Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

List otwarty do Konferencji Episkopatu Polski

Doceniamy z艂o偶ono艣膰 wyzwa艅 etycznych towarzysz膮cych ka偶demu zamierzonemu dzia艂aniu aborcyjnemu. Tym niemniej uwa偶amy tak偶e, 偶e nasza katolicka wiara wzywa nas do pochylenia si臋 z uwag膮 nad cierpieniem w ka偶dej jego postaci oraz do odpowiadania na nie w duchu ufno艣ci w Boskie mi艂osierdzie, wybaczenie i wsp贸艂czucie zawsze wtedy, kiedy stajemy przed g艂臋bokimi dylematami moralnymi, dla kt贸rych nie ma jednoznacznych rozwi膮za艅.

krzy偶 czerwony

ilustr.: Urszula Wo藕niak


Publikujemy list otwarty do Konferencji Episkopatu Polski podpisany przez katolik贸w z Polski i innych kraj贸w. Sygnatariusze listu wyra偶aj膮 zaniepokojenie聽inicjatywami, wspieranymi przez polskich biskup贸w, aby ograniczy膰 polskie prawo poprzez kryminalizacj臋 ka偶dego przypadku aborcji. Jednocze艣nie szanuj膮 stanowisko Ko艣cio艂a, kt贸ry sprzeciwia si臋 aborcji. Ca艂kowite jej zakazanie nie stanowi jednak wed艂ug sygnatariuszy w艂a艣ciwego rozwi膮zania. List nie jest g艂osem redakcji, jego publikacja ma stanowi膰 zach臋t臋 do podj臋cia dialogu i refleksji na temat proponowanych zmian.
***
LIST聽OTWARTY聽OD聽ZATROSKANYCH KATOLIK脫W DO KONFERENCJI EPISKOPATU POLSKI
My, ni偶ej podpisani, jeste艣my katolikami szanuj膮cymi moralne stanowisko Ko艣cio艂a, kt贸re sprzeciwia si臋 aborcji. Piszemy do Was, Ekscelencje, prosz膮c o zaanga偶owanie si臋 w dialog i refleksj臋 nad potencjalnymi skutkami penalizacji aborcji w Polsce.
Podtrzymujemy zasad臋 艣wi臋to艣ci ka偶dego 偶ycia ludzkiego, w tym prawo do 偶ycia kobiet oraz ich nienarodzonych dzieci. Jednak dostrzegamy r贸wnie偶 sytuacje, w kt贸rych niekiedy kobiety i m艂ode dziewcz臋ta staj膮 w obliczu konieczno艣ci podj臋cia bolesnych decyzji co do kontynuowania lub przerwania ci膮偶y b臋d膮cej konsekwencj膮 aktu przemocy seksualnej, stanowi膮cej powa偶ne zagro偶enie dla ich w艂asnego 偶ycia lub takiej, z kt贸rej urodzi艂oby si臋 dziecko z g艂臋bokimi upo艣ledzeniami albo nieuleczalnie chore i umieraj膮ce. Podczas gdy darzymy szacunkiem osoby, kt贸re decyduj膮 si臋 na kontynuacj臋 takiej ci膮偶y, nie uwa偶amy jednak, aby tego rodzaju decyzja mog艂a by膰 im narzucana poprzez wywieranie presji moralnej, a tym bardziej z mocy prawa. W naszej opinii sytuacja przymusu prawnego stanowi pogwa艂cenie wolno艣ci sumienia oraz godno艣ci osobistej kobiety, a ponadto jest sprzeczna z tradycyjnym w katolicyzmie rozr贸偶nieniem pomi臋dzy moralno艣ci膮 a zgodno艣ci膮 z prawem. Prawo nie powinno by膰 wykorzystywane dla sprawowania kontroli nad moralnym wymiarem 偶ycia cz艂owieka, wyj膮wszy sytuacje, w kt贸rych post臋powanie owego cz艂owieka stanowi zagro偶enie dla spo艂ecze艅stwa.
Og艂oszony w 1965 roku dokument Drugiego Soboru Watyka艅skiego pt. 鈥濪eklaracja o Wolno艣ci Religijnej鈥 (Dignitatis Humanae)聽potwierdza prymat sumienia i prawo do korzystania zar贸wno z 鈥瀢olno艣ci psychologicznej, jak i wolno艣ci od zewn臋trznego przymusu [鈥 r贸wnie偶 [przez tych], kt贸rzy nie wype艂niaj膮 obowi膮zku szukania prawdy i trwania przy niej鈥 (DH2). 聽Jakkolwiek dostrzegamy zawarte w dokumencie rozr贸偶nienie pomi臋dzy wolno艣ci膮 od przymusu post臋powania聽wbrew聽w艂asnemu sumieniu (kt贸ra to wolno艣膰 jest bezwarunkowa) a wolno艣ci膮 post臋powania聽w zgodzie z聽w艂asnym sumieniem (kt贸ra to wolno艣膰 mo偶e zosta膰 ograniczona, je偶eli jej egzekwowanie stanowi zagro偶enie dla wsp贸lnego dobra), niemniej jednak uwa偶amy, 偶e wyj膮tkowy charakter sytuacji konfliktowych powstaj膮cych z powodu ci膮偶y usprawiedliwia w pewnych okoliczno艣ciach przyj臋cie tej zasady w jej pierwszym znaczeniu, czyli bezwarunkowej wolno艣ci od przymusu post臋powania wbrew sumieniu. Ponadto odwo艂ywanie si臋 do autorytetu nauczania Ko艣cio艂a po to, by wzywa膰 do zmiany prawa, powoduje, i偶 nieistotne staje si臋 rozr贸偶nianie pomi臋dzy poszanowaniem wolno艣ci sumienia w kwestiach religii a poszanowaniem wolno艣ci sumienia w og贸lniejszym znaczeniu.聽聽Prawo stanowi o wolno艣ci wszystkich obywateli Polski, a nie wy艂膮cznie katolik贸w.
Rozumiemy, 偶e polskie ustawodawstwo ju偶 obecnie ogranicza dopuszczalno艣膰 aborcji do sytuacji, kiedy 偶ycie lub zdrowie kobiety by艂oby zagro偶one w przypadku kontynuacji ci膮偶y, kiedy ci膮偶a jest skutkiem takiego czynu przest臋pczego jak gwa艂t lub kazirodztwo oraz kiedy p艂贸d jest g艂臋boko upo艣ledzony lub cierpi na nieuleczalne schorzenie zagra偶aj膮ce jego 偶yciu. Jeste艣my 艣wiadomi, 偶e wed艂ug obowi膮zuj膮cego w Polsce ustawodawstwa odpowiedzialno艣ci prawnej podlega personel medyczny, kt贸ry przeprowadza nielegalne aborcje, a nie kobiety, kt贸re si臋 im poddaj膮. Wszelako budzi zaniepokojenie mo偶liwo艣膰, 偶e 鈥 nawet przy istniej膮cej ustawie 鈥 obawa przed spraw膮 karn膮 powstrzyma lekarzy przed wyra偶eniem zgody na dokonanie legalnych aborcji lub te偶 ograniczy ich gotowo艣膰 do przeprowadzania bada艅 prenatalnych, kt贸re mog艂yby wykaza膰 powa偶ne schorzenia p艂odu 鈥 niekt贸re kwalifikuj膮ce si臋 do leczenia wewn膮trzmacicznego, ale te偶 takie, przy kt贸rych obowi膮zuj膮ce obecnie prawo pozwala na usuni臋cie ci膮偶y. Tym niemniej, pomimo tego zastrze偶enia, przyjmujemy do wiadomo艣ci, 偶e obecne ustawodawstwo bierze cz臋艣ciowo pod uwag臋 wyra偶ane tu przez nas problemy, d膮偶膮c do osi膮gni臋cia r贸wnowagi w konfliktach mi臋dzy wolno艣ci膮 sumienia a dobrem og贸艂u.
Rozumiemy, 偶e Prezydium Konferencji Episkopatu Polski wyda艂o komunikat przeznaczony do odczytania w ko艣cio艂ach w kraju w niedziel臋 3 kwietnia, czyli dzie艅 nazywany obecnie Niedziel膮 Mi艂osierdzia. By艂o to w przeddzie艅 uroczysto艣ci Zwiastowania Pa艅skiego oraz Dnia 艢wi臋to艣ci 呕ycia, kt贸rych obchody zosta艂y w tym roku przeniesione z 25 marca, aby unikn膮膰 pokrycia si臋 ich terminu ze 艣wi臋towaniem Wielkanocy.聽 Jeste艣my 艣wiadomi tego, 偶e B贸g, wybieraj膮c Maryj臋 na matk臋 swego Syna, nie przeprowadzi艂 tego przez u偶ycie si艂y lub przymusu, lecz przez zaproszenie i wyra偶enie swojego 偶yczenia. Maryja posiada艂a wolno艣膰 decyzji co do pocz臋cia lub odmowy pocz臋cia dziecka. Wielu kobietom i dziewcz臋tom nie jest dane cieszy膰 si臋 tak膮 wolno艣ci膮.
Ekscelencje, stwierdzacie w Waszym komunikacie, 偶e warunki sformu艂owane w ustawie antyaborcyjnej z 1993 roku nie powinny by膰 przyj臋te jako ostatecznie rozstrzygaj膮ce. Apelujecie zar贸wno do wierz膮cych, jak i niewierz膮cych, aby 鈥 dla uczczenia jubileuszowego roku 1050-lecia chrztu Polski 鈥 poparli inicjatyw臋 wprowadzenia ca艂kowitego zakazu aborcji oraz pe艂nej prawnej ochrony 偶ycia nienarodzonych.聽 Zwracacie si臋 r贸wnie偶 do parlamentarzyst贸w i rz膮dz膮cych, aby podj臋li inicjatywy ustawodawcze oraz uruchomili programy, kt贸re zapewni艂yby konkretn膮 pomoc dla rodzic贸w dzieci chorych, niepe艂nosprawnych i pocz臋tych w wyniku gwa艂tu. Prosicie wszystkich Polak贸w o modlitw臋 w intencji pe艂nej ochrony 偶ycia cz艂owieka od pocz臋cia do naturalnej 艣mierci zar贸wno w Polsce, jak i poza jej granicami. Komunikat Waszych Ekscelencji nale偶y odczytywa膰 w zwi膮zku z projektem ustawy postuluj膮cej podobne kroki prawne 鈥 czyli delegalizacj臋 wszystkich aborcji 鈥 przedstawionej przez inicjatyw臋 obywatelsk膮 pod has艂em 鈥濻top aborcji 2016鈥.
Zgadzamy si臋, 偶e oparty na zasadach moralnych sprzeciw wobec aborcji musi te偶 obejmowa膰 aktywne kroki zmierzaj膮ce do wspierania rodzic贸w 鈥 w tym r贸wnie偶 samotnych matek 鈥 borykaj膮cych si臋 z trudno艣ciami w wychowywaniu dzieci chorych, niepe艂nosprawnych czy pocz臋tych w wyniku akt贸w gwa艂tu i przemocy. Jednak odnotowujemy tak偶e fakt, 偶e wielu obywateli polskich, a mi臋dzy nimi wielu praktykuj膮cych katolik贸w, wyrazi艂o i wyra偶a oburzenie 鈥 艂膮cznie z demonstracjami na znak protestu 鈥 przeciwko wszelkim posuni臋ciom maj膮cym na celu dalsze ograniczenie dost臋pu kobiet polskich do mo偶liwo艣ci przerwania ci膮偶y. Niekt贸rym trudno przychodzi pogodzi膰 swoj膮 wiar臋 katolick膮 z tak drako艅skimi posuni臋ciami godz膮cymi w kobiety i dziewcz臋ta znajduj膮ce si臋 cz臋sto w rozpaczliwych sytuacjach. Niepokoi nas, 偶e ka偶dej kobiecie staraj膮cej si臋 o przerwanie ci膮偶y oraz wszystkim osobom umo偶liwiaj膮cym jej dokonanie tego zabiegu mo偶e grozi膰 ewentualna kara pozbawienia wolno艣ci na okres od trzech miesi臋cy do pi臋ciu lat. W ten spos贸b kobiety b臋d膮ce by膰 mo偶e ofiarami przemocy lub takie, kt贸re w g艂臋boko tragicznych okoliczno艣ciach podj臋艂y rozpaczliw膮 decyzj臋 usuni臋cia ci膮偶y, zosta艂yby sprowadzone do kategorii przest臋pczy艅. To podej艣cie wydaje si臋 sprzeniewierzeniem wobec apelu o mi艂osierdzie i wsp贸艂czucie, kt贸re to cechy 鈥 jak o tym nieustannie przypomina papie偶 Franciszek 鈥 musz膮 znajdowa膰 si臋 w samym sercu Ewangelii Dobrej Nowiny.
Doceniamy z艂o偶ono艣膰 wyzwa艅 etycznych towarzysz膮cych ka偶demu zamierzonemu dzia艂aniu aborcyjnemu. Tym niemniej uwa偶amy tak偶e, 偶e nasza katolicka wiara wzywa nas do pochylenia si臋 z uwag膮 nad cierpieniem w ka偶dej jego postaci oraz do odpowiadania na nie w duchu ufno艣ci w Boskie mi艂osierdzie, wybaczenie i wsp贸艂czucie zawsze wtedy, kiedy stajemy przed g艂臋bokimi dylematami moralnymi, dla kt贸rych nie ma jednoznacznych rozwi膮za艅. Jeste艣my przekonani, 偶e w sytuacjach, kiedy usuni臋cie ci膮偶y zostaje uznane za konieczne 鈥 czyli takich, jakie s膮 obecnie dopuszczalne w polskim ustawodawstwie 鈥 konieczna jest dost臋pno艣膰 wczesnej, bezpiecznej i legalnej aborcji. Jej delegalizacja nie ratuje 偶ycia nienarodzonych dzieci. Za to zabija kobiety, kt贸re wol膮 raczej narazi膰 si臋 na 艣mier膰, ni偶 donosi膰 niechcian膮 ci膮偶臋.
Nadmie艅my jeszcze na koniec, i偶 istnieje wiele dowod贸w na to, 偶e najlepszym sposobem zapobiegania aborcjom jest poszanowanie ludzkiej godno艣ci i wolno艣ci sumienia kobiet w kwestiach dotycz膮cych ich decyzji reprodukcyjnych, a to poprzez zagwarantowanie im dost臋pu do skutecznych metod kontroli urodze艅. Odmawianie im tego dost臋pu oraz r贸wnoczesna penalizacja aborcji wydaj膮 si臋 narz臋dziami s艂u偶膮cymi instrumentalizacji kobiet jako organizm贸w rozrodczych zamiast traktowania ich jako pe艂noprawnych, r贸wnych istot ludzkich stworzonych na obraz i podobie艅stwo Bo偶e.
Ekscelencje, jeste艣my Wam wdzi臋czni za przeznaczenie czasu na przeczytanie tego listu. Wyra偶amy nadziej臋, 偶e w ramach odpowiedzi stworzycie, Ekscelencje, odpowiednie forum dla dialogu mi臋dzy biskupami a kobietami, na kt贸rych 偶ycie najbardziej wp艂ywaj膮 skutki tego rodzaju ustaw i kampanii.
 
Podpisano:
 

  1. Marta Alanis,聽C贸rdoba, Argentyna
  2. Barbara Hilkert Andolsen,聽profesor etyki chrze艣cija艅skiej, Fordham University, Nowy Jork, USA
  3. Alicja Baranowska, urz臋dniczka, Bruksela, Belgia
  4. Claire Ball, nauczycielka religii, Liverpool, Wielka Brytania
  5. Dr Olive Barnes, 艣wiecki pracownik duszpasterski, Wielka Brytania
  6. Tina Beattie,聽profesor studi贸w katolickich, University of Roehampton, Londyn,聽Wielka Brytania
  7. Justyna Bednarek, pisarka, dziennikarka, Warszawa, Polska
  8. Carol Burns, kierownik organizacji charytatywnej, Leeds, Wielka Brytania
  9. Anna Cannon, t艂umaczka, Reading, Wielka Brytania
  10. Maureen Clarke, UK
  11. Rosaline Costa, dzia艂aczka na rzecz praw cz艂owieka, Komisja ds Sprawiedliwo艣ci i Pokoju w Bangladeszu, Dhaka, Bangladesz
  12. Magdalena 膯wikli艅ska, pediatra, onkolog, Krak贸w, Polska
  13. S茅verine Deneulin, starszy wyk艂adowca (Zagadnienia Rozwoju Mi臋dzynarodowego), Bath, Wielka Brytania
  14. Rachel M. Denton, pustelniczka przy diecezji rzymsko-katolickiej w Nottingham, Wielka Brytania
  15. Ver贸nica D铆az Ramos, Valpara铆so, Chile
  16. Diane Diffley, Thame, Wielka Brytania
  17. Eileen McCafferty DiFranco, magister teologii, Filadelfia, Pensylwania, USA
  18. Marta Duch-Dyngosz, researcher, Krak贸w, Polska
  19. Betty C. Dudney, Nashville, Tennessee, USA
  20. Miriam Duignan, dyrektor ds rozwoju, Wijngaards Institute for Catholic Research, Londyn, Wielka Brytania
  21. Marcin Dzier偶anowski, dziennikarz tygodnika 鈥濿prost鈥, Warszawa, Polska
  22. Prof. John Eade,University of Roehampton, Londyn, Wielka Brytania
  23. Ruth Fehlker, teolo偶ka, pracownik duszpasterski, Niemcy
  24. George Ferzoco, University of Bristol, Wielka Brytania
  25. Zuzanna Flisowska, historyk sztuki, Warszawa, Polska
  26. Siostra Madeleine Fredell OP, teolo偶ka, Sztokholm, Szwecja
  27. Tomasz Kamil Gbur, konsultant techniczny, kontrola jako艣ci, Berlin, Niemcy
  28. Mar Grandal, studia teologii pastoralnej, Instituto Superior de Pastoral Universidad Pontificia de Salamanca, Hiszpania
  29. Teresa Gr臋ziak, dyrygentka ch贸ralna, Warszawa, Polska
  30. Aleksandra Grzeszak, psycholog, Warszawa, Polska
  31. Elfriede Harth, Frankfurt nad Menem, Niemcy
  32. Rosa Maria Hernandez Sosa, profesor teologii, Salwador
  33. Sarah Hicklin, nauczyciel prowadz膮cy programu ESOL, Wielka Brytania
  34. Gladys Via Huerta, Peru
  35. Jan Jans STD, starszy docent etyki, Uniwersytet w Tilburgu, Holandia
  36. Agnieszka Jedrzejko-Pires, magistrantka, t艂umaczka, University of Sheffield, Wielka Brytania
  37. Mary Kennan, BPhil Ed (VI) licencjat filozofii, dyplomowana nauczycielka os贸b niedowidz膮cych, Liverpool, Wielka Brytania
  38. Alison Kennedy, asystentka duszpasterska, muzyk, Leicester, Wielka Brytania
  39. Clare Keogh, studentka nauk medycznych (terapia zaj臋ciowa), Melbourne, Australia
  40. Ursula King, profesor teologii i studi贸w religii (emerytowana) , University of Bristol, Wielka Brytania
  41. Aleksandra Klich, redaktor naczelna 鈥濵agazynu 艢wi膮tecznego鈥, Warszawa, Polska
  42. Katarzyna Kna艣, piel臋gniarka dyplomowana, teolo偶ka, obywatelka polska, obecnie zamieszka艂a w Fleet, Hampshire, Wielka Brytania
  43. Lesley-Anne Knight, dyrektor naczelna, Elders Foundation, Hampshire, Wielka Brytania
  44. Marta Kostulska, pracownik administracyjny, Warszawa, Polska
  45. Sylwia Kostulska, ekonomistka-bankowiec, Warszawa, Polska
  46. Julia Maria Koszewska, doktorantka, bibliotekarka sztuk pi臋knych, socjolo偶ka, by艂a wiceprezes Klubu Inteligencji Katolickiej (KIK), Warszawa, Polska
  47. Dr Dominika Koz艂owska, redaktor naczelna miesi臋cznika 鈥瀂nak鈥, Krak贸w, Polska
  48. Katarzyna Kucharska-Hornung, historyk sztuki, Warszawa, Polska
  49. Ma艂gorzata Kurkowska, kierownik programu pomocy humanitarnej, Nicea, Francja
  50. Teresa Lanza, Boliwia
  51. Anna Lewczuk, asystentka os贸b niepe艂nosprawnych, Warszawa, Polska
  52. Gerard Loughlin, profesor teologii, Durham University, Wielka Brytania
  53. Heather McCrae, licencjat nauk 艣cis艂ych, magister, t艂umaczka tekst贸w technicznych (niemiecki-angielski), Hamburg, Niemcy
  54. Mary McDermott, emerytowana nauczycielka, Lanark, Szkocja, Wielka Brytania
  55. Dr Patricia Madigan OP, Sydney, Australia
  56. Sara Maitland, pisarka, Dumfries and Galloway, Szkocja, Wielka Brytania
  57. Irena Mangone, Nottingham, Wielka Brytania
  58. Katarzyna Martynuska, malarka ikon, muzyczka, Warszawa, Polska
  59. Sandra Mazo, Kolumbia
  60. Natalia Mileszyk, prawniczka, Warszawa, Polska
  61. Margaret-Mary Morran, uniwersytecki doradca ds wyboru zawodu (emerytowana), Glasgow, Szkocja, Wielka Brytania
  62. Jeanette Middendorp Paap, van der Horst, Holandia
  63. Dr Susan O’Brien, historyk akademicki (emerytowana), Cambridge, Wielka Brytania
  64. Marianna Oklejak, artystka, Warszawa, Polska
  65. Anna Pawlikowska, redaktor, Krak贸w, Polska
  66. Martin Pendergast STL, magister, pracownik duszpasterski, Londyn, Wielka Brytania
  67. Barbara Piotrowska, artysta grafik, Warszawa, Polska
  68. Prof. Jean Porter, Katedra Teologii Moralnej imienia Johna A. O’Briena, University of Notre Dame, Notre Dame, Indiana, USA
  69. Edyta Przykaza, filolog polski, Tarnobrzeg, Polska
  70. Zuzanna Radzik, teolo偶ka, Polska
  71. Prof. dr聽Maria Jos茅聽Fontelas Rosado Nunes, Studium Podyplomowe Nauk o Religii,Pontificia Universidade Cat贸lica de S茫o Paulo, Brazylia
  72. Susan A. Ross, profesor teologii, Loyola University, Chicago, Illinois, USA
  73. Joanna R贸zga, dzia艂aczka spo艂eczna i wolontariuszka, Warszawa, Polska
  74. Christine Schenk, magister nauk 艣cis艂ych, magister teologii, dyplomowana piel臋gniarka po艂o偶na, Cleveland, Ohio, USA
  75. Joseph A. Selling, STD, emerytowany profesor etyki teologicznej, Belgia
  76. Teresa Sergot, urodzona w Wielkiej Brytanii z polskich rodzic贸w
  77. Janet Soskice, profesor teologii filozoficznej, University of Cambridge, Wielka Brytania
  78. Dr Kate Sotejeff-Wilson, t艂umaczka,聽Jyv盲skyl盲,聽Finlandia
  79. Katarzyna Sroczy艅ska, redaktor, Warszawa, Polska
  80. Dr Jacqui Stewart, Wydzia艂 Teologii i Religii, University of Exeter, Wielka Brytania
  81. Maja Szwedzi艅ska, instruktor biznesu, trener, menad偶erka, Warszawa, Polska
  82. Prof. Margaret Susan Thompson, The Maxwell School of Citizenship & Public Affairs, Syracuse University, USA
  83. Lesley Toner, inspektor opieki spo艂ecznej (emerytowana), Cupar, Szkocja, Wielka Brytania
  84. Kamila Trajnerowicz, t艂umaczka konferencyjna, Warszawa, Polska
  85. Dr Anna Wallentin, nauczyciel akademicki, Berlin, Niemcy
  86. Teresa Wasiak, ekonomista, Warszawa, Polska
  87. Barbara Wilson, emerytka, Londyn, Wielka Brytania
  88. Katarzyna Winsch-Supera, romanistka, Warszawa, Polska
  89. Pat Black Woodbury, emerytka, Wielka Brytania
  90. Maria W贸jtowicz, historyk sztuki, Sewilla, Hiszpania
Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij