Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Miriam z Nazaretu

W ┼╝yciu wielu kobiet Starego Testamentu wida─ç pewn─ů dynamik─Ö dzia┼éania i zarazem silne osadzenie w patriarchalnym uk┼éadzie spo┼éecznym. Maryja w swoich dzia┼éaniach temu systemowi si─Ö wymyka. Kroczy w┼éasn─ů ┼Ťcie┼╝k─ů.

ilustr.: Piotr Depta-Kle┼Ťta

ilustr.: Piotr Depta-Kle┼Ťta


Z ksi─Ödzem Grzegorzem Michalczykiem rozmawia Maciej Papierski.┬áWywiad┬ápochodzi z┬á35. numeru┬ápapierowego Magazynu ÔÇ×KontaktÔÇŁ pod tytu┼éem ÔÇ×Czyje s─ů dzieci?ÔÇŁ.
ZAMÓW NUMER
Co wiemy o pocz─ůtkach kultu maryjnego?
Nie mamy ┼╝adnych ┼Ťwiadectw z czas├│w ┼╝ycia Maryi. Trzeba sobie jednak u┼Ťwiadomi─ç, ┼╝e jej kult jest pochodn─ů kultu Chrystusa. W Nowym Testamencie wyra┼║nie wida─ç, ┼╝e Ko┼Ťci├│┼é pierwotny koncentrowa┼é si─Ö przede wszystkim na g┼éoszeniu prawdy o Chrystusie umar┼éym i zmartwychwsta┼éym. W─ůtek Maryi nie by┼é nieodzowny w przekazie najwa┼╝niejszych prawd wiary. Wydaje si─Ö na przyk┼éad, ┼╝e ┼Ťwi─Öty Pawe┼é niewiele wiedzia┼é o Maryi ÔÇô nie ma w jego tekstach ┼╝adnych wzmianek na jej temat. Poza jednym fragmentem Listu do Galat├│w, w kt├│rym Pawe┼é m├│wi, ┼╝e Syn Bo┼╝y, jak ka┼╝dy cz┼éowiek, narodzi┼é si─Ö z kobiety, aby ludzie mogli sta─ç si─Ö dzie─çmi Boga. Co ciekawe, jest to najwcze┼Ťniejszy tekst odnosz─ůcy si─Ö do Matki Bo┼╝ej.
Kiedy zatem dostrze┼╝ono jej znaczenie?
┼Üwiadomo┼Ť─ç jej roli by┼éa wt├│rna w refleksji pierwszych chrze┼Ťcijan ÔÇô zar├│wno tych ┼╝ydowskiego pochodzenia, jak i tych, kt├│rym Ewangeli─Ö przyni├│s┼é Pawe┼é. Stawiali oni raczej pytania dotycz─ůce historii Jezusa i tego, w jaki spos├│b spe┼éniaj─ů si─Ö w Nim obietnice dane przez Boga za po┼Ťrednictwem prorok├│w. Tu w┼éa┼Ťnie trzeba szuka─ç momentu przej┼Ťcia do refleksji nad tym, kim by┼éa Jego Matka. W chronologicznie p├│┼║nych, bo powsta┼éych na prze┼éomie lat 80. i 90. I wieku, Ewangeliach Mateusza i ┼üukasza, w kt├│rych poruszony zosta┼é w─ůtek dzieci┼ästwa Chrystusa, wida─ç wyra┼║nie, ┼╝e namys┼é nad Jego postaci─ů jest ju┼╝ ugruntowany. Si─Öganie do pocz─ůtk├│w Jego historii nie jest jednak podyktowane wy┼é─ůcznie ludzk─ů ciekawo┼Ťci─ů. Towarzysz─ů mu rozwa┼╝ania teologiczne. W tekstach po┼Ťwi─Öconych narodzeniu Jezusa, skonstruowanych w formie midraszy, czyli ┼╝ydowskich opowie┼Ťci religijnych, chodzi o to, ┼╝eby wyrazi─ç prawd─Ö, ┼╝e to w Nim wype┼éni┼éo si─Ö Pismo. Nie jest to ciekawostka w stylu opowie┼Ťci znanych z apokryf├│w. Mateusz i ┼üukasz wk┼éadaj─ů ca┼éy sw├│j wysi┼éek w to, ┼╝eby pokaza─ç, z jednej strony, boskie pochodzenie Jezusa, z drugiej za┼Ť ÔÇô Jego ziemsk─ů genealogi─Ö. A ta jest istotna, poniewa┼╝ dowodzi Jego zakorzenienia w ziemskiej historii, ukazuje realizm Jego cz┼éowiecze┼ästwa.
To ciekawe, bo zazwyczaj uwa┼╝a si─Ö, ┼╝e to rozwa┼╝anie ┼╝ycia Maryi jest kluczem do zrozumienia misji Jezusa, a nie na odwr├│t.
Tak, jest rzeczywi┼Ťcie odwrotnie ni┼╝ w owym pobo┼╝nym ha┼Ťle: ÔÇ×przez Maryj─Ö do JezusaÔÇŁ. Interesuj─ůce, ┼╝e na jednym z kongres├│w mariologicznych sam Jan Pawe┼é II przywo┼éa┼é t─Ö znan─ů formu┼é─Ö, a potem doda┼é: ÔÇ×I, w jaki┼Ť spos├│b, przez Jezusa do MaryiÔÇŁ. Wydaje mi si─Ö, ┼╝e to w┼éa┼Ťciwa droga odkrywania tego, kim ona jest. Nie byliby┼Ťmy przecie┼╝ zainteresowani jej ┼╝yciem, gdyby nie by┼éa matk─ů Jezusa Chrystusa.
Spojrzenie na Maryj─Ö przez pryzmat postaci Zbawiciela to jedno. Ale czy jej historia wpisuje si─Ö w ci─ůg sens├│w obecnych w Starym Testamencie? Nazywa si─Ö j─ů przecie┼╝ na przyk┼éad ÔÇ×Now─ů Ew─ůÔÇŁ.
Mo┼╝na powiedzie─ç, ┼╝e jej posta─ç stoi w do┼Ť─ç paradoksalnym kontra┼Ťcie do kobiet Pierwszego Przymierza. Wi─Ökszo┼Ť─ç z nich by┼éa ca┼ékowicie zdominowana przez m─Ö┼╝czyzn. W ramach systemu patriarchalnego kobiety by┼éy im podporz─ůdkowane, a czasami nawet przez nich krzywdzone. Istniej─ů, oczywi┼Ťcie, wyj─ůtki. Na przyk┼éad Debora, kt├│ra dwana┼Ťcie wiek├│w przed Chrystusem zosta┼éa jedyn─ů kobiet─ů s─Ödzi─ů i kt├│ra inspirowa┼éa Baraka do dzia┼éa┼ä zbrojnych. Mo┼╝na te┼╝ wspomnie─ç Judyt─Ö, przedstawian─ů zazwyczaj z g┼éow─ů Holofernesa i z mieczem w d┼éoni. Czasami zreszt─ů one, a wraz z nimi tak┼╝e inne kobiety Starego Testamentu, s─ů w typiczny spos├│b przywo┼éywane, gdy mowa o Maryi. Pojawiaj─ů si─Ö tak┼╝e w rodowodzie Jezusa. Wspomniana jest tam na przyk┼éad Rut, kt├│ra by┼éa Moabitk─ů, a wi─Öc cudzoziemk─ů. O niej my┼Ťlimy g┼é├│wnie w kontek┼Ťcie jej wierno┼Ťci te┼Ťciowej, Noemi, za kt├│r─ů posz┼éa do obcego kraju, by tam odkry─ç prawdziwego Boga. Pojawia si─Ö te┼╝ Batszeba, niewymieniona nawet z imienia, lecz jako ÔÇ×ta od UriaszaÔÇŁ ÔÇô wykorzystana przez kr├│la Dawida. Mo┼╝na powiedzie─ç, ┼╝e w ┼╝yciu wielu spo┼Ťr├│d tych kobiet wida─ç pewn─ů dynamik─Ö dzia┼éania i zarazem silne osadzenie w patriarchalnym uk┼éadzie spo┼éecznym. Maryja natomiast w swoich dzia┼éaniach temu systemowi si─Ö wymyka. Kroczy w┼éasn─ů, oryginaln─ů ┼Ťcie┼╝k─ů.
W czym si─Ö to objawia?
Mowa zar├│wno o aspekcie teologicznym, ukazuj─ůcym relacj─Ö cz┼éowieka do Boga, jak i o aspekcie spo┼éecznym. Wida─ç doskonale, ┼╝e ta relacja jest szczeg├│lna, ale te┼╝ ┼╝e zachowanie Maryi uchybia w wielu momentach regu┼éom ├│wczesnego spo┼éecze┼ästwa. U ┼üukasza, kt├│ry pocz─ůtki ┼╝ycia Jezusa przedstawia z jej perspektywy ÔÇô inaczej ni┼╝ Mateusz, kt├│ry czyni to z perspektywy J├│zefa ÔÇô wyra┼║nie wida─ç, ┼╝e postawa i dojrza┼éo┼Ť─ç tej m┼éodziutkiej dziewczyny wykraczaj─ů poza zastane ramy. Jest ona w stanie podj─ů─ç autonomiczny dialog z Bogiem. Anio┼é jest przecie┼╝ tylko Bo┼╝ym wys┼éannikiem, reprezentantem woli Najwy┼╝szego. Maryja, zdziwiona przecie┼╝ i zaskoczona, zadaje ┼Ťwiadome pytania, przyjmuje Bo┼╝─ů propozycj─Ö z wiar─ů i determinacj─ů. Nie radzi si─Ö J├│zefa ani rodzic├│w, nie pyta o zdanie rabina czy kt├│rego┼Ť spo┼Ťr├│d lokalnych autorytet├│w. Sama podejmuje decyzj─Ö, kt├│ra wprowadza radykalne zmiany w jej ┼╝yciu. Nie ma ┼╝adnej wzmianki o jej wahaniu, a przecie┼╝ Maryja decyduje o wsp├│lnych losach: swoich i swojego m─Ö┼╝a. Nawet je┼Ťli za┼éo┼╝ymy, ┼╝e ludzie w tamtym czasie i w tamtej kulturze wcze┼Ťniej zaczynali doros┼ée ┼╝ycie, wszystko to nadal jest zaskakuj─ůce w kontek┼Ťcie patriarchalnego spo┼éecze┼ästwa, o kt├│rym m├│wimy.
Czy mo┼╝na zatem powiedzie─ç, ┼╝e historia Maryi ma pewien potencja┼é emancypacyjny?
Pos┼éu┼╝enie si─Ö poj─Öciem emancypacji by┼éoby chyba anachronizmem. Trudno przyk┼éada─ç dwudziestowieczne terminy do rzeczywisto┼Ťci sprzed dw├│ch tysi─Öcy lat. Nie spos├│b jednak nie dostrzec, ┼╝e Ewangelia mocno akcentuje prawd─Ö o godno┼Ťci i podmiotowo┼Ťci kobiety. Miriam z Nazaretu jest partnerk─ů w dialogu z Bogiem. Co wi─Öcej, w scenie zwiastowania zostaje ukazana jako s┼éuga Boga. Bycie za┼Ť s┼éug─ů, w j─Özyku biblijnym, ma konotacje ze szczeg├│ln─ů misj─ů, wybraniem. Taki tytu┼é przys┼éuguje wielkim postaciom Pierwszego Przymierza, na przyk┼éad Moj┼╝eszowi. W Ewangelii, nie licz─ůc Jezusa, tym mianem zostaje okre┼Ťlona tylko Maryja. W─ůtki ÔÇ×emancypacyjneÔÇŁ niew─ůtpliwie dostrzegalne s─ů tak┼╝e tu┼╝ po zwiastowaniu, kiedy Maryja podejmuje do┼Ť─ç zaskakuj─ůce dzia┼éania. B─Öd─ůc ju┼╝ w ci─ů┼╝y, sama wyrusza w drog─Ö do El┼╝biety i Zachariasza. W─Ödruje ponad sto kilometr├│w przez g├│ry, aby pomaga─ç dwojgu starszych ludzi. Potem, w kontek┼Ťcie spotkania z nimi, wybrzmiewa ÔÇ×MagnificatÔÇŁ, utkany z motyw├│w zaczerpni─Ötych ze starotestamentalnych kantyk├│w i maj─ůcy ÔÇô m├│wi─ůc dzisiejszym j─Özykiem ÔÇô do┼Ť─ç rewolucyjne przes┼éanie. Mowa w nim o godno┼Ťci cz┼éowieka, kt├│r─ů inni mog─ů zdepta─ç, ale o kt├│r─ů B├│g, w swojej wierno┼Ťci, upomni si─Ö i kt├│r─ů przywr├│ci.
ÔÇ×MagnificatÔÇŁ wydaje si─Ö godzi─ç dwa obrazy Maryi: pokornej s┼éu┼╝ebnicy i or─Ödowniczki, kt├│ra wiedzie lud ku wyzwoleniu.
W greckim tek┼Ťcie Ewangelii, w scenie zwiastowania, pada s┼éowo ÔÇ×dul─ôÔÇŁ ÔÇô ÔÇ×s┼éu┼╝─ůcaÔÇŁ, a nawet ÔÇ×niewolnicaÔÇŁ. Maryja bowiem nie ÔÇ×rusza z posad bry┼éy ┼ŤwiataÔÇŁ. W przeciwie┼ästwie do wszystkich innych rewolucyjnych hymn├│w ÔÇ×MagnificatÔÇŁ g┼éosi, ┼╝e to B├│g wprowadzi nowy porz─ůdek, porz─ůdek mi┼éo┼Ťci. Przemiany nast─ůpi─ů z Jego inicjatywy. To on b─Ödzie str─ůca┼é w┼éadc├│w z tronu, bogatych odsy┼éa┼é z niczym, a biednych karmi┼é. To nie jest inicjatywa na miar─Ö ludzk─ů, ani te┼╝ nie wychodzi od cz┼éowieka, kt├│ry pr├│buje stworzy─ç nowy ┼éad. Chocia┼╝ wi─Öc has┼éa, kt├│re niesie ÔÇ×MagnificatÔÇŁ, niejedna rewolucja mog┼éaby wzi─ů─ç na sztandary, istotna r├│┼╝nica polega na tym, ┼╝e tym, kt├│ry dokonuje zmian, jest tutaj sam B├│g.
Czy w opowie┼Ťci o Maryi s─ů jakie┼Ť w─ůtki, kt├│re zosta┼éy niewystarczaj─ůco zaakcentowane, a kt├│re pozwoli┼éyby lepiej zrozumie─ç jej histori─Ö?
W kulcie maryjnym przeszkod─ů dla wielu mo┼╝e by─ç ukazywanie Maryi w oderwaniu od reali├│w normalnego ┼╝ycia. Je┼Ťli b─Ödziemy patrzyli na ni─ů wy┼é─ůcznie jak na pot─Ö┼╝n─ů Kr├│low─ů Nieba i Ziemi, to b─Ödziemy j─ů traktowa─ç jak kogo┼Ť wp┼éywowego, kto jest nam ┼╝yczliwy i kto, m├│wi─ůc kolokwialnie, mo┼╝e nam r├│┼╝ne rzeczy poza┼éatwia─ç. Ale ginie nam w├│wczas z oczu bardzo wa┼╝ny, a wyj─ůtkowo podkre┼Ťlany w posoborowej mariologii obraz Maryi, kt├│r─ů mo┼╝na i trzeba na┼Ťladowa─ç. Maryi fascynuj─ůcej dzisiaj przyk┼éadem swojego ┼╝ycia. Nie potrafimy na┼Ťladowa─ç Kr├│lowej Nieba i Ziemi, mo┼╝emy jednak na┼Ťladowa─ç Miriam z Nazaretu, id─ůc─ů, w zaufaniu wobec Boga, przez swoje ┼╝yciowe problemy i dramaty. Mo┼╝emy widzie─ç j─ů w sytuacjach, kt├│re j─ů przerastaj─ů i kt├│rych nie rozumie. ┼ü─ůcznie z tym najbardziej wstrz─ůsaj─ůcym momentem, kiedy stoi pod krzy┼╝em swego Syna, a jej wiara, jak m├│wi Jan Pawe┼é II w encyklice ÔÇ×Redemptoris MaterÔÇŁ, jest w g┼é─Öbokiej kenozie, w wyniszczeniu, mimo ┼╝e to ona przecie┼╝, jako jedyna, przechowa┼éa w sobie do ko┼äca ┼Ťwiat┼éo wiary. Wspominaj─ůc to dramatyczne wydarzenie, Ko┼Ťci├│┼é m├│wi wr─Öcz o jej wsp├│┼écierpieniu z Chrystusem.
Co w┼éa┼Ťciwie oznacza to dla zwyk┼éego grzesznika?
Maryja mo┼╝e by─ç szczeg├│lnie bliska w┼éa┼Ťnie tym, kt├│rzy zadaj─ů sobie trudne pytania, nie znajduj─ůc od razu odpowiedzi. Przecie┼╝ ona tak┼╝e pyta┼éa, ku czemu to wszystko prowadzi, jaki jest sens zaskakuj─ůcych wydarze┼ä, kt├│re przysz┼éo jej prze┼╝ywa─ç. Musia┼éa zmierzy─ç si─Ö z tajemnic─ů odrzucenia jej Syna i z dramatem Jego m─Öcze┼ästwa. Jej historia pokazuje, jak kr─Öt─ů i wyboist─ů drog─ů prowadzi nieraz B├│g. Mo┼╝emy patrze─ç na ni─ů jak na pierwsz─ů uczennic─Ö Jezusa ÔÇô t─Ö, kt├│ra tak┼╝e poszukiwa┼éa ÔÇô a to fascynuj─ůca perspektywa. Maryja wszystkim nam przetar┼éa ten szlak.
***
Ks. Grzegorz Michalczyk┬ájest krajowym duszpasterzem ┼Ťrodowisk tw├│rczych, rektorem ko┼Ťcio┼éa ┼Ťwi─Ötych Alberta i┬áAndrzeja w┬áWarszawie oraz wiceprzewodnicz─ůcym Polskiej Rady Chrze┼Ťcijan i┬á┼╗yd├│w.
***
Polecamy tak┼╝e:

Od Panienki z dworu do sprawczej Feministki

Emancypacja Marii

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś