fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Ku czerwonej teologii politycznej

Odpowiedzialno艣ci膮 Ko艣cio艂a jest bycie 艣wiadkiem Bo偶ego Kr贸lestwa w taki spos贸b, 偶eby dzia艂alno艣膰 pa艅stwa mog艂a je odzwierciedla膰. Dajmy na to 鈥 nastawienie Jezusa do ubogich i wykluczonych powinno by膰 wskaz贸wk膮 dla polityki pa艅stwa w kwestiach polityki spo艂ecznej.
Ku czerwonej teologii politycznej
ilustr.: Anna Gwiazda

Nazywany przez wsp贸艂czesnych 鈥瀋zerwonym pastorem鈥 Karl Barth wydaje si臋 odpowiada膰 na niepewno艣膰 dotycz膮c膮 przeplatania si臋 teologii z polityk膮. Lub te偶 teologa z politykiem, gdy偶 wst膮pienie do Socjaldemokratycznej Partii Szwajcarii nie przeszkodzi艂o mu w uzyskaniu miana 鈥瀗ajwa偶niejszego teologa ewangelickiego XX wieku鈥.
Do partii wst膮pi艂 w 1911 roku z potrzeby aktywnego wspierania robotnik贸w walcz膮cych o polepszenie swojej sytuacji. Ch臋膰 partyjnej walki z niesprawiedliwo艣ci膮 w 偶adnej mierze jednak nie przeszkodzi艂a mu w krytykowaniu swojej partii za g艂os poparcia, jaki wyrazi艂a dla rozpoczynaj膮cej si臋 wojny.

Zerwanie z teologi膮 naturaln膮

O Barthcie-teologu zrobi艂o si臋 g艂o艣no w roku 1919. To wtedy ukaza艂 si臋 jego 鈥濳omentarz do 芦Listu do Rzymian禄鈥. Praca ta, rewolucyjna dla europejskiej teologii, poddawa艂a krytyce teologi臋 naturaln膮, zgodnie z kt贸r膮 cz艂owiek mo偶e dowiedzie膰 si臋 o Bogu ze 藕r贸de艂 innych ni偶 Bo偶e objawienie w Chrystusie. B贸g jako Ca艂kowicie Inny (der ganz Andere) mo偶e by膰 鈥 wed艂ug Bartha 鈥 poznany wy艂膮cznie dzi臋ki dzia艂aniu Bo偶ego S艂owa.

Odej艣cie Bartha od kr贸luj膮cej dotychczas na ewangelickich wydzia艂ach liberalnej teologii naturalnej mia艂o przynajmniej w cz臋艣ci przyczyn臋 polityczn膮 鈥 by艂o reakcj膮 na imperialistyczn膮 polityk臋 Niemiec podczas I wojny 艣wiatowej. W swoim p贸藕niejszym dziele 鈥濩z艂owiecze艅stwo Boga鈥 pisa艂: 鈥濪ziewi臋膰dziesi臋ciu trzech niemieckich intelektualist贸w [鈥 popar艂o [w sierpniu 1914] polityk臋 wojenn膮 Wilhelma II i jego doradc贸w. Ku swojemu przera偶eniu odkry艂em po艣r贸d nich prawie wszystkich moich nauczycieli teologii [鈥. Zda艂em sobie spraw臋, 偶e nie mog臋 ju偶 d艂u偶ej pod膮偶a膰 za ich etyk膮 i dogmatyk膮 lub ich rozumieniem Biblii i historii. Dla mnie dziewi臋tnastowieczna teologia nie mia艂a ju偶 偶adnej przysz艂o艣ci鈥.

Kwestia imperialistycznych aspiracji Niemiec czy te偶 p贸藕niejszy problem nazizmu nie by艂y dla Bartha problemami politycznymi z teologicznymi implikacjami, lecz przede wszystkim problemami teologicznymi, z kt贸rych dopiero wynika艂y konsekwencje natury politycznej. Ka偶da kwestia polityczna musi by膰 u Bartha rozpatrywana z perspektywy teologicznej, nigdy na odwr贸t.

Ko艣ci贸艂 wyznaj膮cy

W 1934 roku w reakcji na faszyzowanie si臋 niemieckiego ewangelicyzmu i rozw贸j prohitlerowskiego ruchu Niemieckiego Chrze艣cija艅stwa (Die Deutsche Christen) powsta艂 Ko艣ci贸艂 Wyznaj膮cy (Die Bekennende Kirche), w kt贸rym dzia艂ali tacy teologowie jak Martin Niem枚ller czy Dietrich Bonhoeffer. Teologiczny manifest tego antyfaszystowskiego ruchu, kt贸rego powstanie otworzy艂o okres tak zwanego Kirchenkampf, wyszed艂 jednak g艂贸wnie spod pi贸ra Karla Bartha. W艂a艣nie w 鈥濼eologicznej Deklaracji z Barmen鈥 (Die Barmer Theologische Erkl盲rung) po raz pierwszy zaprezentowa艂 Barth rozumienie swojej politycznej roli teologa.

鈥濪eklaracja鈥 rozpoczyna si臋 od stwierdzenia, 偶e Jezus Chrystus jest jedynym i prawdziwym S艂owem Boga, kt贸rego nale偶y s艂ucha膰. Odrzuca podporz膮dkowanie Ko艣cio艂a pa艅stwu oraz pa艅stwa Ko艣cio艂owi. Wyra偶a te偶 sprzeciw wobec przyw贸dztwa Hitlera, kt贸remu przeciwstawia Jezusa, b臋d膮cego jedynym i absolutnym Panem. Widoczny chrystocentryzm i ekskluzywizm objawieniowy 鈥濪eklaracji鈥 wynika z prze艣wiadczenia Bartha, 偶e Ko艣ci贸艂 nie b臋dzie w stanie przeciwstawi膰 si臋 panuj膮cej ideologii, dop贸ki problem z teologi膮 naturaln膮 nie zostanie rozwi膮zany. Teologia ta 鈥 w rozumieniu Bartha 鈥 by艂a winna relatywizmowi i przesadnemu humanistycznemu optymizmowi 鈥 jedynym stosunkiem mi臋dzy Bogiem i cz艂owiekiem jest 鈥瀗iesko艅czona r贸偶nica jako艣ciowa鈥 mi臋dzy nimi. Boga jako Boga mo偶na zrozumie膰 tylko z perspektywy 鈥瀔ryzysu鈥 stworzenia. Po latach Barth mia艂 pisa膰, 偶e to w艂a艣nie rozwi膮zanie problemu teologii naturalnej, a nie sprzeciw wobec narodowego socjalizmu czy Niemieckiego Chrze艣cija艅stwa, nada艂o 鈥濪eklaracji鈥 tak wyj膮tkowy charakter.

Teolog a pa艅stwo

P贸藕niejsza refleksja Bartha nad pa艅stwem zosta艂a zawarta przede wszystkim w jego dw贸ch esejach: 鈥濽sprawiedliwienie i sprawiedliwo艣膰鈥 (Rechtfertigung und Recht) z roku 1938 oraz 鈥濿sp贸lnota chrze艣cija艅ska i wsp贸lnota obywatelska鈥 (Christengemeinde und B眉rgergemeinde) z 1946. W obydwu tekstach odrzuca projekty teologii ko艣cielnego izolacjonizmu, jak r贸wnie偶 teologii o pobudkach ideologicznych. Z jednej strony Barth nie dopuszcza艂 mo偶liwo艣ci powstania teologii, w kt贸rej Ko艣ci贸艂 absolutnie odseparowa艂by si臋 od spo艂ecze艅stwa 鈥 z drugiej strony nie chcia艂, by teologia znajdowa艂a si臋 pod wp艂ywem jakiejkolwiek politycznej ideologii.

W pierwszej ze swoich prac Barth stara艂 si臋 odpowiedzie膰 na pytanie, czy Bo偶y dar usprawiedliwienia cz艂owieka wp艂ywa na spos贸b, w jaki cz艂owiek stara si臋 zaprowadzi膰 sprawiedliwo艣膰 艣rodkami politycznymi. Nie by艂 to czysto teoretyczny wyw贸d: mia艂 te偶 za zadanie zach臋ci膰 niemieckich i szwajcarskich protestant贸w do oporu przeciwko nazizmowi. Barth odcina si臋 w swojej pracy od dotychczasowych tradycji teologicznych ewangelicyzmu 鈥 odrzuca pietyzm, kt贸ry rozpatruje Bo偶e usprawiedliwienie wy艂膮cznie na p艂aszczy藕nie duchowej, zupe艂nie nie odnosz膮c si臋 do ludzkich stara艅 o sprawiedliwe spo艂ecze艅stwo; odrzuca te偶 o艣wieceniowy liberalizm, kt贸ry ogranicza kwesti臋 sprawiedliwo艣ci jedynie do kategorii spo艂ecznych i politycznych, zupe艂nie pomijaj膮c Bo偶e usprawiedliwienie w Chrystusie.

W spotkaniu Jezusa z Pi艂atem Barth upatruje najpe艂niejszy obraz pa艅stwa w Nowym Testamencie. W spotkaniu tym nie ma mowy o jego metafizyce 鈥 chodzi o okre艣lenie boskiego zadania, kt贸re na nim ci膮偶y, a mianowicie wprowadzanie sprawiedliwo艣ci. Barth zauwa偶a, 偶e nie jest ono w stanie do ko艅ca wype艂ni膰 swojego zadania, jednak B贸g nadal w nim dzia艂a, aby poprzez Chrystusa ustanowi膰 usprawiedliwienie. Pi艂at, kt贸rego w艂adza 鈥瀙ochodzi z g贸ry鈥, unika odpowiedzialno艣ci za zaprowadzenie sprawiedliwo艣ci. Jednak w ostatecznym rozrachunku w艂a艣nie w tym uniku, b臋d膮cym pora偶k膮 w艂adzy, objawia si臋 zdecydowanie wi臋ksza sprawiedliwo艣膰, kt贸ra zostaje dokonana przez 艣mier膰 Jezusa. Tym samym 鈥 t艂umaczy Barth 鈥 Pi艂at, b臋d膮c figur膮 pa艅stwa, nie nale偶y do porz膮dku stworzenia, lecz w pe艂ni podlega porz膮dkowi 艂aski. Niezale偶nie od tego, jak bardzo pa艅stwa padaj膮 ofiarami pokusy stania si臋 absolutnymi, ostatecznie nale偶膮 do Jezusa Chrystusa i wszystkie b臋d膮 w ostatecznym rozrachunku zaliczone do Kr贸lestwa Bo偶ego.

Ko艣ci贸艂 nie mo偶e zatem odm贸wi膰 uczestnictwa w pa艅stwie, gdy偶 robi膮c tak, odmawia艂by uczestnictwa w pa艅stwie w og贸le, tak偶e w przysz艂ym Kr贸lestwie Bo偶ym, kt贸re 鈥 mimo i偶 ma wymiar eschatologiczny 鈥 r贸wnie偶 przecie偶 nim jest. 鈥濳o艣ci贸艂 widzi swoj膮 przysz艂o艣膰 i nadziej臋 nie w niebia艅skim obrazie samego siebie, lecz w prawdziwym niebia艅skim pa艅stwie鈥 鈥 pisze w eseju 鈥濽sprawiedliwienie i sprawiedliwo艣膰鈥. Bycie odpowiedzialnym przed pa艅stwem zak艂ada chrze艣cija艅ski os膮d i aktywn膮 odpowied藕 na dzia艂alno艣膰 pa艅stwa, jednak bez ch臋ci i ambicji stawania si臋 nim. Dla Bartha zar贸wno Ko艣ci贸艂, jak i pa艅stwo s膮 艣wiadkami Bo偶ego Kr贸lestwa 鈥 oznacza to, 偶e Ko艣ci贸艂 nie mo偶e ca艂kowicie odseparowa膰 si臋 od sfery pa艅stwowej. Oczywi艣cie nie wynika st膮d, 偶e wymaga to zrzeczenia si臋 przez niego swojej to偶samo艣ci; wr臋cz przeciwnie 鈥 wskazywanie na t臋 inn膮 rzeczywisto艣膰 wymaga pokory zar贸wno od Ko艣cio艂a, jak i od pa艅stwa.

Mi臋dzy ideologi膮 a 艣wiadectwem

W p贸藕niejszej pracy z 1946 roku Barth zag艂臋bia si臋 w analiz臋 istotnego dla niego w tym czasie poj臋cia analogii. Odpowiedzialno艣ci膮 Ko艣cio艂a jest bycie 艣wiadkiem Bo偶ego Kr贸lestwa w taki spos贸b, 偶eby dzia艂alno艣膰 pa艅stwa mog艂a je odzwierciedla膰. Dajmy na to 鈥 nastawienie Jezusa do ubogich i wykluczonych powinno by膰 wskaz贸wk膮 dla polityki pa艅stwa w kwestiach polityki spo艂ecznej. Barth wyobra偶a艂 sobie Kr贸lestwo Bo偶e jako wsp贸lne centrum dw贸ch okr臋g贸w: wewn臋trzny okr膮g to wsp贸lnota chrze艣cija艅ska, zewn臋trzny 鈥 wsp贸lnota obywatelska. W tym przypadku Ko艣ci贸艂 r贸偶ni si臋 od pa艅stwa tym, 偶e posiada wiedz臋 o tym w艂a艣nie wsp贸lnym 艣rodku. Pa艅stwo jest 鈥瀗ie艣wiadome, neutralne i poga艅skie鈥 鈥 pr贸buje zaprowadzi膰 艂ad, jednak nie zna swojego centrum, wi臋c wszelkie jego dzia艂ania s膮 zawsze powierzchowne i reakcyjne. Dlatego 鈥 ponownie 鈥 rol膮 Ko艣cio艂a jest tworzenie 鈥瀗arracji鈥 dla pa艅stwa, w kt贸rej uzmys艂owi艂by mu, 偶e jego najwy偶szym celem jest oddawanie chwa艂y Bogu.

Barth nigdy nie dopuszcza艂, aby Ko艣ci贸艂 stawa艂 si臋 pa艅stwem lub 偶eby by艂 on zaprz臋gni臋ty do swoich cel贸w przez jak膮kolwiek parti臋. Owszem, powinien by膰 politycznie zaanga偶owany, lecz przede wszystkim poprzez bycie aktywnym 艣wiadectwem Bo偶ego S艂owa. 艢wiadectwo to mia艂o poprzez poszczeg贸lne jednostki trafia膰 z Ko艣cio艂a do pa艅stwa.

W obliczu rozwoju komunizmu i podzia艂u 艣wiata na dwa bloki Barth 鈥 co zaskakuj膮ce 鈥 nie chcia艂 zajmowa膰 jednoznacznego stanowiska. Dopiero w odpowiedzi na list Emila Brunnera zawar艂 on wyja艣nienie swojej pozycji 鈥 Ko艣ci贸艂 nie mo偶e wiecznie zajmowa膰 si臋 r贸偶nymi 鈥瀒zmami鈥 i systemami, musi przygl膮da膰 si臋 historycznym rzeczywisto艣ciom w 艣wietle Bo偶ego S艂owa. Ka偶dy przypadek musi by膰 przez Ko艣ci贸艂 rozpatrywany indywidualnie 鈥 nie ma miejsca na usystematyzowanie historii politycznej. Nale偶y zatem rozr贸偶ni膰 mi臋dzy nazizmem, kt贸remu Ko艣ci贸艂 w spos贸b oczywisty musia艂 si臋 przeciwstawi膰, a komunizmem, wobec kt贸rego nale偶y zachowa膰 pow艣ci膮gliwo艣膰 i ostro偶nie oceni膰, czy uro艣nie on w 鈥瀙otwora鈥.

Karl Barth, mimo bycia teologiem ewangelickim, zas艂uguje na uwag臋 tak偶e przedstawicieli innych wyzna艅. Zaanga偶owanie polityczne Ko艣cio艂a, kt贸re nierzadko nas bulwersuje, mo偶e mie膰 tak偶e wymiar pozytywny. Musi by膰 jednak poparte gruntown膮 analiz膮 teologiczn膮 i otwarciem na rozw贸j. Dlatego te偶 Barth m贸g艂by by膰 wzorem nie tylko dla przysz艂ych i obecnych teolog贸w, ale i polityk贸w 鈥 je艣li nie jest to nadziej膮 na zbyt wiele.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij