Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Mi─Ödzy ko┼äcem miesi─ůca a ko┼äcem ┼Ťwiata: Rewolucja?

ÔÇ×┼╗├│┼éte kamizelkiÔÇŁ na ulicach, rondach i placach, w chmurach gazu ┼ézawi─ůcego, kt├│ry unosi si─Ö co sobot─Ö nad francuskimi miastami, krzycz─ů o spo┼éeczn─ů sprawiedliwo┼Ť─ç. Przenikaj─ůce do medi├│w obrazy przemocy fizycznej s─ů lustrzanym odbiciem zinstytucjonalizowanej, systemowej przemocy, kt├│r─ů debata publiczna zbyt d┼éugo ignorowa┼éa.

ilustr.: Hubert Walczyński

ilustr.: Hubert Walczyński


Przez d┼éugi czas zar├│wno francuskie, jak i zagraniczne media stara┼éy si─Ö przedstawi─ç mobilizacj─Ö ÔÇ×┼╝├│┼étych kamizelekÔÇŁ (les gilets jaunes) jako ruch antyekologiczny lub antyfiskalny, nast─Öpnie jako ruch o tendencjach nacjonalistycznych i rasistowskich, w ko┼äcu jako anarchistyczny i sk┼éonny do bezrefleksyjnej przemocy. Szukaj─ůc kolejnych etykietek delegitymizuj─ůcych masowe protesty, okazali┼Ťmy si─Ö ┼Ťlepi na ich prawdziwy, socjalny charakter. Nie maj─ůc oficjalnych reprezentant├│w, listy ┼╝─ůda┼ä ani programu, ruch protestu zrzesza dzi┼Ť wyborc├│w wszystkich partii politycznych: od lewicowej La France Insoumise, przez skruszonych wyborc├│w Macrona, po Zgromadzenie Narodowe (dawny Front Narodowy) oraz tych, kt├│rzy nigdy w ┼╝yciu nie g┼éosowali. ÔÇ×┼╗├│┼éte kamizelkiÔÇŁ to prawdopodobnie najszerszy i najbardziej spo┼éecznie zr├│┼╝nicowany front kontestacyjny w historii Pi─ůtej Republiki. Ka┼╝dy obserwator znajdzie tam wi─Öc to, co zechce znale┼║─ç, z antyekologi─ů, antyfiskalizmem i rasizmem w┼é─ůcznie, je┼╝eli tylko b─Ödzie szuka─ç wystarczaj─ůco dok┼éadnie. Nie da si─Ö jednak w tych szufladkach zamkn─ů─ç zwyczajnego spo┼éecznego gniewu, a w┼éa┼Ťnie on ┼é─ůczy dzi┼Ť protestuj─ůcych w ca┼éej Francji. Oczywi┼Ťcie, mo┼╝na nazwa─ç ich wszystkich radyka┼éami, ale trzeba w├│wczas uzna─ç, ┼╝e ÔÇ×radykalneÔÇŁ s─ů trzy czwarte spo┼éecze┼ästwa francuskiego (bo taka cz─Ö┼Ť─ç zgodnie z badaniami popiera protesty). Na ulicach, rondach i placach, w chmurach gazu ┼ézawi─ůcego, kt├│ry unosi si─Ö co sobot─Ö nad francuskimi miastami, ÔÇ×┼╝├│┼éte kamizelkiÔÇŁ krzycz─ů o spo┼éeczn─ů sprawiedliwo┼Ť─ç.
Spo┼éecze┼ästwo w temperaturze wrzenia
Ka┼╝dy ruch musi si─Ö od czego┼Ť zacz─ů─ç. Ten, niezbyt zreszt─ů oryginalnie, zacz─ů┼é si─Ö od podatku. Planowana od stycznia 2019 roku podwy┼╝ka cen oleju nap─Ödowego (o 5%) i benzyny (o 3%) mia┼éa by─ç cen─ů, kt├│r─ů spo┼éecze┼ästwo musi zap┼éaci─ç za transformacj─Ö ekologiczn─ů. Zapowied┼║ ta wywo┼éa┼éa fal─Ö kontestacji ze strony Francuz├│w, kt├│rzy na co dzie┼ä korzystaj─ů z samochod├│w, by dojecha─ç do pracy, lub jak uj─ů┼é to rzecznik rz─ůdu i jeden z za┼éo┼╝ycieli La Republique en Marche, Benjamin Griveaux: ÔÇ×facet├│w pal─ůcych szlugi i je┼╝d┼╝─ůcych na diesluÔÇŁ. ┼üatwo wi─Öc by┼éo zdyskredytowa─ç manifestuj─ůcych jako antyekologicznych, a ich rewindykacje okre┼Ťli─ç jako antyfiskalne, co zreszt─ů ┼Ťwietnie wpisa┼éoby si─Ö w strategi─Ö neoliberalnego rz─ůdu. Od pocz─ůtku jesieni, kiedy protesty zacz─Ö┼éy nabiera─ç niebagatelnych rozmiar├│w, wiele si─Ö jednak zmieni┼éo. W ci─ůgu ostatniego miesi─ůca na ulice wysz┼éo niemal trzysta tysi─Öcy Francuz├│w w du┼╝ych i mniejszych miastach, a przede wszystkim na pozostaj─ůcej dotychczas na obrze┼╝ach polityki ÔÇ×prowincjiÔÇŁ. W┼éo┼╝yli ÔÇ×┼╝├│┼éte kamizelkiÔÇŁ, postawili barykady na rondach, zablokowali stacje benzynowe i bramki na autostradach, niekiedy dostawy do wi─Ökszych hipermarket├│w. Ale blokada nie nale┼╝y do najbardziej dynamicznych form masowego sprzeciwu. Po kilku godzinach skandowania hase┼é i roz┼éo┼╝eniu namiot├│w usiedli, kto┼Ť przyni├│s┼é croissanty, kto┼Ť zrobi┼é kaw─Ö i zacz─Öli rozmawia─ç. W tym momencie sko┼äczy┼éa si─Ö antyfiskalna historia ruchu.
Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e odczuwana coraz silniej z roku na rok prekaryzacja stosunk├│w na rynku pracy, spadek si┼éy nabywczej pieni─ůdza, a czasem po prostu ub├│stwo nie s─ů znakami osobistej pora┼╝ki, lecz do┼Ťwiadczeniem powszechnym. Narracji ÔÇ×ko┼äca ┼ŤwiataÔÇŁ (czyli zagro┼╝eniu katastrof─ů ekologiczn─ů, kt├│ra mia┼éaby uzasadnia─ç podatek na paliwa) przeciwstawiona zosta┼éa narracja ÔÇ×ko┼äca miesi─ůcaÔÇŁ zmagaj─ůcych si─Ö z ub├│stwem setek tysi─Öcy obywateli. W┼éa┼Ťnie ten kontekst spo┼éeczny zmieni┼é spojrzenie na kontrowersyjny podatek. Dlaczego dotyczy─ç ma on tylko samochod├│w, na kt├│re skazani s─ů g┼é├│wnie ubodzy zamieszkuj─ůcy ┼║le skomunikowane z centrum obrze┼╝a du┼╝ych miast, a nie samolot├│w, kt├│rymi podr├│┼╝uj─ů bogaci, r├│wnie┼╝ odpowiedzialnych za znacz─ůc─ů cz─Ö┼Ť─ç emisji gaz├│w cieplarnianych?┬áI jak uzasadni─ç wprowadzenie tego podatku na kilka miesi─Öcy po likwidacji podatku solidarno┼Ťciowego od fortuny? (LÔÇÖISF, czyli tak zwany francuski wyj─ůtek w europejskim systemie podatkowym, dotyczy┼é maj─ůtk├│w powy┼╝ej 1,3 miliona euro. Zgodnie z zapowiedziami wyborczymi Macrona w styczniu 2018 roku zast─ůpiony zosta┼é przez podatek od fortuny w nieruchomo┼Ťciach, co znacznie ograniczy┼éo zakres jego p┼éatnik├│w).
W taki spos├│b do ┼╝─ůdania zniesienia podwy┼╝ki akcyzy do┼é─ůczy┼éy kolejne: przywr├│cenia podatku od wielkich fortun, podwy┼╝ki p┼éacy minimalnej, odwrotu od reformy liberalizuj─ůcej kolej (b─Öd─ůcej zreszt─ů implementacj─ů europejskiej dyrektywy)nowych linii kolejowych na prowincji, wprowadzenia ordynacji proporcjonalnej, referendum dotycz─ůcego g┼é├│wnych linii polityki spo┼éecznej, zwo┼éania ÔÇ×fiskalnych Stan├│w GeneralnychÔÇŁ, a w ko┼äcu pad┼éo has┼éo ÔÇ×ani jednego bezdomnego na ulicy!ÔÇŁ.
Do wsp├│lnego frontu walki przy┼é─ůczaj─ů si─Ö coraz to nowe grupy spo┼éeczne, co dodatkowo utrudnia zgod─Ö na jak─ůkolwiek form─Ö reprezentacji. Odrzucono zar├│wno postulat wewn─Ötrznych wybor├│w, jak te┼╝ oferty partii, kt├│re i z prawej, i z lewej strony sceny politycznej robi─ů, co mog─ů, aby podpi─ů─ç si─Ö pod ruch protestu. W mi─Ödzyczasie do ÔÇ×┼╝├│┼étych kamizelekÔÇŁ do┼é─ůczyli uczniowie okupuj─ůcy licea w ramach sprzeciwu wobec selekcji na uczelnie wy┼╝sze, kt├│r─ů wprowadzono pod koniec zesz┼éego roku akademickiego; studenci okupuj─ůcy uniwersytety w odpowiedzi na wprowadzenie dodatkowych op┼éat za nauk─Ö dla obcokrajowc├│w; w ko┼äcu rolnicy z postulatami protekcjonistycznymi oraz ekolodzy w ramach organizowanego 8 grudnia wielkiego marszu dla klimatu. ┼╗├│┼éte i zielone kamizelki krzycza┼éy wsp├│lnie: ÔÇ×Nie wybierajmy mi─Ödzy ko┼äcem miesi─ůca i ko┼äcem ┼Ťwiata. Zmie┼ämy systemÔÇŁ. Do strajku nawo┼éuje od kilku dni nawet jeden ze zwi─ůzk├│w zawodowych policji. Jedynym postulatem, z kt├│rym zgadzaj─ů si─Ö mniej wi─Öcej wszyscy, jest ┼╝─ůdanie dymisji Macrona.
Temu ostatniemu umkn─Ö┼éa najwidoczniej powy┼╝sza lista, gdy┼╝ po tygodniach zdecydowanej odmowy najmniejszych ust─Öpstw og┼éosi┼é sze┼Ťciomiesi─Öczne zawieszenie podatku. Zdziwiony, ┼╝e propozycja ta nie spotka┼éa si─Ö ze szczeg├│lnym entuzjazmem ze strony protestuj─ůcych, rz─ůd w ko┼äcu podatek wycofa┼é, dorzucaj─ůc podwy┼╝k─Ö p┼éacy minimalnej o 3%, co dosy─ç jednomy┼Ťlnie uznano za reakcj─Ö sp├│┼║nion─ů i niewystarczaj─ůc─ů.
O co wi─Öc tak naprawd─Ö chodzi ÔÇ×┼╝├│┼étym kamizelkomÔÇŁ, skoro jak ju┼╝ wiemy, nie chodzi im o podatek od paliw? Bardziej ni┼╝ z analizy postulat├│w (o kt├│rych realnym poparciu trudno cokolwiek stwierdzi─ç) mo┼╝na si─Ö tego dowiedzie─ç, przygl─ůdaj─ůc si─Ö symbolicznemu repertuarowi manifestacji. W Pary┼╝u po raz pierwszy odbywaj─ů si─Ö one poza tradycyjnymi trasami wytyczonymi mi─Ödzy placem Republiki, Bastyli─ů, Nation, Place dÔÇÖItalie. ÔÇ×┼╗├│┼éte kamizelkiÔÇŁ ┼Ťwietnie zidentyfikowa┼éy miejsca, w kt├│rych zlokalizowana jest w┼éadza. Defiluj─ů wi─Öc od Pa┼éacu Kr├│lewskiego, przez Pola Elizejskie, do placu Etoile, za cel obieraj─ůc sobie symbole w┼éadzy pa┼ästwowej (┼üuk Triumfalny), finansowej (Gie┼éda, siedziby bank├│w) oraz kulturowej (luksusowe sklepy ├│smej i szesnastej dzielnicy).
Zmienia si─Ö te┼╝ j─Özyk debaty publicznej. Reprezentant protestuj─ůcych zaproszony na wieczorn─ů debat─Ö w du┼╝ej stacji telewizyjnej, ubrany w ÔÇ×┼╝├│┼ét─ů kamizelk─ÖÔÇŁ, podniesionym g┼éosem zarzuca pogard─Ö klasow─ů ubranej w eleganck─ů garsonk─Ö dziennikarce. Niewyczerpanym ┼║r├│d┼éem manifestacyjnych slogan├│w s─ů parafrazy aroganckich faux pas w┼éadzy. Tak na przyk┼éad w odpowiedzi na s┼éowa ÔÇ×wystarczy, ┼╝e przejd─Ö przez ulic─Ö, i znajd─Ö ci prac─ÖÔÇŁ, z kt├│rymi Macron zwr├│ci┼é si─Ö do m┼éodego bezrobotnego podczas jednego ze spotka┼ä publicznych (nagranie zosta┼éo zamieszczone w sieci przez biuro prezydenckie), dzi┼Ť setki os├│b skanduj─ů: ÔÇ×Macron, przejd┼║ przez ulic─Ö i znajd┼║ sobie inn─ů prac─ÖÔÇŁ. Ostatecznie zdemaskowany zosta┼é menad┼╝erski j─Özyk ÔÇ×startup nationÔÇŁ, wypaczaj─ůcy znaczenie niezale┼╝no┼Ťci i wolno┼Ťci, kt├│rym Macron zwraca┼é si─Ö podczas kampanii prezydenckiej do Francuz├│w. Zrozumiano, ┼╝e ÔÇ×uelastycznienieÔÇŁ stosunk├│w pracy oznacza ich prekaryzacj─Ö, zwi─Ökszenie konkurencyjno┼Ťci odbywa si─Ö kosztem solidarno┼Ťci, a nastawienie na efektywno┼Ť─ç cz─Östo wymaga obni┼╝enia standard├│w bezpiecze┼ästwa socjalnego.
O dw├│ch rodzajach przemocy
Z g┼é─Öbokich przeobra┼╝e┼ä francuskiego dyskursu politycznego, jakie mia┼éy miejsce w ci─ůgu ostatnich tygodni, do medi├│w przedostaj─ů si─Ö g┼é├│wnie obrazy zdemolowanych witryn ekskluzywnych butik├│w na Polach Elizejskich, podpalanych drogich samochod├│w i agresywnych walk ÔÇ×┼╝├│┼étych kamizelekÔÇŁ z policj─ů. Z Pa┼éacu Elizejskiego dochodz─ů komunikaty o konieczno┼Ťci ÔÇ×neutralizacji element├│w skrajnie niebezpiecznychÔÇŁ oraz wie┼Ťci o radyka┼éach, kt├│rzy przyje┼╝d┼╝aj─ů z prowincji do Pary┼╝a motywowani ÔÇ×wol─ů niszczenia i zabijaniaÔÇŁ. W dniu sobotniej manifestacji na ulice stolicy wyjecha┼éy pojazdy pancerne, na dachach pojawili si─Ö snajperzy, zamkni─Öto sklepy, muzea, instytucje kulturalne i stacje metra. Markowe butiki oraz banki zabezpieczy┼éy rozbite witryny opancerzeniem. Faktycznie, je┼╝eli zastanowimy si─Ö chwil─Ö nad oficjalnymi danymi rz─ůdowymi, trudno nie popa┼Ť─ç w zadum─Ö nad skal─ů zniszcze┼ä. R├│wnocze┼Ťnie wed┼éug tych danych 8 grudnia w Pary┼╝u na jednego manifestanta przypada┼é jeden funkcjonariusz policji lub ┼╝andarmerii. Bior─ůc pod uwag─Ö to, ┼╝e tylko ci ostatni wyposa┼╝eni byli w granaty z gazem ┼ézawi─ůcym i bro┼ä, walka nie wydaje si─Ö wyr├│wnana. Fakt, ┼╝e mimo tej dysproporcji dosz┼éo do podpale┼ä, zniszcze┼ä oraz powa┼╝nych okalecze┼ä, rzuca inne ┼Ťwiat┼éo na kwesti─Ö odpowiedzialno┼Ťci za bilans wydarze┼ä. Nie ulega r├│wnie┼╝ w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e ukazanie ÔÇ×┼╝├│┼étych kamizelekÔÇÖ jako wandali zdolnych do nagiej przemocy delegitymizuje ca┼éy ruch i sprzyja rz─ůdowi.
Bez wzgl─Ödu na to, jakiej odpowiedzi udzielimy na pytanie o odpowiedzialno┼Ť─ç za przemoc, do jakiej dosz┼éo podczas manifestacji, oraz jej polityczne zagospodarowanie, nie mo┼╝emy zanegowa─ç jej istnienia. Nawet zachowuj─ůc wszelk─ů ostro┼╝no┼Ť─ç, by nie myli─ç ÔÇ×┼╝├│┼étych kamizelekÔÇŁ z ÔÇ×black blocksÔÇŁ, kt├│rzy wykorzystuj─ů pretekst masowych protest├│w do nieuzasadnionych akt├│w wandalizmu, nale┼╝y stwierdzi─ç, ┼╝e r├│wnie┼╝ w┼Ťr├│d ÔÇ×zwyczajnychÔÇŁ uczestnik├│w akceptacja tego, co jeszcze miesi─ůc temu by┼éoby uznane za niedopuszczalne, wyra┼║nie wzros┼éa. Mo┼╝e wi─Öc wa┼╝niejsze pytanie, kt├│re nale┼╝y postawi─ç, brzmi: Na co ta przemoc jest odpowiedzi─ů?
Komentuj─ůc wydarzenia ostatnich tygodni, Fr├ęd├ęric Lordon przeciwstawi┼é przemoc fizyczn─ů, jakiej dopuszczaj─ů si─Ö dzi┼Ť niekt├│rzy spo┼Ťr├│d manifestuj─ůcych, przemocy socjalnej i symbolicznej, kt├│rej przez lata byli ofiarami. W kontek┼Ťcie rosn─ůcych nier├│wno┼Ťci spo┼éecznych oraz powszechnego szczeg├│lnie na prowincji poczucia bycia ÔÇ×przegranymi globalizacjiÔÇŁ jest to hipoteza, kt├│r─ů trudno odrzuci─ç. Przekonali┼Ťmy si─Ö o tym ju┼╝ przy okazji ostatnich wybor├│w prezydenckich, kt├│re ujawni┼éy podzia┼é kraju na g┼éosuj─ůc─ů na Macrona Francj─Ö bogatych i g┼éosuj─ůcych na Le Pen ÔÇ×tych, kt├│rym si─Ö nie powodzi”.
Przemoc ta jest r├│wnie┼╝ zwyk┼é─ů reakcj─ů na dzia┼éania policji, o czym jako uczestniczka sobotnich wydarze┼ä mia┼éam okazj─Ö si─Ö przekona─ç. Momentami trudno by┼éo si─Ö oprze─ç wra┼╝eniu, ┼╝e policja prowokuje manifestant├│w, rozdzielaj─ůc poch├│d, blokuj─ůc ich na skrzy┼╝owaniach i placach, nie pozostawiaj─ůc ┼╝adnej drogi wyj┼Ťcia i bez wyra┼║nych powod├│w u┼╝ywaj─ůc gazu ┼ézawi─ůcego. Po ka┼╝dej z demonstracji do sieci przenikaj─ů dziesi─ůtki film├│w ukazuj─ůcych nadu┼╝ycia policji (O┼Ťmiu funkcjonariuszy maltretuj─ůcych jedn─ů osob─Ö; gazowana w twarz emerytka; nadu┼╝ywanie toksycznego gazu ┼ézawi─ůcego; pa┼éowanie). Najwi─Öksze kontrowersje wywo┼éa┼éo nagranie ÔÇ×pacyfikacjiÔÇŁ okupowanej przez licealist├│w szko┼éy w Mantes-la-Jolie, na kt├│rym policjanci wy┼Ťmiewaj─ů upokorzonych nastolatk├│w ustawionych w rz─Ödach na kl─Öczkach z r─Ökami na g┼éowie. Jak reaguje na to rz─ůd? G┼é├│wnie podzi─Ökowaniami kierowanymi do funkcjonariuszy za wyj─ůtkowe starania w utrzymaniu porz─ůdku. Minister spraw wewn─Ötrznych, Christophe Castaner, przed ostatni─ů mobilizacj─ů zaleci┼é policjantom i ┼╝andarmom bycie ÔÇ×bardziej aktywnymiÔÇŁ i ÔÇ×szukanie bezpo┼Ťredniego kontaktuÔÇŁ z osobami, kt├│re mog─ů sprawia─ç zagro┼╝enie po┼Ťr├│d ÔÇ×┼╝├│┼étych kamizelekÔÇŁ.
Po manifestacjach 1 grudnia rz─ůd og┼éosi┼é, ┼╝e w zwi─ůzku z mobilizacj─ů ÔÇ×┼╝├│┼étych kamizelekÔÇŁ rozwa┼╝a ustanowienie stanu wyj─ůtkowego. Mog┼éoby si─Ö to wydawa─ç rozwi─ůzaniem radykalnym, gdyby nie fakt, ┼╝e stan wyj─ůtkowy ostatni─ů reform─ů prezydenta zosta┼é niejako wpisany do prawa powszechnego. Kontrole, obecno┼Ť─ç uzbrojonego wojska na ulicach, a tak┼╝e ograniczenie swob├│d obywatelskich od roku 2015 s─ů dla Francuz├│w chlebem powszednim. Francja sta┼éa si─Ö krajem policyjnym, w kt├│rym wszechobecno┼Ť─ç uzbrojonych si┼é porz─ůdkowych zosta┼éa wpisana w codzienno┼Ť─ç. Fakt, ┼╝e pary┼╝anie zobowi─ůzani s─ů niekiedy czeka─ç czterdzie┼Ťci minut, by przej┼Ť─ç kontrol─Ö bezpiecze┼ästwa przy wej┼Ťciu do publicznej biblioteki, nie mo┼╝e pozosta─ç bez wp┼éywu na ich stosunek do kontroluj─ůcych oraz pa┼ästwa. By─ç mo┼╝e mamy do czynienia z prze┼éamaniem si─Ö dyskursu bezpiecze┼ästwa, z buntem przeciw wszechobecnej kontroli, w┼éa┼Ťnie poprzez powr├│t do przemocy fizycznej, obna┼╝aj─ůcej t─Ö drug─ů, zinstytucjonalizowan─ů, systemow─ů przemoc codzienno┼Ťci.
Rewolucyjny rewan┼╝
Trudno nie u┼Ťmiechn─ů─ç si─Ö na my┼Ťl, ┼╝e ksi─ů┼╝kowy manifest wyborczy napisany dwa lata temu przez Emmanuela Macrona nosi w┼éa┼Ťnie tytu┼é ÔÇ×RewolucjaÔÇŁ. Mog┼éo si─Ö wtedy wydawa─ç, ┼╝e u┼╝ycie tego s┼éowa przez konserwatywnego i prawicowego polityka jest kolejnym przyk┼éadem zaw┼éaszczenia i wypaczenia termin├│w potencjalnie emancypacyjnych przez dyskurs neoliberalny. Dzisiaj tytu┼é ten wydaje si─Ö proroczy.
Francuzi s─ů niew─ůtpliwie najbardziej upolitycznionym spo┼éecze┼ästwem w Europie. Wygl─ůda na to, ┼╝e wzi─Öli sobie has┼éo swojego prezydenta do serca.
***
Polecamy tak┼╝e:

A wybory przegrywa Francja

Na lewo we Francji. Ale jak?

Cie┼ä Marca, mit Maja ÔÇô 50 lat p├│┼║niej

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś