Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Lasy Nasze Narodowe ÔÇô studium przypadku

W Tatrza┼äskim Parku Narodowym jak w zwierciadle odbija si─Ö nasze podej┼Ťcie do las├│w i do ochrony przyrody. Z jednej strony widzimy jej warto┼Ť─ç i pr├│bujemy j─ů chroni─ç. Z drugiej strony ÔÇô pokusa ┼éatwego zysku, ch─Ö─ç dzia┼éania na du┼╝─ů skal─Ö oraz zwyk┼éa ludzka nieudolno┼Ť─ç i bylejako┼Ť─ç doprowadzaj─ů do skutk├│w mro┼╝─ůcych krew w ┼╝y┼éach.

zdj1

Widok z prze┼é─Öczy Kominiarskiej na Giewont i masyw Czerwonych Wierch├│w (autorem wszystkich zdj─Ö─ç jest Szymon Fulara)


Tatrzański Park Narodowy
W ostatnich latach w Polsce ro┼Ťnie┬ápopularno┼Ť─ç wycieczek w wysokie g├│ry. Strony tatrza┼äskich bloger├│w p─Ökaj─ů w szwach, g├│ry eksplorowane s─ů przez rzesze wspinaczy, speleolog├│w oraz zwyk┼éych turyst├│w. T┼éum odwiedzaj─ůcych Tatry systematycznie ro┼Ťnie, co dobrze wida─ç po liczbie bilet├│w sprzedawanych w Tatrza┼äskim Parku Narodowym (TPN).
Czego ludzie szukaj─ů w g├│rach? Odpowied┼║ na to pytanie nie jest jednoznaczna. Wybitny badacz Tatr i bywalec g├│r, Ferdynand Goetel, twierdzi, ┼╝e p─Ödu w g├│ry nie da si─Ö uzasadni─ç jakimkolwiek racjonalnym czynnikiem. Zdobywanie szczyt├│w mo┼╝na wed┼éug niego zaliczy─ç do rozrywek nieprzynosz─ůcych wymiernych korzy┼Ťci. A jednak ka┼╝dy, kto cho─ç raz w g├│rach by┼é, m├│g┼é do┼Ťwiadczy─ç tego, co wielu ci─ůgnie na szlaki: przestrzeni (lub ekspozycji, jak m├│wi─ů bardziej do┼Ťwiadczeni wysokog├│rcy), widok├│w, walki z w┼éasnym zm─Öczeniem, przygody oraz obcowania z nieokie┼éznan─ů przyrod─ů. Dla ludzi, kt├│rzy uzale┼╝nili si─Ö od czystego g├│rskiego powietrza, podniebne wycieczki s─ů paliwem daj─ůcym energi─Ö na kolejne tygodnie i miesi─ůce, a opowie┼Ťci o prze┼╝yciach ze szlak├│w pobudzaj─ů ich do kolejnych wypraw. Gdzie ich znale┼║─ç? Wystarczy uda─ç si─Ö do jednego ze schronisk i porozmawia─ç z┬áich go┼Ť─çmi. Mo┼╝na r├│wnie┼╝ wej┼Ť─ç na jedn─ů z wielu stron dla mi┼éo┼Ťnik├│w wypraw wysokog├│rskich w mediach spo┼éeczno┼Ťciowych. Tam oka┼╝e si─Ö, ┼╝e niebagatelne znaczenie ma r├│wnie┼╝ potrzeba do┼Ťwiadcze┼ä osobistych i oryginalnych, odczucia na w┼éasnej sk├│rze tego, co znamy z opis├│w.
Wykres na podstawie danych ze strony internetowej TPN

Wykres na podstawie danych ze strony internetowej TPN


Tatry nadaj─ů si─Ö do tego celu znakomicie. Nie s─ů tak przepa┼Ťciste jak Alpy, ca┼éy ich ┼éa┼äcuch zmie┼Ťci┼éby si─Ö pod jednym ze szczyt├│w Himalaj├│w, a rzeki, wodospady czy wiatry nijak si─Ö maj─ů do tych z A┼étaju czy g├│r Sierra Nevada. Niemniej jednak s─ů to g├│ry wyj─ůtkowe. Ferdynand Goetel w ÔÇ×TatrachÔÇŁ tak o nich pisa┼é: ÔÇ×S─ů to g├│ry, rzec mo┼╝na, doskona┼ée, jednocz─ů bowiem na niewielkim obszarze tak wiele czynnik├│w, kt├│rymi zaskakuje i porywa cz┼éowieka ┼Ťwiat g├│rski, ┼╝e trzeba by objecha─ç p├│┼é kuli ziemskiej, aby je znale┼║─ç i pozbiera─ç. Wyrazisto┼Ť─ç Tatr jest dzi─Öki temu niezr├│wnana. Krajobraz ich na ciasnej przestrzeni splata las i ┼é─ůk─Ö, potok i staw, skalne urwisko i usypisko kamienne, i ┼Ťnie┼╝ne polaÔÇŁ.┬áDo tego s─ů to jedyne w Polsce g├│ry typu alpejskiego (czyli takie, kt├│re wypi─Ötrzone zosta┼éy w czasie ostatniej orogenezy i charakteryzuj─ů si─Ö wyra┼║nym podzia┼éem na pi─Ötra). To jeden z wielu powod├│w, dla kt├│rych nale┼╝y o nie dba─ç.
Z podobnych za┼éo┼╝e┼ä wyszed┼é w drugiej po┼éowie XIX wieku Sejm Galicyjski, ustanawiaj─ůc pierwszy zakaz chroni─ůcy tatrza┼äskie ┼Ťwistaki i kozice. Kilka lat p├│┼║niej powsta┼éo Towarzystwo Tatrza┼äskie, a kolejne pr├│by ochrony g├│r trwa┼éy a┼╝ do pocz─ůtku II wojny ┼Ťwiatowej. Ostatecznie Tatrza┼äski Park Narodowy (TPN) utworzono po wojnie, w 1954 roku. Jego misja sformu┼éowana zosta┼éa nast─Öpuj─ůco: ÔÇ×Chronimy i pomagamy zrozumie─ç przyrod─Ö i kultur─Ö Tatr, umo┼╝liwiaj─ůc do┼Ťwiadczanie ich przez obecne i przysz┼ée pokoleniaÔÇŁ. C├│┼╝ jednak z tego, skoro┬árzeczywisto┼Ť─ç jest zgo┼éa inna? W 2013 roku i w roku obecnym wia┼é szczeg├│lnie mocny halny, kt├│ry powali┼é wiele┬ádrzew. Kolejne drzewa usuwa si─Ö dzi┼Ť w milczeniu, ale te┼╝ przy dra┼╝ni─ůcym uszy odg┼éosie pi┼é ┼éa┼äcuchowych. Wszystko dzieje si─Ö w majestacie prawa. Martwe i powalone drzewa s─ů wycinane (┼éatwiej zwie┼║─ç same pnie) lub zrywane, jak ostrzegaj─ů liczne znaki w parku.
Operacja zosta┼éa zlecona przez Rad─Ö Naukow─ů TPN, a przy┼Ťwieca jej idea ÔÇ×przebudowy drzewostanuÔÇŁ. ┼Üwierki, obecnie tak jednoznacznie kojarz─ůce si─Ö z Tatrami, zosta┼éy tam sztucznie wprowadzone przez cz┼éowieka na pocz─ůtku XX wieku w celu zwi─Ökszenia zysk├│w z wycinki drzewa. Prowadzono intensywne nasadzenia szybko rosn─ůcych ┼Ťwierk├│w, przy okazji eliminuj─ůc gatunki naturalne ÔÇô jod┼é─Ö, buk, modrzew. Niestety, wsp├│┼écze┼Ťnie jednorodne lasy iglaste ┼éatwo padaj─ů ┼éupem kornika drukarza oraz grzyb├│w. Chore drzewa o p┼éaskim ukorzenieniu nie wytrzymuj─ů naporu nag┼éych poryw├│w wiatru. Wiatro┼éomy szpec─ů krajobraz, a jednocze┼Ťnie rozpalaj─ů wyobra┼╝enia lokalnych dzia┼éaczy. Wymy┼Ťlili oni, ┼╝e martwe drzewa nale┼╝y usun─ů─ç (przy u┼╝yciu ci─Ö┼╝kiego sprz─Ötu, oczywi┼Ťcie) i ÔÇ×odbudowa─çÔÇŁ naturalny drzewostan ÔÇô drzewa rosn─ůce w Tatrach przed wiekami.
Dolina Lejowa ÔÇô jak wygl─ůda przebudowa?
Jednym z obszar├│w Tatr najbardziej dotkni─Ötych skutkami halnego z 2013 roku s─ů okolice Doliny Lejowej. Wiod─ůcy ni─ů czarny szlak dopiero w tym roku zosta┼é otwarty dla turyst├│w ÔÇô po czterech latach wielkiego sprz─ůtania. Nieopodal wej┼Ťcia na niego od strony Doliny Chocho┼éowskiej znajduje si─Ö niepozorna tablica TPN o jak┼╝e znacz─ůcym tytule: ÔÇ×Dlaczego las potrzebuje martwych drzew?ÔÇŁ.
Tablica TPN w Dolinie Chocho┼éowskiej

Tablica TPN w Dolinie Chocho┼éowskiej


Poniewa┼╝ tekst tablicy jest znacz─ůcy, a zarazem stoi w jawnej sprzeczno┼Ťci z dzia┼éaniami obserwowanymi na terenie Parku, pozwol─Ö go sobie przytoczy─ç oraz opatrzy─ç zdj─Öciami z Doliny Lejowej. Opis zaczyna si─Ö nast─Öpuj─ůco:
ÔÇ×Las to najbardziej z┼éo┼╝ony ekosystem w Tatrza┼äskim Parku Narodowym. Zwykle kojarzymy las z drzewami, ale pod tym poj─Öciem kryje si─Ö miejsce ┼╝ycia rozmaitych organizm├│w, ┼Ťci┼Ťle ze sob─ů powi─ůzanych. Ro┼Ťliny, grzyby i zwierz─Öta nie wyst─Öpuj─ů w lesie przypadkowo, ka┼╝dy gatunek ma bowiem okre┼Ťlone wymaganiaÔÇŁ.
Ju┼╝ na pocz─ůtku marszu ku Prze┼é─Öczy Kominiarskiej, za kt├│r─ů rozci─ůga si─Ö Dolina Lejowa, mo┼╝emy natkn─ů─ç si─Ö na pierwszego przedstawiciela gatunku ┼Ťci┼Ťle zwi─ůzanego z polskimi lasami ÔÇô le┼Ťny ci─ůgnik ko┼éowy, popularnie zwany traktorem. Z jego pomoc─ů TPN dba o lokalny ekosystem. Ma on szczeg├│lny wp┼éyw na wspomniane ro┼Ťliny i grzyby tworz─ůce niskie pi─Ötra lasu: ┼Ťci├│┼ék─Ö, runo, podszyt. Jak wida─ç na zdj─Öciu, nadaj─ů si─Ö one znakomicie na parking.
zdj4

Ci─ůgnik w okolicach Doliny Lejowej, luty 2017


Czarny szlak wspina si─Ö dalej stromo, pomi─Ödzy nienaruszonymi przez halny drzewami. Dochodz─ůc do prze┼é─Öczy, warto przypomnie─ç sobie kolejny fragment tablicy z doliny:
ÔÇ×W lasach naturalnych na warunki ┼╝ycia r├│┼╝nych organizm├│w szczeg├│lnie mocno wp┼éywaj─ů zamieraj─ůce i martwe drzewa ÔÇô zar├│wno stoj─ůce, jak i le┼╝─ůce. S─ů one siedliskiem licznej grupy ro┼Ťlin, grzyb├│w i zwierz─ůt. Dla wielu z nich, g┼é├│wnie grzyb├│w i owad├│w, jest to jedyne miejsce, gdzie mog─ů si─Ö rozwija─ç. Gdy usuwa si─Ö zamieraj─ůce lub martwe drzewa, niekt├│re gatunki po prostu gin─ůÔÇŁ.
Z Prze┼é─Öczy Kominiarskiej otwiera si─Ö widok na Giewont i masyw Czerwonych Wierch├│w. Oraz na po┼éacie wyci─Ötych drzew. By┼éo ich tu tak du┼╝o, ┼╝e do zwiezienia konieczne okaza┼éo si─Ö utworzenie szerokich dr├│g dojazdowych dla ci─Ö┼╝kiego sprz─Ötu. Po przewr├│conych drzewach zosta┼éy jedynie martwe pnie i korzenie. ÔÇ×Niekt├│re gatunkiÔÇŁ mog─ůce rozwija─ç si─Ö wy┼é─ůcznie w martwym drzewostanie okaza┼éy si─Ö widocznie zb─Ödne.
Nowo utworzone drogi do ÔÇ×zrywkiÔÇŁ drewna

Nowo utworzone drogi do zrywki drewna


Gdyby kto┼Ť w─ůtpi┼é w sens zostawiania martwych drzew w lesie, le┼Ťnicy wyja┼Ťniaj─ů: ÔÇ×Martwe drzewa kszta┼étuj─ů lokalny mikroklimat: os┼éaniaj─ů przed wiatrem, daj─ů cie┼ä i zatrzymuj─ů wilgo─ç w glebie. Le┼╝─ůce, rozk┼éadaj─ůce si─Ö k┼éody i ga┼é─Özie zapobiegaj─ů nadmiernej, nienaturalnej erozji gleby, czyli niszczeniu jej przez deszcze czy wiatry. U┼╝y┼║niaj─ůc pod┼éo┼╝e, tworz─ů lepsze warunki do rozwoju m┼éodszego pokolenia drzewÔÇŁ.
Patrz─ůc na smagan─ů wiatrem nag─ů prze┼é─Öcz, nie spos├│b poj─ů─ç, czy oficjalne stanowisko Parku i jego dzia┼éania maj─ů jakikolwiek wsp├│lny mianownik. Czy autor tekstu tablicy z Doliny Chocho┼éowskiej nie wspi─ů┼é si─Ö na prze┼é─Öcz? Czy drwale z g├│ry nigdy nie trudzili si─Ö przeczytaniem tych kilku zda┼ä? Odpowied┼║ na te pytania kryje si─Ö w kolejnych akapitach tatrza┼äskiej propagandy:
ÔÇ×Pami─Ötajmy, ┼╝e jedn─ů z funkcji park├│w narodowych jest dostarczanie wiedzy o ekosystemach naturalnych, w tym tak┼╝e o lasach. Aby pozna─ç prawa rz─ůdz─ůce ┼╝yciem przyrody i skutecznie wykorzystywa─ç t─Ö wiedz─Ö w lasach gospodarczych, musimy mie─ç do dyspozycji lasy naturalne ÔÇô r├│wnie┼╝ te, w kt├│rych s─ů martwe drzewaÔÇŁ.
S─ů to ostatnie zdania na tablicy informacyjnej. Rzucaj─ů nowe ┼Ťwiat┼éo na rol─Ö park├│w narodowych. Jedn─ů z ich funkcji ÔÇô warto doda─ç, ┼╝e jedyn─ů wymienion─ů na tablicy ÔÇô┬ájest ÔÇ×dostarczanie wiedzy o ekosystemachÔÇŁ naturalnych. W jakim celu? Aby┼Ťmy mogli ÔÇ×pozna─ç prawa rz─ůdz─ůce ┼╝yciem przyrody i skutecznie wykorzystywa─ç t─Ö wiedz─Ö w lasach gospodarczychÔÇŁ. Czy w takim razie g┼é├│wn─ů, prawdziw─ů rol─ů Park├│w Narodowych jest dostarczanie wiedzy, jak uprawia─ç drzewa na potrzeby przemys┼éu? Czy wzgl─Ödy zdrowotne, dbanie o natur─Ö lub banalne pi─Ökno przyrody, propagowane przez Parki Narodowe, s─ů tylko celami pobocznymi, bynajmniej nie najwa┼╝niejszymi? Po analizie tekstu z tablicy informacyjnej oraz obejrzeniu filmu Las├│w Pa┼ästwowych, wiadomo jedno: liczy si─Ö las gospodarczy. Jego dobro jest stawiane na piedestale.
Je┼Ťli na ma┼éej powierzchni zbada┼éo si─Ö wp┼éyw martwych drzew ÔÇô po co zostawia─ç je w innych miejscach? Odpowied┼║ a┼╝ ci┼Ťnie si─Ö na usta. Pami─Ötamy przecie┼╝: ro┼Ťliny, grzyby, mikroklimat, nienaturalna erozja. W kwestiach ochrony przyrody polscy le┼Ťnicy i parkowcy nie patrz─ů jednak tak daleko.
Id─ůc ku Lejowej, szlakiem rozoranym ko┼éami maszyn, zobaczymy wiele ┼Ťlad├│w przemys┼éu le┼Ťnego: zgubione r─Ökawice, ┼Ťlady po ognisku, przy kt├│rym ogrzewali si─Ö robotnicy, oraz zdrowe drzewa, poranione tylko dlatego, ┼╝e sta┼éy zbyt blisko drogi.
Zdrowe drzewo uszkodzone w trakcie ÔÇ×zrywkiÔÇŁ po┼éamanych drzew

Zdrowe drzewo uszkodzone w trakcie zrywki po┼éamanych drzew


Ochrona przyrody
Lasy Pa┼ästwowe propaguj─ů obecnie tzw. czynn─ů ochron─Ö przyrody. Polega ona na aktywnej dzia┼éalno┼Ťci cz┼éowieka w wymagaj─ůcych jej miejscach ÔÇô na przyk┼éad w tych, kt├│re zosta┼éy zaatakowane przez kornika drukarza.┬áLe┼Ťnicy zgadzaj─ů si─Ö z twierdzeniem, ┼╝e przyroda najlepiej poradzi sobie sama. Nie s─ů jednak w stanie czeka─ç d┼éugich lat na naturalne odrodzenie lasu. TPN dodaje do tej ideologii jeszcze jeden element ÔÇô opisan─ů ÔÇ×przebudow─Ö drzewostanuÔÇŁ ze ┼Ťwierkowego na buczynowy. Uzasadnia j─ů tez─ů, ┼╝e wsp├│┼éczesne lasy, przerzedzone przez cz┼éowieka i ubogie (w por├│wnaniu z lasami pierwotnymi), nie poradz─ů sobie same bez ludzkiej ingerencji. Le┼Ťnicy twierdz─ů, ┼╝e natura pozostawiona sama sobie b─Ödzie zamiera─ç. Padnie ofiar─ů plagi kornik├│w b─ůd┼║ grzyb├│w i w okresie kr├│tkoterminowym ulegnie znacznemu zniszczeniu. Jedyn─ů rad─ů jest centralnie zarz─ůdzana aktywno┼Ť─ç cz┼éowieka polegaj─ůca mi─Ödzy innymi na usuwaniu chorych i martwych drzew. Takie s─ů argumenty le┼Ťnik├│w.
Zostawmy jednak na chwil─Ö ich os─ůd. Widzieli┼Ťmy efekty porz─ůdkowania przez nich lasu. Propagowane dbanie o bior├│┼╝norodno┼Ť─ç ma powa┼╝ne skutki uboczne: ingerencj─Ö ci─Ö┼╝kiego sprz─Ötu, parkingi, drogi dojazdowe i zniszczenia ro┼Ťlin, kt├│re s─ů ÔÇ×po drodzeÔÇŁ. Zrywka drewna prowadzi do wyja┼éowienia i erozji obj─Ötych ni─ů teren├│w, zniszczenia niskich pi─Öter lasu i wymierania gatunk├│w ┼╝yj─ůcych w martych drzewach, a co za tym idzie, r├│wnie┼╝ tych zwierz─ůt, kt├│re si─Ö nimi ┼╝ywi─ů. Dla lasu jest to hekatomba. Jakie dzia┼éania podejmiemy za dwadzie┼ŤciaÔÇôtrzydzie┼Ťci lat, kiedy ju┼╝ dojdziemy do wniosku, ┼╝e zmiany s─ů nieodwracalne, a to, co obecnie przypomina las naturalny, diametralnie zmieni swoj─ů posta─ç? By─ç mo┼╝e wreszcie w powszechnej ┼Ťwiadomo┼Ťci dojdziemy do wniosku, ┼╝e las to nie ┼éazienka, kt├│r─ů mo┼╝na przebudowa─ç wedle nowej mody.
Co jednak zrobi─ç, by tak─ů ┼Ťwiadomo┼Ť─ç rozpowszechni─ç? Po pierwsze, nale┼╝y zastanowi─ç si─Ö nad prawdziwymi motywami obecnych dzia┼éa┼ä Parku Narodowego. Jak─ů rol─Ö gra w nich prozaiczna ch─Ö─ç zysku? Wed┼éug danych TPN ┼é─ůczne straty spowodowane halnym tylko w 2013 roku wynosz─ů 153 tysi─Öcy metr├│w sze┼Ťciennych drewna. Zak┼éadaj─ůc nisk─ů cen─Ö metra sze┼Ťciennego iglastego drewna opa┼éowego na poziomie 108 z┼éotych, otrzymujemy sum─Ö 16,5 milion├│w z┼éotych le┼╝─ůcych na ziemi. Je┼Ťli za┼éo┼╝ymy, ┼╝e 20 procent z pozyskanego surowca zostanie sprzedane jako nieobrzynana tarcica klasy drugiej o grubo┼Ťci do 27 milimetr├│w (deski, bale i tak dalej) po cenie 1026 z┼éotych za metr sze┼Ťcienny, kwota ta wzro┼Ťnie do 44,5 milion├│w z┼éotych.
Ferdynand Goetel jeszcze w rok po ustanowieniu TPN pisa┼é: ÔÇ×Walka o zamian─Ö Tatr w park przyrody nie zosta┼éa uwie┼äczona jakim┼Ť zdecydowanym wynikiem. […] Przeciw parkowi powsta┼éa nie tylko ┬źpubliczno┼Ť─ç┬╗ […], ale i g├│rale. Jedni i drudzy uwa┼╝ali g├│ry za swoj─ů w┼éasno┼Ť─çÔÇŁ.
W Tatrza┼äskim Parku Narodowym jak w zwierciadle odbija si─Ö nasze podej┼Ťcie do las├│w i do ochrony przyrody. Z jednej strony widzimy jej warto┼Ť─ç, pot─Öpiamy dewastacj─Ö i pr├│bujemy j─ů chroni─ç,┬á propaguj─ůc ┼Ťwiat┼ée i naukowe teorie. Z drugiej strony rzeczywisto┼Ť─ç bierze g├│r─Ö. Pokusa ┼éatwego zysku, ch─Ö─ç dzia┼éania na du┼╝─ů skal─Ö oraz zwyk┼éa ludzka nieudolno┼Ť─ç i bylejako┼Ť─ç doprowadzaj─ů do mro┼╝─ůcych krew w ┼╝y┼éach efekt├│w. Dlaczego nie mo┼╝emy Tatr, po tylu latach troskliwej opieki, zostawi─ç wreszcie samym sobie, a ingerowa─ç m─ůdrze tylko tam, gdzie to rzeczywi┼Ťcie konieczne?
Odpowied┼║ na to pytanie ┼é─ůczy si─Ö z podstawowym problemem spo┼éecznym, z jakim mamy obecnie do czynienia: g┼é─Öbokim podzia┼éem i nieumiej─Ötno┼Ťci─ů porozumienia. Miejscowi g├│rale, le┼Ťnicy i w┼éa┼Ťciciele las├│w cz─Ö┼Ťciowo ┼╝yj─ů z wyr─Öbu. Natomiast miejscy ekolodzy, tury┼Ťci i naukowcy chc─ů widzie─ç lasy nietkni─Öte i zupe┼énie naturalne ÔÇô najlepiej, ┼╝eby zakaz ingerencji obowi─ůzywa┼é wsz─Ödzie, a park by┼é rezerwatem ┼Ťcis┼éym obejmuj─ůcym jak najwi─Ökszy teren. Pogodzenie tych dw├│ch z pozoru┬ásprzecznych g┼éos├│w stanowi klucz do skutecznej ochrony ┼Ťrodowiska. Je┼Ťli chcemy chroni─ç przyrod─Ö, nale┼╝y zadba─ç o wykszta┼écenie oraz pomoc w znalezieniu odpowiedniej pracy dla spo┼éeczno┼Ťci zwi─ůzanych z lasami. Natomiast zap─Ödy ÔÇ×publikiÔÇŁ, jak Goetel nazywa┼é turyst├│w i go┼Ťci Zakopanego, warto ogranicza─ç, jednocze┼Ťnie u┼Ťwiadamiaj─ůc im rol─Ö ochrony przyrody i spos├│b ┼╝ycia lokalnych spo┼éeczno┼Ťci, kt├│re cz─Östo nierozerwalnie zwi─ůzane s─ů z lasami i ich eksploatacj─ů. Nie chodzi wi─Öc o wyeliminowanie interakcji cz┼éowieka z lasami poprzez ustanowienie radykalnej i zupe┼énej ochrony ┼Ťcis┼éej, ale o ucywilizowanie jej i ograniczenie, prowadz─ůce nie tylko do utrzymania obecnego bogactwa przyrodniczego, ale r├│wnie┼╝ do jego wzrostu. Mo┼╝e wtedy b─Ödziemy w stanie zapobiec nierozwa┼╝nym i niszczycielskim dzia┼éaniom w obszarach o szczeg├│lnej warto┼Ťci? Mo┼╝e uda si─Ö skutecznie oddzieli─ç┬áobszary gospodarcze od tych, w kt├│rych przyroda b─Ödzie rz─ůdzi─ç sama? Dzi─Öki takim ograniczeniom mo┼╝emy uzyska─ç impuls do wzrostu innowacyjno┼Ťci w gospodarce, ograniczaj─ůc nadmiern─ů ekspansj─Ö, a stymuluj─ůc efektywne u┼╝ytkowanie┬átych zasob├│w, kt├│re ju┼╝ i tak s─ů wykorzystywane.
***
O wycinaniu drzew pisa┼éa w┬áÔÇ×KontakcieÔÇŁ r├│wnie┼╝ Maria Ro┼Ťciszewska (ÔÇ×A wi├│ry lec─ůÔÇŁ).
Pozosta┼ée teksty z bie┼╝─ůcego numeru dwutygodnika ÔÇ×KontaktÔÇŁ mo┼╝na znale┼║─ç tutaj.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś