Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Ko艣ci贸艂 przysz艂o艣ci

Gdy Ko艣ci贸艂 P贸艂nocny prze偶ywa kryzys powo艂a艅, Po艂udnie jest m艂odsze i dynamiczniejsze: od roku 1972 w ca艂ej Ameryce 艁aci艅skiej liczba seminarzyst贸w wzros艂a o 440% (sic!), a mimo to wci膮偶 brakuje tam ksi臋偶y.

Ilustr.: Antek Sieczkowski

Jaki b臋dzie Ko艣ci贸艂 przysz艂o艣ci? Du偶o mo偶e si臋 zmieni膰. Chocia偶 papie偶 Franciszek generalnie deklaruje kontynuowanie linii swoich poprzednik贸w, to z jego dzia艂ania i wypowiedzi a偶 bije duch Ko艣cio艂a Po艂udniowego. Dok膮d zatem zmierzamy?

 

Wyb贸r papie偶a Franciszka i jego dotychczasowa dzia艂alno艣膰 wzbudzaj膮 du偶e nadzieje na znaczne zmiany w szeregu sfer pos艂ugi Ko艣cio艂a 鈥 zmiany, kt贸rych konieczno艣膰 jest coraz bardziej widoczna. Dlatego interesuj膮ce mo偶e by膰 przyjrzenie si臋 analizie problem贸w, z kt贸rymi musi zmierzy膰 si臋 Ko艣ci贸艂, przeprowadzonej przez znanego watykanist臋 Johna L. Allena, korespondenta National Catholic Report, w ksi膮偶ce Ko艣ci贸艂 przysz艂o艣ci (The Future Church). Ksi膮偶ka ta, b臋d膮ca owocem dziesi臋cioletnich studi贸w, przedstawia obraz dzisiejszego Ko艣cio艂a katolickiego, uwik艂anego w szereg proces贸w globalizuj膮cego si臋 艣wiata. Przygotowuj膮c j膮, Allen odwiedzi艂 czterdzie艣ci kraj贸w, po艣wi臋ci艂 tysi膮ce godzin na wywiady mi臋dzy innymi z kardyna艂ami, biskupami, ksi臋偶mi, politykami, pracownikami socjalnymi i liderami dialogu ekumenicznego. Dzi臋ki temu, jest ona niezwykle bogata w warstwie dokumentacyjnej, w tym w olbrzymi膮 ilo艣膰 danych liczbowych, tak偶e istotnych dla opisu Ko艣cio艂a. Autor zaznacza przy tym wyra藕nie, 偶e jest dziennikarzem, a nie teologiem czy te偶 akademikiem. Jego rol膮 jest dokumentowa膰 to, co dzieje si臋 w katolicyzmie, opisywa膰, jak Ko艣ci贸艂 post臋puje w okre艣lonych sytuacjach, a nie sugerowa膰, jak powinien si臋 w nich zachowywa膰.

 

Dla przejrzysto艣ci swojej analizy Allen wyodr臋bnia dziesi臋膰 dziedzin dotycz膮cych b膮d藕 to samego Ko艣cio艂a, b膮d藕 艣wiata zewn臋trznego, z kt贸rymi Ko艣ci贸艂 musi si臋 zmierzy膰 i wobec kt贸rych musi si臋 odnajdywa膰. S膮 to: (1) Ko艣ci贸艂 w 艣wiecie, (2) katolicyzm ewangeliczny, (3) islam, (4) nowa sytuacja demograficzna, (5) zwi臋kszona rola laikatu, (6) rewolucja biotechnologiczna, (7) globalizacja, (8) ekologia, (9) wielobiegunowo艣膰 i (10) ekspansja zielono艣wi膮tkowc贸w. Omawiane dziedziny, dla uwypuklenia dynamiki zachodz膮cych w nich zmian i prognozowania dalszej ewolucji Ko艣cio艂a, nazywa trendami. Lista niew膮tpliwie jest arbitralna, ale wynika tak偶e z wieloletnich obserwacji i u艂atwia autorowi relacjonowanie dzia艂a艅 Watykanu i globalnego Ko艣cio艂a. Oczywi艣cie, trendy te zaz臋biaj膮 si臋 o siebie 鈥 wszystkie maj膮 przecie偶 wi臋kszy lub mniejszy zwi膮zek z globalizacj膮, zw艂aszcza 偶e sam Ko艣ci贸艂 jest najstarsz膮 organizacj膮 globaln膮. W nich tak偶e przejawia si臋, w r贸偶nym stopniu, dzia艂alno艣膰 Ko艣cio艂a ad intraad extra.

 

Na po艂udnie!

 

Jedn膮 z wa偶niejszych cech wsp贸艂czesnego Ko艣cio艂a jest, zdaniem Allena, to, 偶e dzia艂a on w sytuacji zmieniaj膮cych si臋 na wielk膮 skal臋 stosunk贸w ludno艣ciowych (co 艂膮czy si臋 z ogromnym problemem imigracji), a tak偶e zmieniaj膮cej si臋 sytuacji politycznej, gospodarczej i kulturowej na 艣wiecie. Warto u艣wiadomi膰 sobie, 偶e ju偶 dzi艣, spo艣r贸d ponad miliarda katolik贸w, 65% 偶yje, jak okre艣la to autor, w 鈥濳o艣ciele Po艂udniowym鈥 鈥 obejmuj膮cym Ameryk臋 艁aci艅sk膮, Afryk臋 i Azj臋, a pozosta艂e 35% w 鈥濳o艣ciele P贸艂nocnym鈥 obejmuj膮cym Europ臋, Stany Zjednoczone i Kanad臋 鈥 tereny najszybciej starzej膮cych si臋 populacji w historii cz艂owieka. Musi to wp艂yn膮膰 na zmiany w reprezentacji poszczeg贸lnych region贸w 艣wiata w hierarchii Ko艣cio艂a katolickiego (w momencie wyboru Benedykta XVI na papie偶a, W艂ochy z 55 milionami katolik贸w mia艂y 19 g艂os贸w elektorskich, tyle samo, co Afryka i Azja z 237 milionami wiernych). Vaticanum II zgromadzi艂o 2865 biskup贸w, dzi艣 jest ich ju偶 ponad 5600. Kolejny synod mo偶e odby膰 si臋 poza Europ膮.

 

Ko艣cio艂y P贸艂nocny i Po艂udniowy r贸偶ni膮 si臋 od siebie pod wieloma aspektami. Gdy P贸艂noc prze偶ywa w ci膮gu ostatnich 25-30 lat kryzys powo艂a艅, Po艂udnie jest m艂odsze i dynamiczniejsze: od roku 1972 w ca艂ej Ameryce 艁aci艅skiej liczba seminarzyst贸w wzros艂a o 440% (sic!), a mimo to wci膮偶 brakuje tam ksi臋偶y. W przeciwie艅stwie do Ko艣cio艂a P贸艂nocnego, ma ono problem nie tyle z sekularyzacj膮, co z faktem, 偶e znajduje si臋 na bardzo konkurencyjnym 鈥瀝eligijnym targowisku鈥, wsp贸艂zawodnicz膮c z islamem, a tak偶e z zielono艣wi膮tkowcami 鈥 najpr臋偶niej rozwijaj膮c膮 si臋 grup膮 chrze艣cija艅sk膮 (380 milion贸w wyznawc贸w). W XXI wieku stan膮 si臋 oni g艂贸wnymi 鈥瀒nnymi chrze艣cijanami鈥, zdominowawszy 鈥 zdaniem Allena 鈥 prawos艂awie. W艣r贸d katolik贸w elementy wsp贸lne z zielono艣wi膮tkowcami ma ruch charyzmatyczny, obejmuj膮cy dzi艣 oko艂o 120 milion贸w os贸b.

 

Ko艣ci贸艂 Po艂udniowy mniej interesuj膮 takie sprawy jak prymat papie偶a, kuria rzymska, wy艣wi臋canie kobiet, celibat i reformy instytucjonalne, bardziej natomiast problemy z poligami膮 i czarownictwem. Jest bardziej nastawiony na rzeczywisto艣膰 duchow膮 鈥 cudowne uzdrowienia, egzorcyzmy, dzia艂alno艣膰 z艂ych duch贸w. W Ko艣ciele azjatyckim rozwija si臋 teologia religijnego pluralizmu, poniewa偶 jest on lepiej przygotowany do dialogu z wielkimi kulturami i religiami tego regionu, na co wskazuj膮 zreszt膮 dzia艂ania Federacji Konferencji Biskup贸w Azjatyckich (FABC). Og贸lnie rzecz bior膮c, Po艂udnie jest bardziej ni偶 P贸艂noc nastawione ad extra. I to w艂a艣nie utrzymanie r贸wnowagi miedzy jedno艣ci膮 a zr贸偶nicowaniem w Ko艣ciele b臋dzie jego jedn膮 z g艂贸wnych trosk w bie偶膮cym stuleciu.

 

Ku dobru wsp贸lnemu

 

W stosunkach Ko艣cio艂a z innymi religiami na pierwszy plan wysuwa si臋 dialog z islamem, przewa偶aj膮c nad dialogiem z judaizmem. Allen zwraca uwag臋 na pewne elementy 艂膮cz膮ce Ko艣ci贸艂 z islamem, takie jak etyka seksualna, stosunek do aborcji i homoseksualizmu, a tak偶e kwestie sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej. Ta ostatnia sfera pozostaje w centrum uwagi Ko艣cio艂a, zw艂aszcza Po艂udniowego, kt贸ry ma do czynienia z wielkimi obszarami biedy i najwi臋kszym w 艣wiecie rozwarstwieniem spo艂eczno-ekonomicznym ludno艣ci. Na Konferencji Generalnej Biskup贸w Ameryki 艁aci艅skiej i Karaib贸w w 2007 roku, zwr贸cili oni uwag臋 na powi臋kszaj膮c膮 si臋 w wyniku globalizacji r贸偶nic臋 mi臋dzy biednymi a bogatymi i m贸wili o 鈥瀢ielu znakach desperacji a nawet gniewu鈥, a tak偶e o 鈥瀗eoliberalnym modelu ekonomicznym鈥, kt贸ry 鈥瀟worzy bogate mniejszo艣ci kosztem ubo偶enia wi臋kszo艣ci鈥. Takie samo przes艂anie odnajdujemy zreszt膮 w encyklikach spo艂ecznych papie偶y, zw艂aszcza Jana Paw艂a II i Benedykta XVI.

 

Allen zauwa偶a, 偶e spo艂eczne nauczanie Ko艣cio艂a przenosi si臋 z p艂aszczyzny narodowej na mi臋dzynarodow膮, popieraj膮c t臋 tez臋 licznymi przyk艂adami. Bardzo silny g艂os przeciwko biedzie i niesprawiedliwo艣ci pop艂yn膮艂 od zgromadzenia ponad 3000 cz艂onk贸w katolickich ruch贸w, stowarzysze艅, zakon贸w oraz indywidualnych ksi臋偶y i 艣wieckich, kt贸re odby艂o si臋 w Genui w 2001 roku, a kt贸re poprzedzi艂o spotkanie przyw贸dc贸w kraj贸w grupy G8. Powsta艂 dokument pod tytu艂em 鈥濳atolickie podej艣cie do globalizacji鈥, kt贸rego generalny wyd藕wi臋k dobrze ilustruje wypowied藕 przedstawiciela Gwinei-Bissau stwierdzaj膮ca, 偶e wsp贸艂czesny kapitalizm implicite funkcjonuje w oparciu o 鈥瀟eologi臋鈥 extra mercatum nulla salus 鈥 鈥瀙oza rynkiem nie ma zbawienia鈥. Niew膮tpliwie sprawy te b臋d膮 pozostawa膰 w centrum uwagi Ko艣cio艂a, zw艂aszcza w zwi膮zku z oczekiwan膮 dominacj膮 w nim Po艂udnia.

 

Od wielu ju偶 lat wyzwaniem dla Ko艣cio艂a sta艂a si臋 r贸wnie偶 biotechnologia 鈥 tu w gr臋 wchodz膮 nowe technologie genetyczne i medyczne, kt贸re mog膮 uderza膰 w godno艣膰 i wolno艣膰 cz艂owieka, a tak偶e genetycznie modyfikowane organizmy (GMO), stosunek do kt贸rych jest wewn膮trz Ko艣cio艂a przedmiotem kontrowersji. Gdy w 2009 roku Papieska Akademia Nauk udzieli艂a silnego poparcia dla GMO, spotka艂o si臋 to z krytyk膮 r贸偶nych 艣rodowisk, tak偶e w Ko艣ciele. Ko艣ci贸艂 bardzo powa偶nie traktuje zmiany klimatyczne, przewa偶nie uznaj膮c za przekonywaj膮ce argumenty za udzia艂em w nich cz艂owieka. Podobnie z wielk膮 trosk膮 podchodzi on do problem贸w ekologicznych, w tym do braku dost臋pu do wody, powodowanego zmianami klimatycznymi, ale te偶 cz臋艣ciowo zwi膮zanego z prywatyzacj膮 jej uj臋膰 i dostaw (wed艂ug raportu CIA, w 2015 roku po艂owa ludzko艣ci b臋dzie 偶y艂a w 鈥瀞tresie wodnym鈥). S膮 to przejawy troski Ko艣cio艂a o dobro wsp贸lne, tak silnie podkre艣lane w katolickiej nauce spo艂ecznej, kt贸ra, jak twierdzi Allen, mo偶e by膰 tak偶e bardzo pomocna w przezwyci臋偶aniu kryzysu ekonomicznego.

 

W r臋ce 艣wieckich

 

Trend, kt贸ry autor nazywa katolicyzmem ewangelicznym, przejawia si臋 za艣 szczeg贸lnie w Ko艣ciele P贸艂nocnym i polega na silnym d膮偶eniu do konsolidacji ortodoksyjnej i strukturalnej, do zachowania jedno艣ci i to偶samo艣ci wobec 艣wiata i ma charakter konserwatywny. Allen stwierdza, 偶e w miejsce s艂ynnego soborowego aggiornamento, maj膮cego uaktualni膰 struktury i doktryn臋 Ko艣cio艂a, aby m贸g艂 on otworzy膰 si臋 na 艣wiat, nurt ten podkre艣la przede wszystkim to, w czym Ko艣ci贸艂 odr贸偶nia si臋 w swej tradycyjnej my艣li, mowie i praktyce od nowoczesno艣ci. Powraca wi臋c tradycyjna liturgia, odradza si臋 Msza trydencka i komunia podawana do ust. Hierarchowie naciskaj膮, aby katolickie uniwersytety, szpitale i instytucje charytatywne odr贸偶nia艂y si臋 od odpowiednich instytucji 艣wieckich. W nauczaniu Benedykta XVI przejawia艂o si臋 pogodzenie z tym, 偶e Ko艣ci贸艂, zw艂aszcza P贸艂nocny, b臋dzie si臋 w najbli偶szym czasie liczebnie kurczy艂. Papie偶 stawia艂 wi臋c na tworzenie 鈥瀔reatywnych mniejszo艣ci鈥, kt贸re b臋d膮 reformowa膰 Ko艣ci贸艂 w zgodzie z jego tradycj膮. Allen notuje, 偶e katolicy nastawieni reformatorsko, w tym teologowie, mieli sw贸j czas od p贸藕nych lat 60. poprzez lata 80.. Od pontyfikatu Jana Paw艂a II Ko艣ci贸艂 staje si臋 bardziej ewangeliczny tak, jak to autor definiuje. Przewiduje on te偶, 偶e otwarta, wywa偶ona prasa katolicka, spe艂niaj膮ca najwy偶sze standardy dziennikarstwa, b臋dzie by膰 mo偶e mia艂a trudno艣ci z oficjalnym Ko艣cio艂em, poniewa偶 oczekuje on, 偶e katolik w sponsorowanych przez niego publikacjach znajdzie jego stanowiska prezentowane wiernie i z sympati膮.

 

Z drugiej strony nast臋puje ogromny wzrost roli 艣wieckich w Ko艣ciele. Wi膮偶e si臋 to z niewystarczaj膮c膮 liczb膮 ksi臋偶y. 艢wieccy przejmuj膮 od nich szereg funkcji, takich jak katecheza, przewodnictwo w modlitwie, opieka nad chorymi i administracja, zwi臋ksza si臋 znaczenie kobiet, w艣r贸d kt贸rych obserwuje si臋 o偶ywion膮 aktywno艣膰 religijn膮. Ten wzrost roli 艣wieckich powoduje obawy w艣r贸d cz臋艣ci hierarch贸w, 偶e strac膮 kontrol臋 nad parafiami, a kap艂a艅stwo przestanie by膰, poza sprawowaniem sakrament贸w, formacj膮 wyr贸偶niaj膮c膮. Autor zwraca te偶 uwag臋 na brak przejrzysto艣ci finans贸w ko艣cielnych i marne op艂acanie 艣wieckich pracownik贸w Ko艣cio艂a.

 

Domen臋 艣wieckich stanowi膮 tak偶e ruchy katolickie (obecnie uznawanych przez Watykan jest sto dwadzie艣cia). Tworz膮 si臋 te偶, g艂贸wnie w Stanach Zjednoczonych, subkultury skupione na okre艣lonych aspektach katolicyzmu takich jak liturgia, reformy strukturalne, charyzmatyczno艣膰, walka o pok贸, czy sprawiedliwo艣膰 spo艂eczn膮 鈥 Allen nazywa to plemienno艣ci膮. Powstaj膮 katolickie media niezale偶ne od hierarchii. Ca艂o艣ciowo 艣wieccy zaczynaj膮 tworzy膰 coraz silniejszy Ko艣ci贸艂 鈥瀙oziomy鈥, bardziej elastyczny i lepiej przygotowany do stawiania czo艂a szybko zachodz膮cym w 艣wiecie zmianom, ni偶 Ko艣ci贸艂 hierarchiczny o skostnia艂ych strukturach i kierowany przez wiekowych przyw贸dc贸w. Allen konkluduje: 鈥濿 katolicyzmie przysz艂o艣ci organizacje pozarz膮dowe, nowe ruchy, zakony i r贸偶ne ad hoc tworzone sieci, bez formalnego przyw贸dztwa i struktur, b臋d膮 stanowi艂y o publicznej roli Ko艣cio艂a bardziej ni偶 jego oficjalne kierownictwo鈥. To 艣wieccy b臋d膮 w znacznym stopniu decydowa膰 o tym, jak Ko艣ci贸艂 b臋dzie si臋 odnajdywa膰 w omawianych tu trendach. Przysz艂o艣膰 Ko艣cio艂a b臋dzie zale偶e膰 od tego, 鈥瀋o b臋dzie si臋 dzia艂o w katolickich sercach, od zdolno艣ci ponad miliarda indywidualnych katolik贸w do ogarni臋cia zar贸wno nadziei jak i niebezpiecze艅stw, kt贸re niesie nowa, historyczna sytuacja鈥.

 

Czas Franciszka

 

My艣l臋, 偶e wszystkie lub prawie wszystkie spostrze偶enia i analizy Allena, zamieszczone w ksi膮偶ce wydanej w 2009 roku, zachowywa艂y pe艂n膮 aktualno艣膰 do momentu wyboru papie偶a Franciszka. Teraz du偶o mo偶e si臋 zmieni膰 鈥 wielu autor贸w zastanawia si臋, w jakich dziedzinach i w jakim kierunku. Mimo 偶e papie偶 Franciszek generalnie deklaruje kontynuowanie linii swoich poprzednik贸w, to z jego dzia艂ania i wypowiedzi a偶 bije duch Ko艣cio艂a Po艂udniowego. Na pewno uwidacznia si臋 to w jeszcze silniejszym ni偶 u poprzednik贸w nastawieniu na preferencyjn膮 opcj臋 na rzecz ubogich, nieprzejawianiu l臋ku przed utrat膮 przez Ko艣ci贸艂 jedno艣ci i to偶samo艣ci, tak偶e w ruchu ekumenicznym i braku sentymentu do tradycyjnej liturgii. Spodziewana jest gruntowna reforma kurii rzymskiej i Ko艣cio艂a instytucjonalnego wraz z wi臋kszym otwarcie na dialog w szerokim zakresie temat贸w. To jednak dopiero pocz膮tki nowego pontyfikatu, st膮d stanowisko Franciszka i kierowanego przeze艅 Ko艣cio艂a wobec problem贸w zarysowanych prze Allena dopiero b臋dzie si臋 kszta艂towa膰.

 

Obserwuj膮c post臋powanie papie偶a Franciszka, odnosi si臋 wra偶enie, 偶e jego my艣lenie przebiega cz臋sto po drogach prostszych, niewymagaj膮cych wielkich dywagacji intelektualnych. Przypomina w tym Jana XXIII. Patrz膮c na jego tryb 偶ycia, przypomnia艂a mi si臋 wypowied藕 Jerzego Zawieyskiego, us艂yszana dawno temu na zebraniu zarz膮du Klubu Inteligencji Katolickiej, a dotycz膮ca jego wizji przysz艂ego Ko艣cio艂a: marzy mi si臋 鈥 m贸wi艂 鈥 偶e stoj膮c w kolejce do kasy biletowej na dworcu, zobacz臋 przed sob膮 skromnego m臋偶czyzn臋 z walizeczk膮, a na jego r臋ku spostrzeg臋 pier艣cie艅 Rybaka. S膮dz臋, 偶e ta wizja pisarza spotka艂aby si臋 z sympati膮 Franciszka.

 

John L. Allen jr., The Future Church, wyd. Doubley,New York, 2009.

 
Czytaj nas w ka偶dy poniedzia艂ek!

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij