magazyn lewicy katolickiej

Mniejszo┼Ťci niewidoczne ÔÇô co m├│wi─ů nazwy warszawskich ulic

Wiele kobiet i wielu m─Ö┼╝czyzn w stolicy wci─ů┼╝ oczekuje swoich plac├│w, skwer├│w i ulic. S─ů to osoby, kt├│re ┼╝y┼éy na styku r├│┼╝nych j─Özyk├│w i kultur, zwi─ůzane z Warszaw─ů (i z Polsk─ů) w r├│┼╝nym stopniu, zawsze jednak przynale┼╝─ůce do wielokulturowego dziedzictwa naszej cz─Ö┼Ťci Europy.
Mniejszo┼Ťci niewidoczne ÔÇô co m├│wi─ů nazwy warszawskich ulic
ilustr.: Aleksandra Otulska

Szanowne Radne, Szanowni Radni,

w Warszawie nie ma ulicy Zofii Moraczewskiej.

W Warszawie nie ma ulicy Narcyzy ┼╗michowskiej.

W Warszawie nie ma ulicy Haliny Konopackiej.

W Warszawie nie ma ulicy Marii Szymanowskiej.

W Warszawie nie ma ulicy Antoniny Le┼Ťniewskiej.

W Warszawie nie ma ulicy Zofii Chom─Ötowskiej.

W Warszawie nie ma ulicy Stefanii Wojtulanis-Karpi┼äskiej.

W Warszawie nie ma ulicy Gabrieli Balickiej-Iwanowskiej.

W Warszawie nie ma ulicy Kazimiery I┼é┼éakowicz├│wny.

W Warszawie nie ma ulicy Heleny Syrkus.

W Warszawie nie ma ulicy Stefanii Wilczy┼äskiej.

W Warszawie nie ma ulicy Heleny Radli┼äskiej.

W Warszawie nie ma ulicy J├│zefy Joteyko.

W Warszawie nie ma ulicy Reginy Danysz-Fleszarowej.

W Warszawie nie ma ulicy Alicji Dorabialskiej.

Tak brzmi pocz─ůtek petycji do Rady m. st. Warszawy, kt├│rej autorki domagaj─ů si─Ö nazwania pi─Ötnastu ulic na cze┼Ť─ç zas┼éu┼╝onych kobiet. Widz─ů w tym ÔÇ×pierwszy krok na drodze do wi─Ökszego r├│wnouprawnienia w zakresie nazewnictwa miejskiegoÔÇŁ. ÔÇ×Mo┼╝ecie przej┼Ť─ç si─Ö ulic─ů Kubusia Puchatka i G─ůski Balbinki, ale nie znajdziecie w tym mie┼Ťcie ulic wi─Ökszo┼Ťci pierwszych polityczek, medalistek olimpijskich, naukowczy┼ä, czy architektek i dzia┼éaczek spo┼éecznychÔÇŁ ÔÇô m├│wi─ů w opisie wydarzenia na Facebooku.

Istotnie, niewiele ulic warszawskich ma patronki i wiele zas┼éu┼╝onych kobiet nie doczeka┼éo si─Ö swoich alej, skwer├│w czy plac├│w. A do listy mo┼╝na by doda─ç tak┼╝e inne nazwiska.

Drug─ů, obok kobiet, uniewidocznion─ů w stolicy grup─ů s─ů bowiem mniejszo┼Ťci narodowe, etniczne i wyznaniowe, ich przedstawicielki i przedstawiciele, a tak┼╝e ludzie, kt├│rzy ÔÇô cho─ç ┼╝yli poza granicami Polski i niekoniecznie byli z ni─ů zwi─ůzani ÔÇô oddzia┼éywali na kultury tych zbiorowo┼Ťci. Mniejszo┼Ťci ┼╝ydowska, ukrai┼äska, bia┼éoruska i wiele innych pozostaj─ů tym samym wymazane ze wsp├│lnej przestrzeni, a przez to niejako i z miejskiej pami─Öci.

Kobiety niewidoczne

O nier├│wnowadze mi─Ödzy m─Öskimi i ┼╝e┼äskimi nazwami ulic jest g┼éo┼Ťno za spraw─ů ostatnich ÔÇô strajkowych ÔÇô miesi─Öcy, co najdobitniej pokazuje sp├│r o Rondo Praw Kobiet. Problem ten wybrzmiewa jednak w miastach Europy ju┼╝ od blisko dekady. W 2012 roku, z inicjatywy Marii Pii Ercolini, powsta┼éo stowarzyszenie Toponomastica femminile, badaj─ůce toponimi─Ö w┼éoskich miast, pocz─ůwszy od Rzymu. Wedle bada┼ä organizacji odsetek ulic po┼Ťwi─Öconych kobietom waha┼é si─Ö tam mi─Ödzy 3 a 5 procent, w stosunku do oko┼éo 40 procent ulic o nazwach m─Öskich (nazwy pozosta┼éych ulic nie odnosi┼éy si─Ö do patron├│w, lecz na przyk┼éad do krajobrazu i geografii miasta, tak jak Campo deÔÇÖ Fiori czy Via Appia). Niewiele p├│┼║niej podobne badania przeprowadzono w Madrycie (7 procent ulic ┼╝e┼äskich wobec 27 procent m─Öskich) i w Pary┼╝u.

W stolicy Francji akcja zorganizowana przez Osez le F├ęminisme! polega┼éa na doklejaniu przy ulicznych tablicach alternatywnych oznacze┼ä z patronkami. Akcja zyska┼éa medialny rozg┼éos i podobnie do ruchu stworzonego przez Ercolini mia┼éa wp┼éyw na polityk─Ö miejscowego ratusza. Jak pokazuj─ů przyk┼éady Pary┼╝a, Genewy, czy ÔÇô po drugiej stronie oceanu ÔÇô Montrealu, w┼éadze lokalne coraz aktywniej przyk┼éadaj─ů si─Ö do zwalczania p┼éciowej nier├│wnowagi.

W Warszawie, z okazji jubileuszu niepodleg┼éo┼Ťci, z petycj─ů o uhonorowanie osiemnastu zas┼éu┼╝onych Polek wyst─ůpi┼éy w 2018 roku Miasto Jest Nasze oraz Fundacja na rzecz R├│wno┼Ťci i Emancypacji STER, daj─ůc pocz─ůtek kampanii Ulice dla Kobiet. Jak jednak zwraca uwag─Ö Siostrze┼ästwo Herstoryczne, poskutkowa┼éo to jedynie wpisaniem proponowanych patronek do banku nazw, czyli listy wst─Öpnie zaakceptowanych propozycji nazw ulic.

Czemu s┼éu┼╝─ů nazwy ulic?

Ewa Kaltenberg-Kwiatkowska zauwa┼╝a, ┼╝e funkcje nazw ulic s─ů wielorakie. Pr├│cz funkcji orientacyjnej, pozwalaj─ůcej nam odnale┼║─ç si─Ö w mie┼Ťcie i odr├│┼╝ni─ç ulice jedne od drugich, nazwy owe nios─ů za sob─ů ca┼éy baga┼╝ symboliczny, zwi─ůzany z okre┼Ťlon─ů to┼╝samo┼Ťci─ů miejsc, z ich presti┼╝em oraz otoczeniem. Czasem nobilituj─ůce, kiedy indziej za┼Ť degraduj─ůce, pe┼éni─ů rol─Ö pami─Öciow─ů, oddzia┼éuj─ů na to┼╝samo┼Ť─ç mieszkanek i mieszka┼äc├│w, a nawet marketingow─ů, gdy nowym osiedlom nadaje si─Ö patron├│w z okre┼Ťlonego klucza, by je rozreklamowa─ç (autorka podaje tu przyk┼éad Osiedla Kr├│l├│w w Warszawie, kt├│rego ulice nosz─ů imiona w┼éadc├│w Polski).

Przede wszystkim jednak toponimia stanowi o ÔÇ×szacie ideologicznej miastaÔÇŁ: jest zapisem warto┼Ťci kulturowych, za po┼Ťrednictwem kt├│rych wyra┼╝a si─Ö dana spo┼éeczno┼Ť─ç. I cho─ç jeste┼Ťmy przyzwyczajeni do ulic czcz─ůcych kogo┼Ť (bohatera, posta─ç historyczn─ů) lub co┼Ť (na przyk┼éad wydarzenie), ten typ nazewnictwa jest mod─ů stosunkowo now─ů.

Jak prze┼Ťledzi┼é Jean-Claude Bouvier na przyk┼éadzie francuskim, nazwy ulic przechodzi┼éy do┼Ť─ç d┼éug─ů przemian─Ö. Do ko┼äca XVIII wieku brano je przede wszystkim z otaczaj─ůcego krajobrazu (naturalnego b─ůd┼║ architektonicznego), z dominuj─ůcej w danym miejscu dzia┼éalno┼Ťci gospodarczej, handlowej lub wszelakiej innej aktywno┼Ťci spo┼éecznej. Polscy badacze, tacy jak Kwiryna Handke czy Aleksander Wallis, r├│wnie┼╝ podkre┼Ťlaj─ů u┼╝yteczno┼Ť─ç nazw ulic, wyra┼╝aj─ůcych wygl─ůd, charakter i funkcje znajduj─ůcych si─Ö przy nich obiekt├│w. St─ůd nazwy topograficzne (Przyrynek), rzemie┼Ťlnicze (Szewska), opisuj─ůce kszta┼ét ulicy (Ciasna, Krzywe Ko┼éo) lub po prostu dominuj─ůc─ů na niej aktywno┼Ť─ç (Ko┼äski Targ). Dopiero w XIX wieku nazwami ulic zacz─Öto na wi─Öksz─ů skal─Ö czci─ç jednostki, wydarzenia, a nawet abstrakcyjne poj─Öcia.

Niestabilni bohaterowie

Przypisywanie ulicom nazwisk bohater├│w zmniejszy┼éo stabilno┼Ť─ç miejskiego nazewnictwa. Ka┼╝dy bowiem przewr├│t polityczny lub zmiana re┼╝imu powodowa┼éy przemianowywanie ulic, co tworzy┼éo konflikty wok├│┼é toponimii miast (i tworzy do dzi┼Ť ÔÇô co pokazuje niedawna dekomunizacja). W ci─ůgu dw├│ch wiek├│w Warszawa przesz┼éa ÔÇô wedle ustale┼ä Jaros┼éawa Zieli┼äskiego ÔÇô a┼╝ siedem planowych akcji zmian nazewnictwa ulic, ┼é─ůcznie ze zmianami j─Özyka to na niemiecki, to na rosyjski, to na polski. Upolitycznieniu towarzyszy┼éy tak┼╝e pr├│by depolityzacji, dawania ulicom nazw swojskich, na przyk┼éad ro┼Ťlinnych lub zwierz─Öcych, i poszukiwania patron├│w bardziej konsensualnych ni┼╝ politycy, w postaci artyst├│w czy naukowc├│w.

Tak czy inaczej, odosobowe nazwy ulic zadomowi┼éy si─Ö na dobre w naszej przestrzeni miejskiej, a towarzysz─ůce im konflikty ÔÇô nie znikn─Ö┼éy. Nazwy te pokazuj─ů przyk┼éady dobrych obywateli, legitymizuj─ů w┼éadz─Ö oraz tworz─ů grupow─ů to┼╝samo┼Ť─ç. Tak formowana przestrze┼ä jest nie tylko wyrazem warto┼Ťci danej spo┼éeczno┼Ťci, ale r├│wnie┼╝ sama nadaje jej kszta┼ét. Nazwy ulic ┼Ťwiadcz─ů o nas i wsp├│┼étworz─ů nasze spojrzenie na ┼Ťwiat.

O czym ┼Ťwiadcz─ů sto┼éeczne ulice

A co z ulicami Warszawy? Co m├│wi─ů o jej mieszka┼äcach oraz jak ich kszta┼étuj─ů? Jaka jest ÔÇ×szata ideologicznaÔÇŁ tego miasta?

S─ůdz─Ö, ┼╝e jest to szata narodowa, ┼Ťwiadcz─ůca o etnocentrycznej, polonocentrycznej pami─Öci. Do tej hipotezy sk┼éania mnie jako taka znajomo┼Ť─ç miasta i buszowanie w mapach GoogleÔÇÖa. Nie znalaz┼éem bowiem dot─ůd ┼╝adnej analizy nazw ulic warszawskich przez pryzmat przynale┼╝no┼Ťci narodowej b─ůd┼║ wyznaniowej ich patron├│w.

Narodotw├│rcza rola nazewnictwa miejskiego jest do┼Ť─ç jasna i widoczna w r├│┼╝nych kontekstach, cho─çby na przyk┼éadzie mi─Ödzywojennego Lwowa. Mniejszo┼Ťci ukrai┼äska i ┼╝ydowska by┼éy w nim zdecydowanie niedoreprezentowane w nazwach ulic, pomimo ┼╝e stanowi┼éy du┼╝─ů cz─Ö┼Ť─ç ludno┼Ťci miasta (podobnie sta┼éo si─Ö z mniejszo┼Ťci─ů polsk─ů w latach 90. we Lwowie wskutek ukrainizacji lwowskiej toponimii). W dzisiejszej Warszawie jest to zapewne wynik nie tyle planowej polityki, ile utrwalonej, nie zawsze u┼Ťwiadomionej rutyny w jednorodnym etnicznie kraju, jakim jest Polska. Dobitnie ┼Ťwiadczy o tym fakt, ┼╝e obie wy┼╝ej wspomniane petycje ÔÇô post─Öpowe w swym wyd┼║wi─Öku i s┼éusznie podkre┼Ťlaj─ůce p┼éciowy wymiar toponimii ÔÇô pozostaj─ů ca┼ékowicie zamkni─Öte w narodowym kluczu, wedle kt├│rego dobiera─ç nale┼╝y patronki nowych ulic stolicy.

Subiektywna lista patronek (i patron├│w)

Wiele kobiet i wielu m─Ö┼╝czyzn wci─ů┼╝ oczekuje swoich plac├│w, skwer├│w i ulic. S─ů to osoby, kt├│re ┼╝y┼éy i dzia┼éa┼éy na styku r├│┼╝nych j─Özyk├│w i kultur, zwi─ůzane z Warszaw─ů (i z Polsk─ů) w r├│┼╝nym stopniu, zawsze jednak przynale┼╝─ůce do wielokulturowego dziedzictwa naszej cz─Ö┼Ťci Europy.

Jedn─ů z takich postaci jest Bronis┼éawa Wajs, Papusza, wybitna poetka j─Özyka romskiego, kt├│ra nie ma w Warszawie nawet zau┼éka (ulicami Papuszy chlubi─ç si─Ö mog─ů tylko Pozna┼ä, Gorz├│w Wielkopolski i Inowroc┼éaw). Kolejn─ů ÔÇô Rachela Auerbach, pisarka i dziennikarka ┼╝ydowska, cz┼éonkini Oneg Szabat i wsp├│┼épracowniczka Emmanuela Ringelbluma. Jej ÔÇ×Pisma z getta warszawskiegoÔÇŁ wyda┼é ┼╗ydowski Instytut Historyczny w 2016 roku. By┼éa te┼╝ autork─ů dialog├│w do ÔÇ×Unzere KinderÔÇŁ ÔÇô ostatniego filmu w jidysz powsta┼éego na terenie Polski.

R├│wnie┼╝ Kadia Mo┼éodowska, poetka jidysz, zas┼éuguje na widoczno┼Ť─ç w mie┼Ťcie, w kt├│rym wszak mieszka┼éa przez pewien okres ┼╝ycia. ┼Üwiadczy o tym cho─çby jej wiersz o ulicy Dzikiej: ÔÇ×Powietrze dzwoni. Lato kwitnie w moich w┼éosach, / ale nade mn─ů roztacza si─Ö twarda codzienno┼Ť─ç: / tu mieszkaj─ů bezrobotni, / komuni┼Ťci. / A tak┼╝e ÔÇô n─Ödza. / Codzienno┼Ť─ç jest krwawa, / wszystkie dachy dzwoni─ů nieszcz─Ö┼Ťciem, / sto┼éy g┼éodemÔÇŁ. Do grupy pisarek j─Özyka jidysz do┼é─ůczy┼ébym Debor─Ö Vogel, kt├│ra tworzy┼éa tak┼╝e po polsku i po hebrajsku. ÔÇ×Ulica samotna, / oderwana od szafirowego nieba [ÔÇŽ]. / Ulica ÔÇô wst─Öga z szarego kamienia, / mrowie krok├│w na niejÔÇŁ ÔÇô pisa┼éa w wierszu ÔÇ×Wieczorny spacerÔÇŁ.

Mo┼╝na by doda─ç i ulic─Ö Natalii Arsienniewej, poetki bia┼éoruskiej, t┼éumaczki dzie┼é Mickiewicza na j─Özyk bia┼éoruski, tudzie┼╝ ┼üesi Ukrainki ÔÇô pisarki, poetki, krytyczki literackiej, r├│wnie┼╝ t┼éumaczki Mickiewicza. Z tw├│rc├│w j─Özyka ukrai┼äskiego brakuje ulicy Iwana Franki, poety i badacza, blisko zwi─ůzanego z ┼Ťrodowiskami polskiej inteligencji galicyjskiej, z tw├│rc├│w bia┼éoruskich za┼Ť ÔÇô pisarza Jakuba Kolasa.

List─Ö t─Ö mo┼╝na by wyd┼éu┼╝a─ç w niesko┼äczono┼Ť─ç. Chcia┼éoby si─Ö wymieni─ç takie postacie jak Mikalojus ─îiurlionis, malarz litewski zwi─ůzany z warszawsk─ů ASP, czy Rafa┼é Lemkin, wybitny prawnik wywodz─ůcy si─Ö z ┼╝ydowskiej rodziny, kt├│ry wprowadzi┼é do mi─Ödzynarodowego obiegu prawnego poj─Öcie ludob├│jstwa. Chcia┼éoby si─Ö doda─ç tak┼╝e nazwiska Nachuma Grzywacza i Dawida Grabera, kt├│rzy maj─ůc niespe┼éna dwadzie┼Ťcia lat, bohatersko ukryli archiwa getta warszawskiego. Mo┼╝liwych patronek i patron├│w warszawskich ulic jest wiele, a im dalej si─Ögn─ů─ç w dziejach i rozpi─Öto┼Ťci geograficznej ÔÇô tym wi─Öcej. W┼Ťr├│d wy┼╝ej wymienionych brakuje reprezentant├│w wielu grup, takich jak Ormianie, Tatarzy, ┼üemkowie, Karaimowie, Czesi, Niemcy, Rosjanie czy S┼éowacy. Jest to zatem lista niepe┼éna, subiektywna, o niedopracowanych kryteriach.

S─ůdz─Ö jednak, ┼╝e przestrze┼ä miejska stolicy powinna ÔÇô cho─ç w ma┼éym stopniu ÔÇô odzwierciedla─ç dawn─ů i dzisiejsz─ů r├│┼╝norodno┼Ť─ç Rzeczypospolitej, honorowa─ç postacie istotne dla jej mniejszo┼Ťci i wpisywa─ç si─Ö tym samym ┼Ťwiadomie w wielokulturowe dziedzictwo Europy ┼Ürodkowo-Wschodniej. M├│j osobisty interes w tym wszystkim jest za┼Ť nast─Öpuj─ůcy: chcia┼ébym kt├│rego┼Ť dnia wypi─ç kaw─Ö na rogu Auerbach i Vogel w Warszawie.

*

Pisz─ůc tekst, korzysta┼éem przede wszystkim z pracy Ewy Kaltenberg-Kwiatkowskiej ÔÇ×O oznaczaniu i naznaczaniu przestrzeni miastaÔÇŁ opublikowanej w ÔÇ×Przegl─ůdzie SocjologicznymÔÇŁ (nr 2ÔÇô3/2011, s. 135ÔÇô165).

R├│wnie┼╝ nast─Öpuj─ůce pozycje s─ů warte uwagi:

J.C. Bouvier, ÔÇ×Les noms de rues disent la villeÔÇŁ, Bonneton, Paris 2007.

K. Handke, ÔÇ×Polskie nazewnictwo miejskieÔÇŁ, Slawistyczny O┼Ťrodek Wydawniczy ÔÇô ÔÇ×Omnitech PressÔÇŁ, Warszawa 1992.

A. Wallis, ÔÇ×Socjologia wielkiego miastaÔÇŁ, Pa┼ästwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1967.

F. Zieli┼äski, ÔÇ×Szata ideologiczna miasta. O przemianowywaniu ulic i plac├│wÔÇŁ, [w:] E. Kaltenberg-Kwiatkowska (red.), ÔÇ×Miasta polskie w dwusetlecie prawa o miastachÔÇŁ, Polskie Towarzystwo Socjologiczne, Warszawa1994.

J. Zieli┼äski, ÔÇ×Problemy identyfikacji po┼éo┼╝enia obiektu zabytkowego w warunkach zmienno┼Ťci nazewnictwa i numeracji ulicÔÇŁ, [w:] ÔÇ×Nazewnictwo miejskie Warszawy jako element spo┼éecznej przestrzeni miejskiejÔÇŁ, Zwi─ůzek Dzielnic-Gmin Warszawy, Warszawa 1994.

Wiersze Kadii Mo┼éodowskiej i Debory Vogel znale┼║─ç mo┼╝na ÔÇô w t┼éumaczeniach Belli Szwarcman-Czarnoty i Zewa Szepsa ÔÇô w antologii z 2018 roku: ÔÇ×Moja dzika koza. Antologia poetek jidyszÔÇŁ (Wydawnictwo Austeria, Krak├│w ÔÇô Budapeszt ÔÇô Syrakuzy).

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś