta w┼Ťr├│d opowie┼Ťci tysi─Öcy ludzi decyduj─ůcych si─Ö na mordercz─ů w─Ödr├│wk─Ö, kt├│ra mo┼╝e ich kosztowa─ç ┼╝ycie. Pokazuj─ů, ┼╝e zachodnioafryka┼äski szlak migracyjny to nie rozdmuchana przez europejskie media historia ÔÇ×kryzysu migracyjnegoÔÇŁ i pozbawione twarzy statystyki wywo┼éuj─ůce niepok├│j w krajach dobrobytu. Za ka┼╝d─ů statystyk─ů kryj─ů si─Ö tysi─ůce ┼Ťwiadectw o desperackim poszukiwaniu bezpiecze┼ästwa i lepszego jutra. Wed┼éug danych Biura Wysokiego Komisarza do spraw Uchod┼║c├│w (UNHCR) tylko od pocz─ůtku nowego roku ponad 4 tysi─ůce os├│b przeprawi┼éo si─Ö przez Morze ┼Ür├│dziemne do Europy. Koronawirus to ich najmniejsze zmartwienie.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś