Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Ko艣ci贸艂, anarchizm, dialog

Czy anarchi艣ci mog膮 realizowa膰 wskazania Katolickiej Nauki Spo艂ecznej? I czego Ko艣ci贸艂 m贸g艂by si臋 od nich nauczy膰?
Ko艣ci贸艂, anarchizm, dialog
ilustr.: Andrzej D臋bowski

Niedawno s艂ucha艂am rozmowy mi臋dzy kole偶ank膮, anarchistk膮-chrze艣cijank膮, a koleg膮, anarchist膮-ateist膮. Ten drugi rozm贸wca stwierdzi艂, 偶e wiara w Boga jest podobna do ubioru. Tak jak nie wyobra偶amy sobie z racji uwarunkowa艅 kulturowych, 偶e mogliby艣my chodzi膰 nago, tak wierz膮cy nie wyobra偶aj膮 sobie 艣wiata bez Boga 鈥 r贸wnie偶 z racji uwarunkowa艅 kulturowych. Kole偶anka jednak odpar艂a, 偶e znacznie 艂atwiejsze do wyobra偶enia z tych dw贸ch jest dla niej chodzenie nago. Pr臋dzej zrezygnujemy z daj膮cych poczucie bezpiecze艅stwa i chroni膮cych osobist膮 godno艣膰 struktur, bez kt贸rych nie wyobra偶amy sobie codziennego funkcjonowania, ni偶 z relacji, zw艂aszcza relacji mi艂o艣ci. Raj 鈥 b臋d膮cy jej najczystsz膮 postaci膮 鈥 by艂 wolny od struktur, czego symbolem jest w艂a艣nie brak ubioru. P贸藕niejszy wstyd wymagaj膮cy okrycia si臋 cho膰by listkiem jest konsekwencj膮 grzechu pierworodnego 鈥 naruszenia czy zanieczyszczenia tej relacji.

Tworzymy instytucje, struktury, schematy, konwencje, organizacje. Ten uwarunkowany kulturowo wysi艂ek ludzi ma na celu 鈥 lub chcieliby艣my, by mia艂 鈥 d膮偶enie do coraz lepszego, coraz sprawiedliwszego spo艂ecze艅stwa ziemskiego. Mo偶e te偶 by膰 podpor膮 w d膮偶eniu do autentycznych, pe艂nych mi艂o艣ci relacji z drugim cz艂owiekiem, z innymi stworzeniami i z Bogiem. Nie jest jednak rzecz膮 Kr贸lestwa Niebieskiego, kt贸re 鈥 mimo swej nazwy 鈥 nie jest struktur膮 monarchiczn膮, lecz czyst膮 mi艂o艣ci膮 trzech Os贸b Boskich ze stworzeniem.Chrystus, b臋d膮c w pe艂ni Bogiem, jest jednak r贸wnie偶 w pe艂ni cz艂owiekiem. Dlatego te偶 to na Ziemi za艂o偶y艂 instytucj臋, struktur臋 鈥 Ko艣ci贸艂, kt贸ry ma umo偶liwia膰 ludziom d膮偶enie do Nieba i wspiera膰 ich relacj臋 z Bogiem. Jednak jego cz艂onkowie znajduj膮cy si臋 w raju, zjednoczeni przez obcowanie 艣wi臋tych z lud藕mi na Ziemi, nie tworz膮 d艂u偶ej struktury na wz贸r i podobie艅stwo ziemskiej. Mimo tego cz臋sto wyobra偶amy sobie instytucje niebia艅skie jako hierarchiczne i pi臋trowe. Podobnie widzieli je autorzy Pisma 艢wi臋tego czy wcze艣ni my艣liciele chrze艣cija艅scy. Wydaje si臋 jednak, 偶e gubili w tym istot臋 Raju jako czystej, nieustrukturyzowanej relacji mi艂o艣ci.

Chc臋 鈥 jak wskazuje tytu艂 artyku艂u 鈥撀爋dpowiedzie膰 na pytanie, czy i w jaki spos贸b Ko艣ci贸艂 m贸g艂by s艂u偶y膰 Bogu i ludziom w ramach spo艂ecze艅stwa anarchistycznego, czyli okre艣lonej struktury z za艂o偶enia mo偶liwie poziomej. Ponadto: czy i jak spo艂eczno艣膰 anarchistyczna mog艂aby realizowa膰 wskazania nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a. Trzeba zapyta膰 tak偶e o mo偶liwo艣膰 i uzasadnienie wsp贸艂dzia艂ania katolik贸w z anarchistami i 鈥 last but not least 鈥 o to, czego Ko艣ci贸艂 mo偶e si臋 uczy膰 od anarchist贸w. Pytanie, czego anarchi艣ci mog膮 uczy膰 si臋 od Ko艣cio艂a, r贸wnie偶 istotne, pozostawi臋 na inny raz 鈥 by膰 mo偶e innemu autorowi lub innemu czasopismu.

Polityczne zaanga偶owanie w anarchizm jako powo艂anie

Bibli艣ci ju偶 dawno stracili nadziej臋 na obiektywny i jedyny prawdziwy wizerunek Jezusa z Nazaretu wysnuty na podstawie ewangelii. Obrazy z czterech ewangelii r贸偶ni膮 si臋 mi臋dzy sob膮, s膮 艣wiadectwem r贸偶nych tradycji przekazu, a nasze ich odczytanie jest nieodwracalnie naznaczone nasz膮 mentalno艣ci膮 i kultur膮 鈥 odbija si臋 w nim twarz czytaj膮cego czy badacza. C贸偶 dopiero m贸wi膰 o dopasowaniu Jezusa do naszych 艣wiatopogl膮d贸w politycznych: Jezus monarchista, Jezus nacjonalista (kwestia otwarta, czy 偶ydowski, czy polski鈥), Jezus konserwatysta, Jezus libera艂, Jezus chadek, Jezus komunista czy wreszcie Jezus anarchista? Nie da si臋 zaprzeczy膰, 偶e Jezus Chrystus jako cz艂owiek jakie艣 pogl膮dy polityczne mia艂. Nieraz zdarza si臋 jednak, 偶e pr贸by udowodnienia ich zbie偶no艣ci z naszymi s膮 rozpaczliwie anachroniczne i instrumentalne. Nie znaczy to oczywi艣cie, 偶e wszystkie starania uzasadnienia w艂asnego 艣wiatopogl膮du politycznego nauk膮 Jezusa s膮 r贸wnouprawnione lub r贸wnie nieuprawnione. Nie oznacza to r贸wnie偶, 偶e mamy 鈥瀙i臋knie si臋 r贸偶ni膰鈥 w ten spos贸b, i偶 pogl膮dy polityczne, rozumiane szerzej lub w臋ziej, wy艂膮czymy ca艂kowicie spod sumienia ucznia Jezusa i potraktujemy tylko jako indywidualny koloryt. Jednocze艣nie nie mo偶e tak by膰, 偶e naszym celem stanie si臋 stworzenie Jezusa na nasze podobie艅stwo. Naszym zadaniem powinno by膰 raczej na艣ladowanie Go w takich warunkach, w jakich zostali艣my postawieni, i w ten spos贸b, jaki On nam podpowiada 鈥 r贸wnie偶 przez zaanga偶owanie polityczne.

Mo偶e by膰 ono rozumiane jako realizacja indywidualnego powo艂ania, indywidualnej drogi ludzkiej w konkretnej kulturze i konkretnych warunkach 鈥 czy to 艣wi臋tej Jadwigi Kr贸lowej, czy to Alcide de Gasperiego, czy 艣wi臋tego Thomasa More鈥檃. Czy jednak mo偶e by膰 tym powo艂aniem zaanga偶owanie anarchistyczne? Nie jest moim celem tworzenie nowego podgatunku anarchizmu 鈥 jakiego艣 鈥瀔atoanarchizmu鈥. Podgatunk贸w anarchizmu jest znaczna liczba i chyba ich wystarczy. Pr贸ba stworzenia 鈥瀔atoanarchizmu鈥 w spos贸b nieunikniony zreszt膮 wywo艂a艂aby op贸r w艣r贸d anarchist贸w jako pr贸ba zaw艂aszczania idei dla podejrzanych cel贸w lub dla samej nazwy. Ustrukturyzowany 鈥瀔atoanarchizm鈥 by艂by chyba, dla wi臋kszo艣ci anarchist贸w, wypaczeniem idei, nazbyt wybi贸rczym jej potraktowaniem, skazanym na pora偶k臋 艂膮czeniem ognia z wod膮 i tak dalej 鈥 cho膰 zapewne wysi艂ek na rzecz 鈥瀊ardziej r贸wno艣ciowego spo艂ecze艅stwa w kontek艣cie religijnym鈥 zosta艂by doceniony.

Nie znaczy to, 偶e nie ma chrze艣cijan 鈥 w tym katolik贸w 鈥 kt贸rym idee anarchistyczne by艂y bliskie. Posta膰 Dorothy Day, za艂o偶ycielki ruchu Catholic Worker, a obecnie kandydatki na o艂tarze, jest tu 艣wietlanym przyk艂adem, niezale偶nie od pr贸b jej 鈥瀠艂adzenia鈥 nawet przez czasopismo 鈥濶ajwy偶szy Czas鈥. Innym katolikiem o intuicjach anarchistycznych i ekologicznych by艂 Lanza del Vasto, pisarz, ucze艅 Gandhiego i za艂o偶yciel wsp贸lnoty mi臋dzyreligijnej. Ochrzczona na 艂o偶u 艣mierci, po d艂ugim wahaniu, Simone Weil to posta膰 chyba najbardziej dramatyczna. Osadzony w tradycji prawos艂awnej (cho膰 ekskomunikowany przez Cerkiew) Lew To艂stoj jest najlepiej znany jako tw贸rca chrze艣cija艅skiego anarchizmu, cho膰 nigdy nie zamierza艂 nazywa膰 si臋 anarchist膮. Niedawno na rynku polskim ukaza艂a si臋 ksi膮偶ka Jacquesa Ellula, anarchisty, francuskiego socjologa i protestanckiego teologa: 鈥濧narchia i chrze艣cija艅stwo鈥. Ka偶da z tych postaci zas艂ugiwa艂aby w kontek艣cie swego powo艂ania co najmniej na osobny artyku艂, wi臋c zrezygnuj臋 z przybli偶ania ich tutaj.

Anarchizm z katolicyzmem przeciwko kapitalizmowi

Nie zamierzam tworzy膰 鈥瀞ojuszu komuny anarchistycznej z o艂tarzem鈥 na wz贸r 鈥瀞ojuszu tronu z o艂tarzem鈥, abstrahuj膮c od tego, jak utopijnie to brzmi. W konstytucji 鈥濭audium et spes鈥 Sob贸r Watyka艅ski II stwierdza, 偶e Ko艣ci贸艂 鈥瀢 偶aden spos贸b nie uto偶samia si臋 ze wsp贸lnot膮 polityczn膮 ani nie wi膮偶e si臋 z 偶adnym systemem politycznym鈥. W przesz艂o艣ci nieprzestrzeganie tej zasady doprowadza艂o do ca艂ych serii spi臋trzonych dopust贸w Bo偶ych.聽 Zdarza si臋, 偶e doprowadza i dzisiaj.

Uczciwy namys艂 nad 鈥 do艣膰 og贸lnymi 鈥 wskazaniami Katolickiej Nauki Spo艂ecznej prowadzi mnie do przekonania, 偶e pe艂na realizacja KNS jest niemo偶liwa w obr臋bie systemu-艣wiata kapitalistycznego (u偶ywam poj臋cia 鈥瀞ystemu-艣wiata鈥 w znaczeniu, w jakim u偶y艂 go Immanuel Wallerstein). Dramatyczny, wpisany w logik臋 obecnego systemu-艣wiata rozziew mi臋dzy najbogatszymi a najbiedniejszymi krajami sprawia, 偶e utopijnie brzmi膮 s艂owa encykliki 鈥濸opulorum progressio鈥 Paw艂a VI: 鈥濶ikomu nie wolno d贸br zbywaj膮cych zatrzymywa膰 jedynie dla prywatnej korzy艣ci, podczas gdy innym brakuje tego, co konieczne do 偶ycia鈥.

Tak bardzo przywykli艣my do globalnego kapitalizmu, 偶e nie widzimy 偶adnej dla艅 alternatywy. Wywody ekonomist贸w przedstawiaj膮cych pojedyncze neoliberalne idee ekonomiczne jak prawdy objawione pozbawi艂y nas pewno艣ci siebie w 鈥瀊yciu realist膮 i 偶膮daniu niemo偶liwego鈥. Zawo艂anie alterglobalist贸w (czyli mi臋dzy innymi anarchist贸w) 鈥瀒nny 艣wiat jest mo偶liwy鈥 natrafia na op贸r materii 鈥 jeste艣my ograniczeni tym, co znamy. Znamy za艣 centrum 艣wiata 鈥 bogate kraje Zachodu rz膮dzone przez monopole i peryferie 鈥 kraje rozwijaj膮ce si臋, kt贸rymi rz膮dzi konkurencyjno艣膰. Pomi臋dzy nimi znajduj膮 si臋 p贸艂peryferyjne kraje by艂ego Bloku Wschodniego. Wallerstein twierdzi, 偶e obecnie 偶yjemy w czasach prze艂omowych, w kt贸rych nasze wybory 鈥 jak rzadko w historii 鈥 doprowadz膮 do daleko posuni臋tych zmian i nowego kszta艂tu 艣wiata. Nie jest jednak powiedziane, 偶e to, co nast膮pi po globalnym kapitalizmie, b臋dzie lepsze od niego.

Co w obr臋bie nowego kszta艂tu proponuj膮 anarchi艣ci? Propaguj膮 demokracj臋 bezpo艣redni膮, poziome struktury zarz膮dzania, ewolucyjne lub rewolucyjne odej艣cie od instytucji pa艅stwa na rzecz wolnych zrzesze艅 (jak te zrzeszenia mia艂yby wygl膮da膰, zale偶y od nurtu anarchizmu), uwsp贸lnienie 艣rodk贸w produkcji, woln膮 edukacj臋 wspieraj膮c膮 podmiotowo艣膰 i decyzyjno艣膰. Popularny jest projekt tak zwanego pareconu, czyli ekonomii uczestnicz膮cej. Wszystkie te projekty wymagaj膮 zmiany w my艣leniu ludzi i wieloletnich przygotowa艅: przez edukacj臋, oddolne tworzenie organizacji, po wysi艂ek wypracowywania rozwi膮za艅 zadowalaj膮cych wszystkich cz艂onk贸w spo艂eczno艣ci.

Katolicyzm kiedy艣 wywrotowy, dzi艣 hierarchiczny

Dla wielu anarchist贸w wa偶nym has艂em jest 鈥濶o gods, no masters鈥 鈥 鈥濧ni bog贸w, ani kr贸l贸w鈥. Jako instytucja hierarchiczna czy te偶 hierarchicznie zorganizowana wsp贸lnota wierz膮cych Ko艣cio艂a budzi co najmniej anarchistyczn膮 nieufno艣膰 i krytycyzm. Dla osoby niewierz膮cej relacja z Bogiem czy sakramenty mog膮 by膰 鈥 po偶膮dan膮 lub nie, ale zawsze widzian膮 instrumentalnie 鈥 gwarancj膮 艂adu spo艂ecznego lub si艂膮 wywrotow膮; i tylko tym. Z anarchistycznego punktu widzenia zaanga偶owanie religijne uj臋te w ramy Ko艣cio艂a mia艂o charakter wywrotowy w pierwszych wiekach chrze艣cija艅stwa, nast臋pnie za艣 konserwowa艂o w艂adz臋 i zastany porz膮dek spo艂eczny lub wsp贸艂tworzy艂o relacje oparte na przemocy i wyzysku.

Sojusz tronu z o艂tarzem stanowi sta艂膮 pokus臋 Ko艣cio艂a. Na skutki tego sojuszu zwracaj膮 uwag臋 my艣liciele anarchistyczni krytykuj膮cy Ko艣ci贸艂. W Hiszpanii czas贸w wojny domowej powi膮zania mi臋dzy w艂adz膮, kapita艂em a hierarchi膮 ko艣cieln膮 doprowadzi艂y do krwawego zwr贸cenia si臋 anarchist贸w (i nie tylko ich) przeciwko Ko艣cio艂owi, czego skutkiem by艂o wiele ofiar z ka偶dej ze stron, kt贸rych stopie艅 鈥瀢iny鈥 i 鈥瀗iewinno艣ci鈥, rozmaicie rozumianej, jest co najmniej trudny do ustalenia. Pewnym wyj膮tkiem w trakcie tej wojny byli ksi臋偶a w kraju Bask贸w, walcz膮cy przeciw frankistom, podobnie jak wspomniana 鈥 walcz膮ca po stronie republika艅skiej 鈥 Simone Weil.

Jednak demokracja bezpo艣rednia jako projekt polityczny i odej艣cie od instytucji pa艅stwa nie wydaje si臋 zagra偶a膰 religijnej to偶samo艣ci Ko艣cio艂a. Oczywi艣cie, on sam ca艂kowicie demokratyczn膮 struktur膮 by膰 nie mo偶e 鈥 i nigdy nie by艂. Aposto艂贸w w pierwotnym Ko艣ciele wybra艂 Jezus, nie za艣 wola wi臋kszo艣ci, potem za艣 to aposto艂owie nak艂adali r臋ce na swoich nast臋pc贸w. W p贸藕niejszych czasach ustalono r贸wnie偶, 偶e nast臋pca Piotra jest w niekt贸rych sprawach niepodwa偶alnie nieomylny. Jednak偶e dobrowolno艣膰 przynale偶no艣ci do Ko艣cio艂a wydaje si臋 wskazywa膰 drog臋 wsp贸艂istnienia. Pozostaje jeszcze pytanie o przynale偶no艣膰 dzieci 鈥 ale nie da si臋 przecie偶 wychowa膰 potomstwa w pustce ideowej, bez przekazywania im tego, co dla rodzic贸w wa偶ne, bez wspomagania ich w rozwoju relacji, kt贸re rodzice uwa偶aj膮 za cenne. Zreszt膮 wi臋kszo艣膰 anarchist贸w nie propaguje idealnie 鈥瀙艂askich鈥 struktur jako jedynych s艂usznych i mo偶liwych w ka偶dej sytuacji. Przyk艂adowo, anarchista na 偶agl贸wce nie b臋dzie raczej proponowa艂 kolektywnego sterowania, 偶eby si臋 nie sk膮pa膰.

Pa艅stwo Watykan, monarchia absolutna (cho膰 obecnie zarz膮dzana przez uroczego, dalekowzrocznego i 艣wi膮tobliwego w艂adc臋!), nie mog艂oby, rzecz jasna, posi艂kowa膰 si臋 konkordatami w stosunkach z anarchistyczn膮 spo艂eczno艣ci膮. Jednak s膮 one stosunkowo nowym wynalazkiem i nie nale偶膮 przecie偶 do depozytu wiary. Hierarchia ko艣cielna w jej dzisiejszym kszta艂cie jest spadkiem po Cesarstwie Rzymskim, po strukturze diecezji 鈥 co oczywi艣cie nie oznacza, 偶e musi by膰 z艂a sama w sobie, nie jest jednak czym艣 absolutnym. Watykan, symbolicznie okrojony kawa艂eczek dawnego Pa艅stwa Ko艣cielnego, w dzisiejszych czasach pe艂ni raczej rol臋 dekoracyjn膮 i uniwersalizuj膮co-centralizuj膮c膮.

Niezale偶no艣膰 papie偶a od w艂adzy innego pa艅stwa (pami臋tamy, 偶e r贸偶nie z ni膮 bywa艂o, cho膰by w czasach tak zwanej niewoli Awinio艅skiej) jest g艂贸wn膮 zalet膮 tej monarchii. Gwarancj膮 niezale偶no艣ci nie musi by膰 wszak偶e osobne pa艅stwo. Mo偶e ni膮 by膰 鈥 jak w czasach przedkonstanty艅skich 鈥 wolno艣膰 wewn臋trzna i nieanga偶owanie si臋 w struktury w艂adzy politycznej. Sk膮din膮d i dzi艣 Kodeks Prawa Kanonicznego zabrania duchownym anga偶owa膰 si臋 czynnie w dzia艂alno艣膰 partii politycznych.

鈥濿szystko mieli wsp贸lne鈥, czyli anarchistyczna Katolicka Nauka Spo艂eczna

Politolodzy uczynili z Katolickiej Nauki Spo艂ecznej odr臋bn膮 doktryn臋 polityczn膮 obok wielu innych. Ale w zamy艣le jest ona tylko zbiorem wskaz贸wek mo偶liwych do realizowania w r贸偶nych warunkach. Na kszta艂t KNS wp艂yn臋艂y w znacznym stopniu 鈥瀗ajprzyja藕niejsze鈥 Ko艣cio艂owi i najbardziej umiarkowane my艣l chadecka i dystrybucjonizm, jak te偶 odczytanie 鈥瀦nak贸w czasu鈥 w okresie zimnej wojny, kiedy to pa艅stwowy kapitalizm kraj贸w bloku wschodniego uznano za ostateczn膮 kompromitacj臋 idei socjalistycznych. St膮d papie偶 Jan XXIII pisa艂: 鈥濶ie wystarczy twierdzi膰, 偶e cz艂owiek ma naturalne prawo prywatnego posiadania na w艂asno艣膰 d贸br, tak偶e produkcyjnych, je偶eli r贸wnocze艣nie nie zabiega si臋 usilnie o to, by z tego prawa mog艂y korzysta膰 wszystkie warstwy spo艂eczne鈥. Mo偶na ogl臋dnie domniemywa膰, cho膰 nie dla ka偶dego jest to oczywiste, 偶e przez t臋 uzasadnion膮 prywatn膮 w艂asno艣膰 艣rodk贸w produkcji Jan XXIII rozumia艂 maszyn臋 do szycia, kt贸r膮 ma na w艂asno艣膰 krawcowa, lub narz臋dzia 艣lusarza, nie za艣 prywatyzacj臋 藕r贸de艂 wody przez Coca-Col臋.

Uwsp贸lnienie 艣rodk贸w produkcji, postulowane przez anarchist贸w, nie jest jednak czym艣 nieznanym w historii Ko艣cio艂a. Fryderyk Engels czy Feliks Perl zwracaj膮 uwag臋, 偶e 鈥瀔omunizm鈥 pierwotnych chrze艣cijan ze wsp贸lnoty Jerozolimskiej, kt贸rzy 鈥瀢szystko mieli wsp贸lne鈥, nie dotyczy艂 艣rodk贸w produkcji, lecz konsumpcji, u偶ywania d贸br. Odno艣nie 艣rodk贸w produkcji wypowiada si臋 jednak kilka wiek贸w p贸藕niej na przyk艂ad 艣wi臋ty Ambro偶y: 鈥濶ie z twego dajesz biedakowi, lecz zwracasz mu z tego, co jego jest, co bowiem wsp贸lne na u偶ytek wszystkich jest dane, to sobie uzurpujesz, ziemia nale偶y do wszystkich, a nie do bogaczy鈥. Warto zaznaczy膰, 偶e to ziemia by艂a g艂贸wnym 艣rodkiem produkcji w rolniczych spo艂ecze艅stwach. Podobnie pisa艂 Rufin z Akwilei: 鈥瀂iemia wsp贸lnie wszystkim ludziom zosta艂a dana鈥. Cho膰 w tej kwestii nie by艂o jednomy艣lno艣ci mi臋dzy chrze艣cijanami, od pocz膮tku przewija si臋 w艣r贸d nich my艣l, 偶e w艂asno艣膰 prywatna jest konsekwencj膮 grzechu pierworodnego.

Warto na koniec wspomnie膰, 偶e 艣wi臋ty Tomasz z Akwinu, cho膰 znacznie mniej radykalny, sformu艂owa艂 zasad臋 obecn膮 tak偶e we wsp贸艂czesnym Katechizmie Ko艣cio艂a Katolickiego: je偶eli jawne lub potajemne zabranie czyjej艣 w艂asno艣ci jest jedyn膮 drog膮 zaspokojenia podstawowych potrzeb (jedzenia, ubrania, mieszkania), nie stanowi kradzie偶y i jest moralnie usprawiedliwione. St膮d 鈥 w warunkach polskich 鈥 bardzo blisko przecie偶 do anarchistycznego czy, szerzej patrz膮c, lewicowego has艂a: 鈥濵ieszkanie prawem, nie towarem鈥. Bo spo艣r贸d potrzeb podstawowych we wsp贸艂czesnym polskim spo艂ecze艅stwie zapewnienie mieszkania bez naruszania cudzej w艂asno艣ci wci膮偶 stanowi chyba najwi臋ksz膮 trudno艣膰 i jest 藕r贸d艂em najbardziej ra偶膮cych niesprawiedliwo艣ci. A to w艂a艣nie w walce przeciw nim Ko艣ci贸艂 i anarchi艣ci mogliby si臋 jednoczy膰.

* * *

Dzi臋kuj臋 za inspiracj臋 Adelinie Adamkiewicz, Robertowi Jurszo, Marcinowi Kropotowowi, ks. Andrzejowi Panasiukowi, o. Janowi Jackowi Stefanowowi, Jaros艂awowTomasiewiczowi oraz 偶yj膮cym i nie偶yj膮cym autorom licznych publikacji. Przede wszystkim za艣 dzi臋kuj臋 Panu Bogu za Jego g艂os w sumieniu, Jego Ko艣ci贸艂 i Jego Opatrzno艣膰.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij