Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Ku czerwonej teologii politycznej

Odpowiedzialno┼Ťci─ů Ko┼Ťcio┼éa jest bycie ┼Ťwiadkiem Bo┼╝ego Kr├│lestwa w taki spos├│b, ┼╝eby dzia┼éalno┼Ť─ç pa┼ästwa mog┼éa je odzwierciedla─ç. Dajmy na to ÔÇô nastawienie Jezusa do ubogich i wykluczonych powinno by─ç wskaz├│wk─ů dla polityki pa┼ästwa w kwestiach polityki spo┼éecznej.
Ku czerwonej teologii politycznej
ilustr.: Anna Gwiazda

Nazywany przez wsp├│┼éczesnych ÔÇ×czerwonym pastoremÔÇŁ Karl Barth wydaje si─Ö odpowiada─ç na niepewno┼Ť─ç dotycz─ůc─ů przeplatania si─Ö teologii z polityk─ů. Lub te┼╝ teologa z politykiem, gdy┼╝ wst─ůpienie do Socjaldemokratycznej Partii Szwajcarii nie przeszkodzi┼éo mu w uzyskaniu miana ÔÇ×najwa┼╝niejszego teologa ewangelickiego XX wiekuÔÇŁ.
Do partii wst─ůpi┼é w 1911 roku z potrzeby aktywnego wspierania robotnik├│w walcz─ůcych o polepszenie swojej sytuacji. Ch─Ö─ç partyjnej walki z niesprawiedliwo┼Ťci─ů w ┼╝adnej mierze jednak nie przeszkodzi┼éa mu w krytykowaniu swojej partii za g┼éos poparcia, jaki wyrazi┼éa dla rozpoczynaj─ůcej si─Ö wojny.

Zerwanie z teologi─ů naturaln─ů

O Barthcie-teologu zrobi┼éo si─Ö g┼éo┼Ťno w roku 1919. To wtedy ukaza┼é si─Ö jego ÔÇ×Komentarz do ┬źListu do Rzymian┬╗ÔÇŁ. Praca ta, rewolucyjna dla europejskiej teologii, poddawa┼éa krytyce teologi─Ö naturaln─ů, zgodnie z kt├│r─ů cz┼éowiek mo┼╝e dowiedzie─ç si─Ö o Bogu ze ┼║r├│de┼é innych ni┼╝ Bo┼╝e objawienie w Chrystusie. B├│g jako Ca┼ékowicie Inny (der ganz Andere) mo┼╝e by─ç ÔÇô wed┼éug Bartha ÔÇô poznany wy┼é─ůcznie dzi─Öki dzia┼éaniu Bo┼╝ego S┼éowa.

Odej┼Ťcie Bartha od kr├│luj─ůcej dotychczas na ewangelickich wydzia┼éach liberalnej teologii naturalnej mia┼éo przynajmniej w cz─Ö┼Ťci przyczyn─Ö polityczn─ů ÔÇô by┼éo reakcj─ů na imperialistyczn─ů polityk─Ö Niemiec podczas I wojny ┼Ťwiatowej. W swoim p├│┼║niejszym dziele ÔÇ×Cz┼éowiecze┼ästwo BogaÔÇŁ pisa┼é: ÔÇ×Dziewi─Ö─çdziesi─Öciu trzech niemieckich intelektualist├│w [ÔÇŽ] popar┼éo [w sierpniu 1914] polityk─Ö wojenn─ů Wilhelma II i jego doradc├│w. Ku swojemu przera┼╝eniu odkry┼éem po┼Ťr├│d nich prawie wszystkich moich nauczycieli teologii [ÔÇŽ]. Zda┼éem sobie spraw─Ö, ┼╝e nie mog─Ö ju┼╝ d┼éu┼╝ej pod─ů┼╝a─ç za ich etyk─ů i dogmatyk─ů lub ich rozumieniem Biblii i historii. Dla mnie dziewi─Ötnastowieczna teologia nie mia┼éa ju┼╝ ┼╝adnej przysz┼éo┼ŤciÔÇŁ.

Kwestia imperialistycznych aspiracji Niemiec czy te┼╝ p├│┼║niejszy problem nazizmu nie by┼éy dla Bartha problemami politycznymi z teologicznymi implikacjami, lecz przede wszystkim problemami teologicznymi, z kt├│rych dopiero wynika┼éy konsekwencje natury politycznej. Ka┼╝da kwestia polityczna musi by─ç u Bartha rozpatrywana z perspektywy teologicznej, nigdy na odwr├│t.

Ko┼Ťci├│┼é wyznaj─ůcy

W 1934 roku w reakcji na faszyzowanie si─Ö niemieckiego ewangelicyzmu i rozw├│j prohitlerowskiego ruchu Niemieckiego Chrze┼Ťcija┼ästwa (Die Deutsche Christen) powsta┼é Ko┼Ťci├│┼é Wyznaj─ůcy (Die Bekennende Kirche), w kt├│rym dzia┼éali tacy teologowie jak Martin Niem├Âller czy Dietrich Bonhoeffer. Teologiczny manifest tego antyfaszystowskiego ruchu, kt├│rego powstanie otworzy┼éo okres tak zwanego Kirchenkampf, wyszed┼é jednak g┼é├│wnie spod pi├│ra Karla Bartha. W┼éa┼Ťnie w ÔÇ×Teologicznej Deklaracji z BarmenÔÇŁ (Die Barmer Theologische Erkl├Ąrung) po raz pierwszy zaprezentowa┼é Barth rozumienie swojej politycznej roli teologa.

ÔÇ×DeklaracjaÔÇŁ rozpoczyna si─Ö od stwierdzenia, ┼╝e Jezus Chrystus jest jedynym i prawdziwym S┼éowem Boga, kt├│rego nale┼╝y s┼éucha─ç. Odrzuca podporz─ůdkowanie Ko┼Ťcio┼éa pa┼ästwu oraz pa┼ästwa Ko┼Ťcio┼éowi. Wyra┼╝a te┼╝ sprzeciw wobec przyw├│dztwa Hitlera, kt├│remu przeciwstawia Jezusa, b─Öd─ůcego jedynym i absolutnym Panem. Widoczny chrystocentryzm i ekskluzywizm objawieniowy ÔÇ×DeklaracjiÔÇŁ wynika z prze┼Ťwiadczenia Bartha, ┼╝e Ko┼Ťci├│┼é nie b─Ödzie w stanie przeciwstawi─ç si─Ö panuj─ůcej ideologii, dop├│ki problem z teologi─ů naturaln─ů nie zostanie rozwi─ůzany. Teologia ta ÔÇô w rozumieniu Bartha ÔÇô by┼éa winna relatywizmowi i przesadnemu humanistycznemu optymizmowi ÔÇô jedynym stosunkiem mi─Ödzy Bogiem i cz┼éowiekiem jest ÔÇ×niesko┼äczona r├│┼╝nica jako┼ŤciowaÔÇŁ mi─Ödzy nimi. Boga jako Boga mo┼╝na zrozumie─ç tylko z perspektywy ÔÇ×kryzysuÔÇŁ stworzenia. Po latach Barth mia┼é pisa─ç, ┼╝e to w┼éa┼Ťnie rozwi─ůzanie problemu teologii naturalnej, a nie sprzeciw wobec narodowego socjalizmu czy Niemieckiego Chrze┼Ťcija┼ästwa, nada┼éo ÔÇ×DeklaracjiÔÇŁ tak wyj─ůtkowy charakter.

Teolog a pa┼ästwo

P├│┼║niejsza refleksja Bartha nad pa┼ästwem zosta┼éa zawarta przede wszystkim w jego dw├│ch esejach: ÔÇ×Usprawiedliwienie i sprawiedliwo┼Ť─çÔÇŁ (Rechtfertigung und Recht) z roku 1938 oraz ÔÇ×Wsp├│lnota chrze┼Ťcija┼äska i wsp├│lnota obywatelskaÔÇŁ (Christengemeinde und B├╝rgergemeinde) z 1946. W obydwu tekstach odrzuca projekty teologii ko┼Ťcielnego izolacjonizmu, jak r├│wnie┼╝ teologii o pobudkach ideologicznych. Z jednej strony Barth nie dopuszcza┼é mo┼╝liwo┼Ťci powstania teologii, w kt├│rej Ko┼Ťci├│┼é absolutnie odseparowa┼éby si─Ö od spo┼éecze┼ästwa ÔÇô z drugiej strony nie chcia┼é, by teologia znajdowa┼éa si─Ö pod wp┼éywem jakiejkolwiek politycznej ideologii.

W pierwszej ze swoich prac Barth stara┼é si─Ö odpowiedzie─ç na pytanie, czy Bo┼╝y dar usprawiedliwienia cz┼éowieka wp┼éywa na spos├│b, w jaki cz┼éowiek stara si─Ö zaprowadzi─ç sprawiedliwo┼Ť─ç ┼Ťrodkami politycznymi. Nie by┼é to czysto teoretyczny wyw├│d: mia┼é te┼╝ za zadanie zach─Öci─ç niemieckich i szwajcarskich protestant├│w do oporu przeciwko nazizmowi. Barth odcina si─Ö w swojej pracy od dotychczasowych tradycji teologicznych ewangelicyzmu ÔÇô odrzuca pietyzm, kt├│ry rozpatruje Bo┼╝e usprawiedliwienie wy┼é─ůcznie na p┼éaszczy┼║nie duchowej, zupe┼énie nie odnosz─ůc si─Ö do ludzkich stara┼ä o sprawiedliwe spo┼éecze┼ästwo; odrzuca te┼╝ o┼Ťwieceniowy liberalizm, kt├│ry ogranicza kwesti─Ö sprawiedliwo┼Ťci jedynie do kategorii spo┼éecznych i politycznych, zupe┼énie pomijaj─ůc Bo┼╝e usprawiedliwienie w Chrystusie.

W spotkaniu Jezusa z Pi┼éatem Barth upatruje najpe┼éniejszy obraz pa┼ästwa w Nowym Testamencie. W spotkaniu tym nie ma mowy o jego metafizyce ÔÇô chodzi o okre┼Ťlenie boskiego zadania, kt├│re na nim ci─ů┼╝y, a mianowicie wprowadzanie sprawiedliwo┼Ťci. Barth zauwa┼╝a, ┼╝e nie jest ono w stanie do ko┼äca wype┼éni─ç swojego zadania, jednak B├│g nadal w nim dzia┼éa, aby poprzez Chrystusa ustanowi─ç usprawiedliwienie. Pi┼éat, kt├│rego w┼éadza ÔÇ×pochodzi z g├│ryÔÇŁ, unika odpowiedzialno┼Ťci za zaprowadzenie sprawiedliwo┼Ťci. Jednak w ostatecznym rozrachunku w┼éa┼Ťnie w tym uniku, b─Öd─ůcym pora┼╝k─ů w┼éadzy, objawia si─Ö zdecydowanie wi─Öksza sprawiedliwo┼Ť─ç, kt├│ra zostaje dokonana przez ┼Ťmier─ç Jezusa. Tym samym ÔÇô t┼éumaczy Barth ÔÇô Pi┼éat, b─Öd─ůc figur─ů pa┼ästwa, nie nale┼╝y do porz─ůdku stworzenia, lecz w pe┼éni podlega porz─ůdkowi ┼éaski. Niezale┼╝nie od tego, jak bardzo pa┼ästwa padaj─ů ofiarami pokusy stania si─Ö absolutnymi, ostatecznie nale┼╝─ů do Jezusa Chrystusa i wszystkie b─Öd─ů w ostatecznym rozrachunku zaliczone do Kr├│lestwa Bo┼╝ego.

Ko┼Ťci├│┼é nie mo┼╝e zatem odm├│wi─ç uczestnictwa w pa┼ästwie, gdy┼╝ robi─ůc tak, odmawia┼éby uczestnictwa w pa┼ästwie w og├│le, tak┼╝e w przysz┼éym Kr├│lestwie Bo┼╝ym, kt├│re ÔÇô mimo i┼╝ ma wymiar eschatologiczny ÔÇô r├│wnie┼╝ przecie┼╝ nim jest. ÔÇ×Ko┼Ťci├│┼é widzi swoj─ů przysz┼éo┼Ť─ç i nadziej─Ö nie w niebia┼äskim obrazie samego siebie, lecz w prawdziwym niebia┼äskim pa┼ästwieÔÇŁ ÔÇô pisze w eseju ÔÇ×Usprawiedliwienie i sprawiedliwo┼Ť─çÔÇŁ. Bycie odpowiedzialnym przed pa┼ästwem zak┼éada chrze┼Ťcija┼äski os─ůd i aktywn─ů odpowied┼║ na dzia┼éalno┼Ť─ç pa┼ästwa, jednak bez ch─Öci i ambicji stawania si─Ö nim. Dla Bartha zar├│wno Ko┼Ťci├│┼é, jak i pa┼ästwo s─ů ┼Ťwiadkami Bo┼╝ego Kr├│lestwa ÔÇô oznacza to, ┼╝e Ko┼Ťci├│┼é nie mo┼╝e ca┼ékowicie odseparowa─ç si─Ö od sfery pa┼ästwowej. Oczywi┼Ťcie nie wynika st─ůd, ┼╝e wymaga to zrzeczenia si─Ö przez niego swojej to┼╝samo┼Ťci; wr─Öcz przeciwnie ÔÇô wskazywanie na t─Ö inn─ů rzeczywisto┼Ť─ç wymaga pokory zar├│wno od Ko┼Ťcio┼éa, jak i od pa┼ästwa.

Mi─Ödzy ideologi─ů a ┼Ťwiadectwem

W p├│┼║niejszej pracy z 1946 roku Barth zag┼é─Öbia si─Ö w analiz─Ö istotnego dla niego w tym czasie poj─Öcia analogii. Odpowiedzialno┼Ťci─ů Ko┼Ťcio┼éa jest bycie ┼Ťwiadkiem Bo┼╝ego Kr├│lestwa w taki spos├│b, ┼╝eby dzia┼éalno┼Ť─ç pa┼ästwa mog┼éa je odzwierciedla─ç. Dajmy na to ÔÇô nastawienie Jezusa do ubogich i wykluczonych powinno by─ç wskaz├│wk─ů dla polityki pa┼ästwa w kwestiach polityki spo┼éecznej. Barth wyobra┼╝a┼é sobie Kr├│lestwo Bo┼╝e jako wsp├│lne centrum dw├│ch okr─Ög├│w: wewn─Ötrzny okr─ůg to wsp├│lnota chrze┼Ťcija┼äska, zewn─Ötrzny ÔÇô wsp├│lnota obywatelska. W tym przypadku Ko┼Ťci├│┼é r├│┼╝ni si─Ö od pa┼ästwa tym, ┼╝e posiada wiedz─Ö o tym w┼éa┼Ťnie wsp├│lnym ┼Ťrodku. Pa┼ästwo jest ÔÇ×nie┼Ťwiadome, neutralne i poga┼äskieÔÇŁ ÔÇô pr├│buje zaprowadzi─ç ┼éad, jednak nie zna swojego centrum, wi─Öc wszelkie jego dzia┼éania s─ů zawsze powierzchowne i reakcyjne. Dlatego ÔÇô ponownie ÔÇô rol─ů Ko┼Ťcio┼éa jest tworzenie ÔÇ×narracjiÔÇŁ dla pa┼ästwa, w kt├│rej uzmys┼éowi┼éby mu, ┼╝e jego najwy┼╝szym celem jest oddawanie chwa┼éy Bogu.

Barth nigdy nie dopuszcza┼é, aby Ko┼Ťci├│┼é stawa┼é si─Ö pa┼ästwem lub ┼╝eby by┼é on zaprz─Ögni─Öty do swoich cel├│w przez jak─ůkolwiek parti─Ö. Owszem, powinien by─ç politycznie zaanga┼╝owany, lecz przede wszystkim poprzez bycie aktywnym ┼Ťwiadectwem Bo┼╝ego S┼éowa. ┼Üwiadectwo to mia┼éo poprzez poszczeg├│lne jednostki trafia─ç z Ko┼Ťcio┼éa do pa┼ästwa.

W obliczu rozwoju komunizmu i podzia┼éu ┼Ťwiata na dwa bloki Barth ÔÇô co zaskakuj─ůce ÔÇô nie chcia┼é zajmowa─ç jednoznacznego stanowiska. Dopiero w odpowiedzi na list Emila Brunnera zawar┼é on wyja┼Ťnienie swojej pozycji ÔÇô Ko┼Ťci├│┼é nie mo┼╝e wiecznie zajmowa─ç si─Ö r├│┼╝nymi ÔÇ×izmamiÔÇŁ i systemami, musi przygl─ůda─ç si─Ö historycznym rzeczywisto┼Ťciom w ┼Ťwietle Bo┼╝ego S┼éowa. Ka┼╝dy przypadek musi by─ç przez Ko┼Ťci├│┼é rozpatrywany indywidualnie ÔÇô nie ma miejsca na usystematyzowanie historii politycznej. Nale┼╝y zatem rozr├│┼╝ni─ç mi─Ödzy nazizmem, kt├│remu Ko┼Ťci├│┼é w spos├│b oczywisty musia┼é si─Ö przeciwstawi─ç, a komunizmem, wobec kt├│rego nale┼╝y zachowa─ç pow┼Ťci─ůgliwo┼Ť─ç i ostro┼╝nie oceni─ç, czy uro┼Ťnie on w ÔÇ×potworaÔÇŁ.

Karl Barth, mimo bycia teologiem ewangelickim, zas┼éuguje na uwag─Ö tak┼╝e przedstawicieli innych wyzna┼ä. Zaanga┼╝owanie polityczne Ko┼Ťcio┼éa, kt├│re nierzadko nas bulwersuje, mo┼╝e mie─ç tak┼╝e wymiar pozytywny. Musi by─ç jednak poparte gruntown─ů analiz─ů teologiczn─ů i otwarciem na rozw├│j. Dlatego te┼╝ Barth m├│g┼éby by─ç wzorem nie tylko dla przysz┼éych i obecnych teolog├│w, ale i polityk├│w ÔÇô je┼Ťli nie jest to nadziej─ů na zbyt wiele.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś