Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Luft: Czy Mo┼édawia dostanie wiz─Ö do Europy?

W czasach ZSRR Mo┼édawia by┼éa sowieckim rajem. Po uzyskaniu niepodleg┼éo┼Ťci w 1991 roku gospodarka zawali┼éa si─Ö i nasta┼é niebotyczny ba┼éagan.

ilustr.: Karolina Burdon


Dzi┼Ť nie wiadomo, kto stworzy nowy rz─ůd w Kiszyniowie. Obecna, prozachodnia koalicja by┼éaby szans─ů na integracj─Ö kraju z Uni─ů Europejsk─ů. Komuni┼Ťci mog─ů zorietnowa─ç kraj na Rosj─Ö.
Z Bogumi┼éem Luftem rozmawia Mateusz Luft.
Co si─Ö sta┼éo? Mia┼éa by─ç podpisana umowa stowarzyszeniowa Mo┼édawii z Uni─ů Europejsk─ů, a o ile wiem, nie zosta┼éa podpisana.
Umow─Ö parafowano podczas szczytu Partnerstwa Wschodniego w Wilnie z za┼éo┼╝eniem, ┼╝e zostanie podpisana w kolejnym, a wi─Öc w bie┼╝─ůcym roku, by─ç mo┼╝e ju┼╝ nied┼éugo. W Mo┼édawii odb─Öd─ů si─Ö w listopadzie bardzo wa┼╝ne wybory parlamentarne. Je┼╝eli obecna prozachodnia i proeuropejska koalicja rz─ůdowa wygra te wybory i stworzy rz─ůd, to b─Ödzie to oznacza┼éo prze┼éamanie niepewno┼Ťci co do d─ů┼╝enia Mo┼édawii do integracji europejskiej. Je┼╝eli wygraj─ů komuni┼Ťci, to nie wiadomo co si─Ö stanie. Nie jest oczywiste, ┼╝e ca┼ékowicie przeorientuj─ů kraj w stron─Ö Rosji, ale mo┼╝e do tego doj┼Ť─ç.
Teraz chodzi o to, by rz─ůd koalicji proeuropejskiej osi─ůgn─ů┼é dostatecznie du┼╝o sukces├│w, by by┼é przez elektorat widziany jak najlepiej. Wed┼éug ostatnich sonda┼╝y jego notowania nieco si─Ö poprawiaj─ů. Je┼╝eli rzeczywi┼Ťcie tak jest ÔÇô bo sonda┼╝e w tamtej cz─Ö┼Ťci Europy s─ů niezbyt wiarygodne – to by─ç mo┼╝e w zwi─ůzku z faktem, i┼╝ kilka tygodni temu zosta┼é zniesiony obowi─ůzek wizowy dla Mo┼édawian do strefy Schengen. Jest to wydarzenie du┼╝ej wagi – od lat rz─ůd mo┼édawski uwa┼╝a┼é, ┼╝e b─Ödzie to wydarzenie kluczowe dla przekonania spo┼éecze┼ästwa do integracji europejskiej.
W kwietniu destabilizacja na Ukrainie dosz┼éa ju┼╝ prawie do granic Mo┼édawii, czyli do Odessy. Czy to jest argument, kt├│ry mo┼╝e op├│┼║nia─ç podpisanie umowy stowarzyszeniowej z Kiszyniowem?
A dlaczego? Unia Europejska wydaje si─Ö zdecydowana na podpisanie umowy z Mo┼édawi─ů, je┼Ťli tylko strona mo┼édawska b─Ödzie tego chcia┼éa.
A co z Naddniestrzem, kt├│rego sytuacja jest wci─ů┼╝ nieuregulowana? Podburzanie przez Rosj─Ö kolejnych miast mo┼╝e doprowadzi─ç do destabilizacji w Naddniestrzu.
Naddniestrzu nie grozi destabilizacja, bo jest to stabilny, prorosyjski tw├│r parapa┼ästwowy powsta┼éy po destabilizacji Mo┼édawii ju┼╝ dwadzie┼Ťcia par─Ö lat temu. Gdy Mo┼édawia og┼éosi┼éa niepodleg┼éo┼Ť─ç 27 sierpnia 1991, zaistnia┼éo podejrzenie, ┼╝e mo┼╝e doj┼Ť─ç do zjednoczenia z Rumuni─ů. To nie podoba┼éo si─Ö rosyjskoj─Özycznej cz─Ö┼Ťci postsowieckiej nomenklatury, kt├│ra by┼éa szczeg├│lnie okopana w uprzemys┼éowionym regionie naddniestrza┼äskim. To oni wyst─ůpili zbrojnie przeciwko nowo narodzonemu pa┼ästwu. Bro┼ä uzyskali z magazyn├│w XIV Armii rosyjskiej, kt├│ra tam stacjonowa┼éa i stacjonuje nadal. Wojna domowa trwa┼éa 4 miesi─ůce, poczym zawarto rozejm i powsta┼éo co┼Ť w rodzaju granicy oddzielaj─ůcej Mo┼édawi─Ö od Naddniestrza, kt├│ra w wi─Ökszo┼Ťci biegnie rzek─ů Dniestr.
Od tej pory region naddniestrza┼äski jest utrzymywany w du┼╝ej mierze przez Rosj─Ö, kt├│ra p┼éaci emerytury naddniestrza┼äskim emerytom, wynagrodzenia funkcjonariuszy s┼éu┼╝b specjalnych i wojska. Najbardziej tragikomiczna sytuacja dotyczy importu gazu. Moldova-Gaz kupuje go od Gazpromu i dystrybuuje w ca┼éej Mo┼édawii, czyli r├│wnie┼╝ w Naddniestrzu, kt├│re jest pod┼é─ůczone do tego samego systemu gazoci─ůg├│w. Naddniestrza┼äskie w┼éadze sprzedaj─ů ten gaz u┼╝ytkownikom po ┼Ťmiesznie niskich cenach, a same nikomu za niego nie p┼éac─ů – ani Gazpromowi ani Mo┼édawii. Mo┼édawia teoretycznie powinna p┼éaci─ç Gazpromowi, ale te┼╝ nie p┼éaci, bo tego gazu nie konsumuje. W zwi─ůzku z tym ro┼Ťnie jej d┼éug wobec Gazpromu za gaz konsumowany przez Naddniestrze.
Do statusu niepodleg┼éego pa┼ästwa brakuje Naddniestrzu tylko uznania mi─Ödzynarodowego, bo jego niepodleg┼éo┼Ťci nie uznaje nawet Rosja. Ma jednak w┼éasny parlament, s─ůdownictwo, prezydenta wybieranego w wyborach powszechnych, bank narodowy, w┼éasn─ů walut─Ö, armi─Ö, s┼éu┼╝by specjalne. W┼éadze Naddniestrza deklaruj─ů od dawna ch─Ö─ç przy┼é─ůczenia si─Ö do Federacji Rosyjskiej, bo wi─Ökszo┼Ť─ç spo┼éecze┼ästwa regionu tego by chcia┼éa. Osobi┼Ťcie nie s─ůdz─Ö, ┼╝eby Rosja chcia┼éa ich przyj─ů─ç.
Dlaczego?
Bo Naddniestrze spe┼énia dla Rosji u┼╝yteczn─ů rol─Ö w utrudnianiu Republice Mo┼édawii zbli┼╝enia z Zachodem. Je┼╝eli od┼é─ůczy┼éo by si─Ö ostatecznie od Mo┼édawii (jako niepodleg┼ée pa┼ästwo lub sk┼éadnik Federacji Rosyjskiej), a ten fakt zosta┼éby uznany przynajmniej przez Rosj─Ö, to bardzo u┼éatwi┼éo by to Mo┼édawii budowanie integracji z Zachodem, bo problem znikn─ů┼éby z mi─Ödzynarodowej agendy.
Jednak ┼╝aden mo┼édawski polityk tego nie powie, nawet je┼Ťli tak my┼Ťli, bo dawa┼éoby to okazj─Ö jego przeciwnikom politycznym do obwo┼éania go zdrajc─ů racji stanu kupcz─ůcym terytorium kraju. Wi─Öc wszyscy powtarzaj─ů jak mantr─Ö, ┼╝e powinno doj┼Ť─ç do tak zwanej reintegracji kraju. Jest tam nawet rz─ůdowe Biuro do spraw Reintegracji, kt├│rym kieruje od lat urz─Ödnik w randze wicepremiera. Dzi┼Ť jest nim Eugen Carpow, wybitny dyplomata, kt├│ry by┼é ambasadorem Mo┼édawii w Warszawie dziesi─Ö─ç lat temu, a potem zak┼éada┼é ambasad─Ö Mo┼édawii przy UE w Brukseli. Jego niew─ůtpliwie kompetentne wysi┼éki nie przynosz─ů jednak dostrzegalnych rezultat├│w.
Bardzo nieefektywny, tak zwany mechanizm negocjacji na temat Naddniestrza funkcjonuje od lat w tak zwanym formacie 5+2. Te pi─Ö─ç to jest Unia Europejska, Stany Zjednoczone, OBWE, Rosja i Ukraina, a te dwa to rz─ůd Mo┼édawii i separaty┼Ťci z Naddniestrza. Negocjatorzy spotykaj─ů si─Ö co pewien czas, ale nie ma ┼╝adnej woli rozwik┼éania problemu ze strony Rosji i ze strony Naddniestrza.
Czy umowa stowarzyszeniowa te wszystkie zawi┼ée powi─ůzania jest w stanie przeci─ů─ç? Czy te┼╝ Mo┼édawia b─Ödzie wiecznie niestabilnym krajem pogranicza Europy?
Nie wiem. Mam jednak nadziej─Ö, ┼╝e zw┼éaszcza teraz, w sytuacji bardzo niepewnej w tamtym regionie, pytanie jak pom├│c Mo┼édawii i jak rozwi─ůza─ç kwesti─Ö Naddniestrza jest przedmiotem powa┼╝nej refleksji w UE. Trudno powiedzie─ç co si─Ö wydarzy w najbli┼╝szym p├│┼éroczu. Mo┼édawia jest jednak krajem ponad 10 razy mniejszym od Ukrainy. Potrzebuje pomocy, ale skala wysi┼éku, jaki nale┼╝a┼éoby poczyni─ç, by skutecznie takiej pomocy udzieli─ç, jest stosunkowo niewielka.
Czy w ci─ůgu tego najbli┼╝szego p├│┼é roku wszystko si─Ö rozstrzygnie? Czy te┼╝ tak jak teraz patrzymy na Ukrain─Ö, tak jesieni─ů b─Ödziemy patrzyli na Mo┼édawi─Ö, z podobnymi emocjami? Bo tam zogniskuje si─Ö rozgrywka mi─Ödzy UE a Rosj─ů.
To nie jest wykluczone. Do destabilizacji mo┼╝e doj┼Ť─ç po listopadowych wyborach i to niezale┼╝ne od ich wyniku. Je┼Ťli przegrana koalicji prozachodniej by┼éaby niewielka, to m├│g┼éby nast─ůpi─ç jaki┼Ť protest jej elektoratu. Je┼Ťli jednak ta koalicja zwyci─Ö┼╝y, zw┼éaszcza nieznaczn─ů wi─Ökszo┼Ťci─ů, to bardzo prawdopodobne s─ů wyst─ůpienia prorosyjskiego elektoratu komunist├│w. Przynajmniej jedna trzecia mo┼édawskiego spo┼éecze┼ästwa jest bardzo przywi─ůzana do nostalgii postsowieckiej, a teraz oznacza to sympati─Ö do Rosji. Rosjan jest w Mo┼édawii niewielu. Du┼╝o liczniejsi s─ů zrusyfikowani Ukrai┼äcy, rusofilscy Gagauzi – tureckoj─Özyczny lud prawos┼éawny dysponuj─ůcy terytorialn─ů autonomi─ů, zrusyfikowani Bu┼égarzy, a nawet zrusyfikowani Polacy. Oni wszyscy ┼╝ywi─ů przede wszystkim du┼╝─ů niech─Ö─ç do Rumunii, do j─Özyka rumu┼äskiego (kt├│ry jest j─Özykiem Mo┼édawian) oraz do Zachodu. To sk┼éania do przyjmowania postawy przychylnej projektom reintegracyjnym zwi─ůzanym z Rosj─ů. Mo┼╝e to zaowocowa─ç jak─ů┼Ť mniejsz─ů czy wi─Öksz─ů destabilizacj─ů polegaj─ůc─ů na wyst─ůpieniach przeciwko prozachodnim wynikom wybor├│w.
Wiele zale┼╝y od tego na ile komuni┼Ťci b─Öd─ů akcentowali w kampanii wyborczej sprzeciw wobec integracji europejskiej. W ostatnich kilkunastu latach ÔÇô od kiedy ich partia istnieje ÔÇô byli w tej kwestii chwiejni. To za czas├│w ich rz─ůd├│w nazwa MSZ Mo┼édawii zosta┼éa zmieniona na Ministerstwo Spraw Zagranicznych i Integracji Europejskiej. Je┼Ťli jednak w tegorocznych wyborach b─Öd─ů eksponowa─ç sprzeciw wobec eurointegracji, to b─Öd─ů one naznaczone ostr─ů konfrontacj─ů i mog─ů zaowocowa─ç niepokojami.
Je┼Ťli nie, to by┼éby fenomen – proeuropejska partia komunistyczna!
Bez przesady – w Europie bywa┼éy proeuropejskie, akceptuj─ůce pluralistyczn─ů demokracj─Ö partie komunistyczne pocz─ůwszy od lat 70. ubieg┼éego wieku, gdy funkcjonowa┼éa formu┼éa tak zwanego eurokomunizmu, przede wszystkim we W┼éoszech, Hiszpanii czy Francji. Jednak mo┼édawska Partia Komunist├│w to jeszcze inny przypadek. To nie jest kontynuacja partii komunistycznej z czas├│w sowieckich, to jest partia stworzona na nowo w latach 90. jako genialny pomys┼é wyborczy.
Pierwszy okres niepodleg┼éo┼Ťci, lata 90., by┼é nieszcz─Ö┼Ťliwy dla Mo┼édawii pod wzgl─Ödem gospodarczym. Wcze┼Ťniej by┼éa jedn─ů z najbogatszych republik sowieckich. Mia┼éa wspania┼é─ů ziemi─Ö, klimat i tradycje w dziedzinie rolnictwa, a w tym w produkcji wina. ┼╗ywi┼éa i poi┼éa po┼éow─Ö sowieckiego kraju. Obok republik ba┼étyckich, Mo┼édawia by┼éa t─ů czwart─ů bogat─ů republik─ů w spos├│b odr├│┼╝niaj─ůcy j─ů od reszty Sowiet├│w. Co┼Ť w rodzaju sowieckiego raju. Gdy jednak rozpad┼é si─Ö sowiecki rynek – ┼Ťwiat si─Ö zawali┼é, a gospodarka Mo┼édawii straci┼éa racj─Ö bytu. Jednocze┼Ťnie ci, kt├│rzy obj─Öli w┼éadz─Ö, zar├│wno postsowiecka nomenklatura, kt├│ra przemalowa┼éa si─Ö na demokrat├│w, jak nawet niekt├│rzy nowi politycy znale┼║li szybko sposoby na rozkradanie reszt├│wki maj─ůtku pa┼ästwowego. To wszystko razem doprowadzi┼éo do niebotycznego ba┼éaganu. Pa┼ästwo sta┼éo si─Ö niewydolne w spe┼énianiu swych funkcji, poczynaj─ůc od p┼éacenia emerytur, poprzez us┼éugi medyczne, a ko┼äcz─ůc na zapewnianiu porz─ůdku i bezpiecze┼ästwa. Co bardziej przedsi─Öbiorczy ludzie sprzedawali za granic─Ö w┼éasne nerki i zacz─Ö┼éa si─Ö masowa emigracja zarobkowa ÔÇô na Zach├│d i do Moskwy. Do Moskwy by┼éo pojecha─ç ┼éatwiej, bo kupowa┼éo si─Ö po prostu bilet na poci─ůg, a do kraj├│w zachodnich trzeba by┼éo jeszcze dosta─ç wiz─Ö.
Wtedy w┼éa┼Ťnie grupa sprytnych ludzi wymy┼Ťli┼éa co┼Ť w rodzaju politycznego happeningu. Zafundowali sobie czerwone flagi z sierpem, m┼éotem i ksi─ů┼╝k─ů (ta ksi─ů┼╝ka to tak zwana inteligencja pracuj─ůca), zam├│wili wizyt├│wki z tymi symbolami, stworzyli Parti─Ö Komunist├│w Republiki Mo┼édawii i obwie┼Ťcili wyborcom, ┼╝e we wsp├│┼épracy z Rosj─ů przywr├│c─ů sowiecki raj. W 2001 roku zdobyli 72 mandaty w 101-osobowym parlamencie, czyli tak zwan─ů wi─Ökszo┼Ť─ç konstytucyjn─ů z du┼╝ym marginesem. Rz─ůdzili przez dwie kadencje.
Przywr├│cili raj na ziemi?
Nie przywr├│cili, cho─ç chaos nieco uporz─ůdkowali, na przyk┼éad zacz─Öli wyp┼éaca─ç systematycznie g┼éodowe emerytury. Poziom ┼╝ycia ludno┼Ťci nie uleg┼é dostrzegalnej poprawie, ale nieco wzros┼éo poczucie socjalnego bezpiecze┼ästwa. Flirtowali i z Rosj─ů i z Zachodem, w jednym i w drugim przypadku bez wi─Ökszych sukces├│w. Szybko sami zacz─Öli si─Ö bogaci─ç, a syn komunistycznego prezydenta do┼é─ůczy┼é do grona mo┼édawskich oligarch├│w.
W czasie ich rz─ůd├│w ros┼éa jednak nowa generacja ludzi, kt├│rzy mieli wkr├│tce wkroczy─ç do polityki i do ┼╝ycia spo┼éecznego. Ludzi, kt├│rzy ju┼╝ byli wychowani w okresie niepodleg┼éo┼Ťci, kt├│rzy odbyli cz─Östo studia w Rumunii albo jeszcze gdzie┼Ť dalej, kt├│rzy ko┼äczyli szko┼éy w normalnym j─Özyku rumu┼äskim, to znaczy nie tym, kt├│ry by┼é pisany cyrylic─ů i nazywany mo┼édawskim, bo tak by┼éo w czasach sowieckich. Kt├│rzy byli otwarci na Zach├│d i na my┼Ťlenie demokratyczne, wolni od sowieckiego stylu my┼Ťlenia i dzia┼éania. To pokolenie wyda┼éo ze siebie mas─Ö krytyczn─ů elity spo┼éecznej, kt├│ra zdo┼éa┼éa przej─ů─ç w┼éadz─Ö w 2009 roku w konsekwencji dw├│ch ods┼éon wybor├│w parlamentarnych (po tej pierwszej wybuch┼éy brutalnie st┼éumione rozruchy przeciw wyborczym fa┼észerstwom). Rok 2009 przyni├│s┼é g┼é─Öbok─ů zmian─Ö atmosfery w kraju i reorientacj─Ö w kierunku prozachodnim.
Koalicja polityczna, kt├│r─ů nowa elita wynios┼éa wtedy do w┼éadzy, wci─ů┼╝ trwa, mimo wewn─Ötrznych spor├│w podczas ostatnich pi─Öciu lat. St─ůd otwarcie na Mo┼édawi─Ö ze strony Unii Europejskiej i nadzieja, ┼╝e prozachodnia orientacja tego kraju ma charakter trwa┼éy. Nie oznacza to woli zjednoczenia z Rumuni─ů, kt├│ra ju┼╝ jest cz┼éonkiem UE i NATO. Mo┼╝e si─Ö to wydawa─ç dziwne, bo to terytorium wchodzi┼éo przed drug─ů wojn─ů ┼Ťwiatow─ů w sk┼éad Wielkiej Rumunii, a wi─Ökszo┼Ť─ç jego mieszka┼äc├│w czuje z obecn─ů Rumuni─ů wsp├│lnot─Ö j─Özykow─ů i kulturow─ů. A jednak wi─Ökszo┼Ť─ç rumu┼äskoj─Özycznej elity mo┼édawskiej deklaruje odr─Öbn─ů to┼╝samo┼Ť─ç mo┼édawsk─ů, a nie rumu┼äsk─ů. Tak jak Szwajcarzy z Lozanny lub Belgowie z Walonii nie uwa┼╝aj─ů si─Ö za Francuz├│w, cho─ç m├│wi─ů po francusku, a Austriacy nie uwa┼╝aj─ů si─Ö za Niemc├│w, cho─ç m├│wi─ů po niemiecku. Moim zdaniem Rumun├│w z BesarabiiÔÇŽ
Rumun├│w z Besarabii, a nie Mo┼édawian?
Rumun├│w z Besarabii, kt├│rzy nazywaj─ů siebie Mo┼édawianami, r├│┼╝ni od Rumun├│w z Rumunii do┼Ťwiadczenie dw├│ch wiek├│w ┼╝ycia w pa┼ästwie rosyjskim. W 1812 roku Besarabia (wschodnia cz─Ö┼Ť─ç niegdysiejszego Hospodarstwa Mo┼édawskiego, kt├│ra dzi┼Ť stanowi terytorium Republiki Mo┼édawii) zosta┼éa zaanektowana przez Rosj─Ö. Nast─ůpi┼éa potem odr─Öbna ewolucja kulturowa spo┼éeczno┼Ťci tego regionu, cho─ç spo┼éeczno┼Ť─ç ta pozosta┼éa j─Özykowo to┼╝sama z narodem rumu┼äskim, kt├│ry zreszt─ů uformowa┼é si─Ö ostatecznie dopiero w po┼éowie XIX wieku, gdy Besarabia ju┼╝ nie bra┼éa udzia┼éu w tym procesie.
Jest jednak jeszcze jeden pow├│d, dla kt├│rego wi─Ökszo┼Ť─ç prozachodnich polityk├│w mo┼édawskich stawia na d─ů┼╝enie do cz┼éonkowstwa UE w charakterze kraju odr─Öbnego od Rumunii. Dwa wieki ┼╝ycia w pa┼ästwie rosyjskim i sowieckim (z kr├│tk─ů rumu┼äsk─ů przerw─ů w okresie mi─Ödzywojennym) zaowocowa┼éy nap┼éywem licznych mniejszo┼Ťci, dla kt├│rych Mo┼édawia sta┼éa si─Ö domem ojczystym. Rumu┼äskoj─Özyczni Mo┼édawianie s─ů wprawdzie w wi─Ökszo┼Ťci, ale Republika Mo┼édawii jest krajem wieloetnicznym. Polityczny realizm podpowiada, ┼╝e taki kraj ┼éatwiej wprowadzi─ç bez wewn─Ötrznych napi─Ö─ç do Unii Europejskiej, ni┼╝ po┼é─ůczy─ç go z dominuj─ůcym kulturowo krajem s─ůsiednim. Idea unionizmu, czyli zjednoczenia z Rumuni─ů ÔÇô traktowana z sympati─ů przez oko┼éo 10% mo┼édawskiego spo┼éecze┼ästwa – jest politycznie niebezpieczna, bo pachnie wojn─ů domow─ů, kt├│rej Mo┼édawia ju┼╝ zazna┼éa w 1992 roku.
Kraje ba┼étyckie ju┼╝ s─ů w Unii Europejskiej. To jedyne kraje UE z przestrzeni postsowieckiej. Czy Unia mo┼╝e na siebie bra─ç kolejny kraj obarczony tym dziedzictwem?
S─ů podobie┼ästwa mi─Ödzy krajami ba┼étyckimi a Mo┼édawi─ů. By┼éy to wszystko republiki stosunkowo bogate w ramach sowieckiego pa┼ästwa. S─ů to kraje ma┼ée, a wi─Öc wymagaj─ůce ma┼éego wysi┼éku w procesie integracji. W przeciwie┼ästwie do Bia┼éorusi czy Ukrainy s─ů to te┼╝ kraje, kt├│rych to┼╝samo┼Ť─ç j─Özykowa i kulturowa nie jest to┼╝samo┼Ťci─ů wschodnios┼éowia┼äsk─ů. R├│┼╝nica j─Özykowa i kulturowa mi─Ödzy nimi a Rosj─ů u┼éatwi┼éa im zachowanie nieco wi─Ökszej odporno┼Ťci na sowietyzacj─Ö. By─ç mo┼╝e to czyni je bardziej zdolnymi do integracji i adaptacji w warunkach europejskich.
W przypadku Mo┼édawii atutem jest te┼╝ s─ůsiedztwo bratniej kulturowo Rumunii. A ona, niezale┼╝nie od jej s┼éabo┼Ťci przesadnie rozdmuchiwanych w Polsce przy pomocy niem─ůdrych stereotyp├│w, jest krajem zdecydowanie zorientowanym na Zach├│d. Nawet rumu┼äski re┼╝im komunistyczny zachowywa┼é dystans wobec Sowiet├│w. By┼éa to odra┼╝aj─ůca dyktatura, ale nie by┼éa to dyktatura prosowiecka, tylko w┼éasna. W rumu┼äskiej ┼Ťwiadomo┼Ťci jest te┼╝ bardzo silnie zakorzenione poczucie zwi─ůzku z Zachodem zwi─ůzane z ┼éaci┼äsko┼Ťci─ů j─Özyka. To wszystko sprawia, ┼╝e sam ten j─Özyk i nostalgia za rumu┼äsk─ů to┼╝samo┼Ťci─ů kulturow─ů sk┼éaniaj─ů Mo┼édawi─Ö ku Zachodowi.
Bogumi┼é Luft – niezale┼╝ny publicysta, by┼é w latach 2001-2004 korespondentem dziennika ÔÇ×RzeczpospolitaÔÇŁ w Bukareszcie i Kiszyniowie, a tak┼╝e ambasadorem RP w Rumunii (1993-1999) i w Republice Mo┼édawii (2010-2012). Nak┼éadem Wydawnictwa Czarne uka┼╝e si─Ö nied┼éugo jego ksi─ů┼╝ka o Rumunii i Mo┼édawii.

Je┼Ťli nie chc─ů Pa┼ästwo przegapi─ç kolejnych wyda┼ä naszego tygodnika, zach─Öcamy do zapisania si─Ö do naszego newslettera.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś