Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Mi臋sem w ekran

Trudno znale藕膰 film, kt贸ry dotyka problemu mi臋so偶erno艣ci, a przy tym nie jest makabryczny i nie pr贸buje forsowa膰 wegetaria艅sko-wega艅skiej perspektywy. By膰 mo偶e o mi臋sie najwygodniej jest milcze膰, by nie wzbudza膰 konflikt贸w. Tegoroczne premiery filmowe dowodz膮 jednak, 偶e wielu tw贸rc贸w milcze膰 wcale nie chce.

ilustr.: Julia Chibowska

ilustr.: Julia Chibowska


Pytam znajom膮, czy obejrza艂aby film, kt贸ry reklamuje si臋 has艂em: 鈥瀙o nim przestaniesz je艣膰 mi臋so鈥. Odpowiada stanowczo: 鈥瀗ie, bo chc臋 je je艣膰鈥. Inna kole偶anka m贸wi, 偶e nie chce i艣膰 na film o mi臋sie, bo 鈥瀊oi si臋, 偶e b臋dzie obrzydliwy鈥. Kolejna dodaje, 偶e 鈥瀞膮 rzeczy, kt贸rych nie chce ogl膮da膰鈥. 鈥 Czego spodziewasz si臋 po filmie, kt贸ry wiadomo, 偶e porusza mi臋sn膮 problematyk臋? 鈥 pytam. 鈥 呕e b臋dzie agitowa艂 na rzecz wegetarianizmu; b臋dzie epatowa艂 ohyd膮; b臋dzie drastyczny.
W zasadzie intuicje moich znajomych s膮 s艂uszne 鈥 trudno znale藕膰 film, kt贸ry dotyka problemu mi臋so偶erno艣ci, a przy tym nie jest makabryczny i nie pr贸buje forsowa膰 wegetaria艅sko-wega艅skiej perspektywy. Mo偶na powiedzie膰, 偶e nie da si臋 m贸wi膰 o mi臋sie w inny spos贸b, bo jego pozyskiwanie po prostu jest makabryczne. Tylko czy takie postawienie sprawy nie zamyka drogi do dialogu z 鈥瀗ieprzekonanymi鈥? By膰 mo偶e o mi臋sie najwygodniej jest milcze膰, by nie wzbudza膰 konflikt贸w. Tegoroczne premiery filmowe dowodz膮 jednak, 偶e wielu tw贸rc贸w milcze膰 wcale nie chce.
Rok 2017 obfitowa艂 w g艂o艣ne tytu艂y, kt贸re poruszaj膮 mi臋sn膮 problematyk臋: polski kandydat do Oscara, 鈥濸okot鈥 Agnieszki Holland 鈥 okre艣lany przez re偶yserk臋 mianem 鈥瀉narchistycznego ekologiczno-feministycznego thrilleru鈥; 鈥濷kja鈥, antykorporacyjna produkcja Netflixa 鈥 niekwestionowany hit wegetaria艅skiego 艣rodowiska; francuski horror 鈥濵i臋so鈥 (鈥濺aw鈥/鈥濭rave鈥) 鈥 frapuj膮ca opowie艣膰 o wegetariance, kt贸ra zostaje kanibalk膮; w ko艅cu 鈥濩arnage: swallowing the past鈥, niedystrybuowany w Polsce, ale z pewno艣ci膮 wart analizy wega艅ski mockument. Ka偶dy z tych film贸w sonduje mi臋so pod innym k膮tem, jednak 艂膮czy je jedno: z pewno艣ci膮 nie smakowa艂yby mi臋so偶ercom.
Wydaje si臋, 偶e 偶aden z przywo艂anych wy偶ej tytu艂贸w nie ma szans otworzy膰 szerszej debaty nad problemem jedzenia mi臋sa. Nie wynika to jednak wy艂膮cznie z niech臋ci docelowej widowni. Chocia偶 ka偶dy z film贸w proponuje ciekawe spojrzenie na kwesti臋 mi臋so偶erno艣ci, wszystkie obfituj膮 r贸wnocze艣nie w liczne niedopowiedzenia, problemy i kontrowersje.
Problem numer jeden: jak nie zje艣膰 pupila?
Miejskie legendy g艂osz膮, 偶e po premierze 鈥濷kji鈥 Joon-ho Bonga skokowo wzros艂o zainteresowanie diet膮 ro艣linn膮. PETA (People for the Ethical Treatment of Animals) stworzy艂a kompilacj臋 tweet贸w, kt贸rych autorzy zrewidowali swoje pogl膮dy w kwestii spo偶ywania mi臋sa po obejrzeniu dzie艂a korea艅skiego re偶ysera. Wiele wskazuje na to, 偶e opowie艣膰 o mi臋dzygatunkowej przyja藕ni dziewczynki i gigantycznej 艣wini sk艂oni艂a do prowega艅skiej refleksji spor膮 grup臋 widz贸w. Zrealizowana z wielkim rozmachem ba艣niowa opowie艣膰 o walce z bezdusznym 艣wiatem wielkich korporacji okaza艂a si臋 mie膰 potencja艂 topienia serc. By膰 mo偶e sama podziela艂abym entuzjazm wegetaria艅skiego 艣rodowiska, gdyby nie fakt, 偶e ten potencja艂 wydaje si臋 zbudowany na chwiejnym fundamencie.
鈥濷kja鈥 to historia trzynastoletniej Miji, kt贸ra wychowuje si臋 u boku ogromnej 艣wini 鈥 efektu eksperymentu w ramach tajnego projektu korporacji Mirando. Pewnego dnia ca艂y 艣wiat dziewczynki wali si臋 w gruzy, gdy 艣winia Okja zostaje jej odebrana i przewieziona do USA przez wys艂annik贸w Mirando, by mog艂a promowa膰 mi臋sne wyroby ze swojego gatunku. Mija rzuca si臋 do walki z bezduszn膮 korporacj膮, dzik膮 konsumpcj膮 i rozpasanym kapitalizmem, by ratowa膰 swoj膮 przyjaci贸艂k臋. Bezsilno艣膰 bohaterki wobec macek mo偶nych tego 艣wiata oraz makabryczne sceny z laboratori贸w i farm Mirando przemawiaj膮 do wyobra藕ni. By膰 mo偶e na tyle, by pod wp艂ywem obrazu porzuci膰 mi臋so lub cho膰by zainteresowa膰 si臋 procesem jego produkcji. Jest tylko jeden szkopu艂.
Okja, o kt贸rej 偶ycie z tak膮 zapalczywo艣ci膮 walczy Mija, to zwierz臋 nie tylko urocze, ale te偶 niezwykle inteligentne i odwa偶ne. Niewerbalnie porozumiewa si臋 ze swoj膮 opiekunk膮, a w niebezpiecznej sytuacji gotowe jest po艣wi臋ci膰 dla niej 偶ycie. Na pysku wypisane ma ludzkie emocje, a antropomorfizm wyp艂ywa z niej ka偶dym porem. To zwierz臋ca bohaterka idealna 鈥 nie spos贸b jej nie polubi膰. A je艣li musimy j膮 lubi膰, niemo偶liwe, by艣my z zimn膮 krwi膮 powiedzieli: 鈥瀦jad艂bym Okj臋 na obiad鈥. Tymczasem s臋k w tym, 偶e nasze obiady rzadko maj膮 imi臋, a co gorsza nawet je艣li maj膮, nie chroni to ich przed 艣mierci膮 w rze藕ni (warto przypomnie膰 tu artyku艂 Darka Gzyry z Krytyki Politycznej). Wra偶liwo艣膰 na cierpienie konkretnej jednostki, nazwanej, uosobionej, oswojonej bohaterki, to 偶aden prze艂om 鈥 naszym problemem nie jest w ko艅cu to, 偶e zjadamy swoich pupili. Przeciwnie: dramat wsp贸艂czesnej hodowli polega w艂a艣nie na alienacji 鈥 wyparciu ze zbiorowej 艣wiadomo艣ci faktu, 偶e mi臋so to w istocie cia艂o 偶ywych kiedy艣 istot. Konsumenci s膮 kompletnie odizolowani od zwierz膮t, a produkcja zosta艂a umasowiona 鈥 w efekcie wszystkie zwierz臋ta s膮 dla nas anonimowe. Nie maj膮 imion, indywidualnych cech, charakteru, nie r贸偶ni膮 si臋 mi臋dzy sob膮 鈥 wyst臋puj膮 wy艂膮cznie jako masa.
By膰 mo偶e wci膮偶 jeste艣my na etapie u艣wiadamiania sobie, 偶e te zwierz臋ta, kt贸rych 偶ycie to tylko jeden z etap贸w produkcji, to w istocie zbi贸r jednostek, z kt贸rych ka偶dej mogliby艣my nada膰 imi臋 i z kt贸r膮 mogliby艣my zbudowa膰 indywidualn膮 wi臋藕. W takim wypadku filmy takie jak 鈥濷kja鈥 s膮 nam potrzebne, 偶eby wci膮偶 na nowo wbija膰 to sobie do g艂贸w. Jednocze艣nie nie oszukujmy si臋 鈥 zwierz臋ta, kt贸re zjadamy, nie zawsze s膮 tak urocze i ch臋tne do wsp贸艂pracy z cz艂owiekiem jak Okja. Tyle tylko, 偶e to w najmniejszej mierze nie oznacza, 偶e mo偶emy traktowa膰 je tak, jak traktujemy je teraz. Mi臋sny problem jest wi臋c w 鈥濷kji鈥 zarysowany, jednak na bardzo p艂ytkim poziomie etycznych rozwa偶a艅.
Rze藕nik 鈥 tak, my艣liwy 鈥 nie!
O 鈥濸okocie鈥 Agnieszki Holland pisa艂am ju偶 po premierze filmu, zachwycaj膮c si臋 wtedy jego dekonstrukcj膮 opozycji norma-szale艅stwo. Ekranizacja powie艣ci Olgi Tokarczuk to jednak tak偶e film o mi臋sie, a w艂a艣ciwie nie o mi臋sie jako takim 鈥 raczej o przyjemno艣ci p艂yn膮cej z zabijania. 鈥濸okot鈥 bierze na warsztat my艣liwych, a wi臋c si艂膮 rzeczy kwesti臋 tego, czy zadawanie 艣mierci mo偶e by膰 uznane za hobby i czy wolno 鈥瀦abija膰 dla zabawy鈥. Oczywi艣cie na tak postawione pytanie odpowied藕 musi brzmie膰: 鈥瀗ie鈥.
Tymczasem skupiaj膮c si臋 na grozie czerpania przyjemno艣ci z mordowania, film Holland zgrabnie omija inne pytanie: czy bardziej szlachetnie jest spojrze膰 w oczy swojej ofierze, samodzielnie poci膮gn膮膰 za spust, a nast臋pnie pochwali膰 si臋 znajomym i spo偶y膰 po samodzielnym oprawieniu; czy te偶 udawa膰, 偶e mi臋sny specja艂 sam pojawia si臋 na talerzu, a o tym, 偶e jaka艣 istota umar艂a, by艣my mogli j膮 zje艣膰, nie za cz臋sto my艣le膰? Rzecz jasna nie warto przeciwstawia膰 sobie tych dw贸ch postaw, gdy偶 ani si臋 one nie wykluczaj膮, ani nie stanowi膮 jedynej alternatywy. Znamienny jest jednak fakt, 偶e w debacie publicznej du偶o cz臋艣ciej pot臋piani s膮 my艣liwi ni偶 鈥瀦wyczajni konsumenci鈥 鈥 tak samo w emocjonalnej narracji 鈥濸okotu鈥.
Je艣li wpiszemy film w szerszy kontekst zjadania mi臋sa, oka偶e si臋, 偶e orbituje on bardzo daleko od j膮dra problemu. W pewien spos贸b 鈥濸okot鈥 naprawd臋 jest ekstremalny, bo kontestuje bodaj naj艂agodniejsz膮 ga艂膮藕 mi臋snego 艣wiata 鈥 samodzielne, w pe艂ni 艣wiadome zabijanie zwierz膮t 偶yj膮cych na wolno艣ci. Oczywi艣cie zwr贸cenie uwagi na problem my艣listwa obna偶a po g艂臋bszej analizie tak偶e niedorzeczno艣膰 jedzenie zwierz膮t w og贸le 鈥 czyli zabijania, kiedy nie trzeba zabija膰. Trudno nie odnie艣膰 jednak wra偶enia, 偶e Duszejko nie zastanawia si臋 g艂臋biej nad krzywd膮 i 艣mierci膮 zwierz膮t, wlewaj膮c mleko do kawy. 鈥濸okot鈥 proponuje wi臋c refleksj臋 nad mi臋sem, ale jedynie jako pochodn膮 kwestii polowania 鈥 tymczasem trudno powiedzie膰, kt贸ra z nich jest pierwotna, zw艂aszcza we wsp贸艂czesnym kontek艣cie.
Uwik艂ana zemsta dyskryminowanych
Niepokornym wichrzycielem w nurcie 鈥瀖i臋snych film贸w鈥 jest na pewno 鈥濵i臋so鈥 (鈥濺aw鈥/鈥濭rave鈥) Julii Ducournau. Kobiety jedz膮ce m臋偶czyzn, erotyka i krwawo艣膰, koniec niewinno艣ci z przytupem 鈥 to niebanalny Bildungsroman w formie ekofeministycznego horroru. Historia studentki weterynarii, Justine, kt贸ra z wegetarianizmu przechodzi na kanibalizm, u偶ywa mi臋sa jako bardzo pojemnej metafory i a偶 prosi si臋 o analiz臋 z perspektywy psychoanalitycznej. Pr贸偶no jednak szuka膰 w filmie jawnie wegetaria艅skiego przes艂ania. Paradoksalnie 鈥濵i臋so鈥 nie m贸wi za wiele o jedzeniu mi臋sa. Pos艂uguje si臋 tym motywem raczej, by opowiedzie膰 o seksualno艣ci i zabrn膮膰 w zakamarki pod艣wiadomo艣ci bohaterek. Feministyczne w膮tki 艂膮cz膮 si臋 jednak z problematyk膮 ekologiczn膮 w nurcie zwanym ekofeminizmem, kt贸ry zak艂ada, 偶e sytuacja kobiet w patriarchacie i niszczenie 艣rodowiska naturalnego maj膮 wsp贸lne podstawy 鈥 tego uj臋cia nie spos贸b nie odnie艣膰 do 鈥濵i臋sa鈥.
W filmie Ducournau mi臋so jest symbolem przemocy, ale tak偶e wyzwolenia. Wraz ze zmian膮 diety i odkryciem swych makabrycznych inklinacji, Justine dojrzewa: uwalnia si臋 z roli wzorowej uczennicy, nawi膮zuje kontakt ze zbuntowan膮 siostr膮 Alexi膮, przeobra偶a si臋 w 艣wiadom膮 seksualnie kobiet臋. Akt kanibalizmu jest dla bohaterki wzmacniaj膮cy, stanowi krok na drodze ku autonomii i wolno艣ci. Tymczasem spo偶ywanie mi臋sa nie jest zwykle zerwaniem okow贸w 鈥 wr臋cz przeciwnie, przyczynia si臋 do utrwalania zastanego porz膮dku, nie wspominaj膮c ju偶 o dos艂ownym uwi臋zieniu w tym celu milion贸w zwierz膮t. Ducournau nie odnosi si臋 jednak do tego problemu, poniewa偶 zjadanie zwierz膮t przez jej bohaterki jest tylko krokiem na drodze do zjadania ludzi 鈥 a konkretnie m臋偶czyzn. Tym samym kanibalizm Justine i Alexii jest poniek膮d zemst膮 鈥 kobiet na m臋偶czyznach i po艣rednio zwierz膮t na ludziach, je艣li spojrze膰 na kobiety i przyrod臋 jako na dyskryminowane z tych samych patriarchalnych 藕r贸de艂.
U偶ywanie argumentu dyskryminacji kobiet w dyskusji nad sytuacj膮 zwierz膮t ma zreszt膮 bardzo przyziemny wymiar 鈥 w masowej hodowli to samice wykorzystywane s膮 w艂a艣nie ze wzgl臋du na swoje biologiczne funkcje. Dosadn膮, cho膰 niezbyt wyszukan膮 pr贸b膮 zwr贸cenia uwagi na ten aspekt eksploatacji zwierz膮t jest w kinematografii 鈥濼he herd鈥 Melanie Light 鈥 kr贸tkometra偶owy horror o mleku.
鈥濵i臋so鈥 ukazuje bardzo wa偶ny i niezwykle ciekawy kontekst problemu zjadania mi臋sa. Jego ekofeministyczna refleksja jest jednak bardzo wymagaj膮ca dla widza, a rozbudowanie filmu na wielu p艂aszczyznach symbolicznych skutkuje rozmyciem my艣li. Tym samym film stanowi raczej impresj臋 ni偶 zwart膮 histori臋 wymagaj膮c膮 konfrontacji. Jest to w du偶ej mierze zaleta 鈥濵i臋sa鈥, ale trudno przez to m贸wi膰 o filmie Ducournau jako o pr贸bie podj臋cia problematyki wegetaria艅skiej, gdy偶 problematyka ta wik艂a si臋 w zbyt wiele innych kontekst贸w, by m贸c by膰 szerzej przedyskutowan膮.
Jak poda膰 prawd臋?
Na tle mocnych i dramatycznych 鈥瀎ilm贸w mi臋snych鈥 wyr贸偶nia si臋 鈥濩arnage: swallowing the past鈥, w kt贸rym re偶yser, Simon Amstell, postanowi艂 zmierzy膰 si臋 z tematem weganizowania 艣wiata w 偶artobliwej formie, korzystaj膮c z konwencji tak zwanego mockumentu (ang. mockumentary), czyli fikcyjnego filmu dokumentalnego. Perspektywa narracyjna filmu Amstella to rok 2067, kiedy Wielka Brytania 偶yje ca艂kowicie wega艅sko. 鈥濪okument鈥 adresowany jest do 贸wczesnych nastolatk贸w, kt贸rzy nie potrafi膮 zrozumie膰, jak ich rodzice czy dziadkowie mogli je艣膰 mi臋so; ci drudzy z kolei zmagaj膮 si臋 z nieprzepracowanym poczuciem winy za okrucie艅stwa na zwierz臋tach, kt贸rych si臋 po艣rednio dopuszczali. Film jest zlepkiem autentycznych oraz fikcyjnych materia艂贸w dokumentalnych, po艂膮czonych tak zgrabnie, 偶e tylko o艣 czasu pozwala zorientowa膰 si臋, czy dany materia艂 rzeczywi艣cie jest archiwalny. Jednak poza wspania艂膮 realizacj膮 鈥濩arnage鈥 oferuje przede wszystkim ciekaw膮 perspektyw臋 na problem eksploatacji zwierz膮t i daje dobry przyk艂ad tego, jak mo偶na zmierzy膰 si臋 z tym tematem w spos贸b bezpretensjonalny, a jednocze艣nie dosadny.
Przysz艂o艣膰 wykreowana przez Amstella to utopia na granicy farsy 鈥 Brytyjczycy 偶yj膮 w pokoju, tolerancji i blisko艣ci, wyleczona zosta艂a depresja (sic!), a dorastaj膮ce pokolenie jest 鈥瀗ajszcz臋艣liwszym w historii鈥. Przerysowana idylla 2067 roku jest jednak zupe艂nie do przyj臋cia przy ca艂ym zdystansowanym, lekko ironicznym tonie ca艂ej opowie艣ci, kt贸ra krok po kroku prowadzi nas do takiego w艂a艣nie zako艅czenia. Film Amstella po mistrzowsku balansuje pomi臋dzy komedi膮 a poruszaj膮c膮 powiastk膮 filozoficzn膮, w kt贸rej bezlito艣nie wy艣miewane s膮 zar贸wno wega艅ska egzaltacja i poczucie wy偶szo艣ci, jak i t臋py up贸r i ignorancja zjadaczy mi臋sa. Absurdalny humor miesza si臋 tu z drastycznymi scenami z farm przemys艂owych, autentyzm futurystycznych talk-show鈥櫭硍 ze sztuczno艣ci膮 鈥瀝ekonstrukcji historycznych鈥, groteska bywa wzruszaj膮ca (jak w fenomenalnej scenie musicalowej piosenki 艣piewanej przez mleczn膮 krow臋), a realizm wydaje si臋 karykaturalny.
Wszystkie te kontrasty w filmie Amstella zdaj膮 si臋 skupia膰 jak w soczewce nasze problemy z rozmawianiem o wykorzystaniu zwierz膮t. Chocia偶 rzeczywisto艣膰 przemys艂u czy to mi臋snego, czy jajczarskiego, czy mlecznego, wydaje si臋 zbyt drastyczna, by mog艂a by膰 prawdziwa, to wszelkie pr贸by postulowania zmian uznawane s膮 za rozhisteryzowane czy wr臋cz ekstremalne. Tymczasem trudno nam wymy艣li膰 form臋 przekonuj膮cej opowie艣ci o okrucie艅stwach eksploatacji zwierz膮t inn膮 ni偶 krwawe dokumenty 鈥 tych za艣 przekonani ju偶 nie musz膮, a nieprzekonani nie chc膮 ogl膮da膰. Je艣li chcemy tworzy膰 kino zaanga偶owane, musimy znale藕膰 spos贸b na otwarcie dialogu i na dotarcie do tych, kt贸rzy z w艂asnej woli nie zainteresuj膮 si臋 filmem potencjalnie sk艂aniaj膮cym do refleksji nad losem zwierz膮t. Amstell m贸wi, 偶e zawar艂 wega艅skie przes艂anie w formie komediowej, 鈥炁糴by ludziom nie przeszkadza艂o, kiedy m贸wi si臋 im prawd臋鈥 鈥 to w艂a艣nie cel, do kt贸rego warto d膮偶y膰.
Jasne cele, niejasne 艣rodki
Filmy o mi臋sie rzadko kiedy s膮 kompleksow膮 refleksj膮 nad problemem 鈥 stanowi膮 zwykle tylko wybi贸rcze zasygnalizowanie pewnych kwestii. Trudno traktowa膰 ten fakt jako zarzut wobec 鈥瀖i臋snego kina鈥, zw艂aszcza 偶e nie taka jest rola kina fabularnego. W dokumentach powiedziane zosta艂o ju偶 do艣膰 na temat przemys艂owej hodowli. Nie brakuje 偶adnych danych, by stwierdzi膰, 偶e wsp贸艂czesny przemys艂 mi臋sny jest po prostu z艂y. Problemem nie jest wi臋c samo ukazanie mechanizm贸w, a raczej dotarcie do niech臋tnego odbiorcy.
Chocia偶 przytoczone tu przyk艂ady oferuj膮 鈥 lepszy lub gorszy 鈥 materia艂 do dyskusji nad problemem eksploatacji zwierz膮t i spo偶ycia mi臋sa, natrafiaj膮 na zasadnicz膮 przeszkod臋: ogl膮daj膮 je i dyskutuj膮 nad nimi g艂贸wnie osoby ju偶 zainteresowane tematem, czyli weganie i wegetarianie. Mi臋so偶ercy unikaj膮 przecie偶 spotka艅 z 鈥瀖i臋snym kinem鈥, aby nie by膰 zmuszonymi do konfrontacji. A to przecie偶 na tej linii powinna si臋 odbywa膰 debata na temat mi臋sa. Debata, kt贸ra przy obecnym sposobie pozyskiwania produkt贸w odzwierz臋cych jest dla nas pr臋dzej czy p贸藕niej nieunikniona. Celem kina mierz膮cego si臋 z problematyk膮 wegetaria艅sko-wega艅sk膮 mog艂oby wi臋c by膰 dotarcie do jak najszerszej publiczno艣ci. By to jednak osi膮gn膮膰, nale偶a艂oby zastosowa膰 strategi臋 podst臋pn膮 i po prostu nie reklamowa膰 film贸w jako podejmuj膮cych ten temat.
Takie podej艣cie by艂oby jednak w膮tpliwe etycznie. W zwi膮zku z tym ka偶da pr贸ba opowie艣ci o mi臋sie wydaje si臋 dzi艣 na wag臋 z艂ota 鈥 by膰 mo偶e przy odpowiedniej ilo艣ci dzie艂 uda si臋 osi膮gn膮膰 mas臋 krytyczn膮 i w艂膮czy膰 w dyskusj臋 wszystkie strony konfliktu? To znaczy艂oby, 偶e potrzebujemy rozmawia膰 o mi臋sie du偶o i tw贸rczo, a w zwi膮zku z tym trzeba przepracowywa膰 temat na r贸偶ne sposoby i do znudzenia powtarza膰 pewne prawdy i pytania, jakkolwiek oczywiste czy uproszczone by si臋 one nie wydawa艂y. Niekoniecznie odkrywczo, niekoniecznie bardzo celnie, niekoniecznie jasno i niekoniecznie powa偶nie.
Po prostu rzucajmy mi臋sem. Tarzajmy si臋 w nim. 艢nijmy o nim, k艂贸膰my si臋. Najgorsze s膮 przecie偶 te milcz膮ce d艂onie pakuj膮ce kolejne ofoliowane, gotowe do spo偶ycia kurczaki na sklepowe ta艣my.
***
Pozosta艂e teksty z聽bie偶膮cego numeru dwutygodnika 鈥濳ontakt鈥 mo偶na znale藕膰聽tutaj.
***
Polecamy r贸wnie偶 pokrewne teksty:

Rzecz o szale艅stwie 鈥 鈥濸okot鈥 Agnieszki Holland


 

Kr贸lowa bia艂ego k艂amstwa

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij