magazyn lewicy katolickiej

Konsument na wojnie z Rosj膮

Lista Sonnenfelda to zestawienie mi臋dzynarodowych koncern贸w obecnych na rosyjskim rynku. Znajduje si臋 na niej ponad 500 firm. Ponad 90% z nich z艂o偶y艂o deklaracje cz臋艣ciowego lub ca艂kowitego ograniczenia prowadzenia biznesu w Rosji. Czy mo偶na to uzna膰 za sukces konsument贸w?
Konsument na wojnie z Rosj膮
ilustr.: Andrzej D臋bowski

Lista Sonnenfelda aktualizowana jest codziennie, dlatego informacje na li艣cie w kolejnych dniach mog膮 r贸偶ni膰 si臋 od podanych w tek艣cie.聽

***

Jeszcze 18 marca na 鈥瀕i艣cie wstydu鈥 鈥 zestawieniu firm, kt贸re niewzruszenie kontynuuj膮 swoj膮 biznesow膮 aktywno艣膰 na obszarze Federacji Rosyjskiej 鈥 Polska mia艂a trzech przedstawicieli. Po zweryfikowaniu dzia艂alno艣ci Liebrecht & Wood (od 2019 roku nieobecna w Rosji) oraz ograniczeniu sprzeda偶y przez Polpharm臋 na rosyjskim rynku, nasza 鈥瀌elegacja鈥 skurczy艂a si臋 do jednej du偶ej sp贸艂ki: Cersanitu. Ale i ten ju偶 zadeklarowa艂, 偶e wstrzymuje dalsze inwestycje w tym kraju i czeka na korekt臋 zestawienia (wed艂ug listy z 2 kwietnia Cersanit zosta艂 przeniesiony do kategorii D 鈥 na 鈥瀖niej wstydliw膮 cz臋艣膰 listy鈥). Czy to oznacza, 偶e bojkot konsumencki mo偶e skutecznie zmusza膰 firmy do zmiany sposobu dzia艂ania?

Lista Sonnenfelda to zestawienie mi臋dzynarodowych koncern贸w, kt贸re s膮 obecne na rosyjskim rynku: sprzedaj膮 tam swoje produkty lub inwestuj膮 w sie膰 sprzeda偶y, moce produkcyjne lub 艣wiadcz膮 tam swoje us艂ugi. Nazwa pochodzi od nazwiska profesora Jeffrey鈥檃 Sonnenfelda z presti偶owego ameryka艅skiego Uniwersytetu Yale, szefa Chief Executive Leader Institute, kt贸ry wraz ze swoim dwudziestotrzyosobowym zespo艂em cztery dni po rozpocz臋ciu inwazji na Ukrain臋 postanowi艂 czytelnie pogrupowa膰 decyzje zarz膮d贸w zagranicznych firm odno艣nie ich obecno艣ci w Rosji. Lista aktualizowana jest codziennie: przede wszystkim wyd艂u偶a si臋 o nowe mi臋dzynarodowe podmioty, kt贸rym wcze艣niej badacze nie mieli okazji si臋 przyjrze膰. Niekt贸re przedsi臋biorstwa zupe艂nie z niej znikaj膮 鈥 zazwyczaj wtedy, gdy weryfikacja pozwoli stwierdzi膰, 偶e 24 lutego 2022 roku nie prowadzi艂y 偶adnej wartej odnotowania aktywno艣ci na obszarze Federacji Rosyjskiej. Lista jest z pewno艣ci膮 nieco amerykocentryczna: 2 kwietnia (o 11 czasu londy艅skiego) znajdowa艂o si臋 na niej 509 podmiot贸w, w tym nieco ponad po艂owa (257) ameryka艅skich. Poza USA pojawi艂y si臋 tam przedsi臋biorstwa z 36 innych kraj贸w mi臋dzy innymi: 54 brytyjskie, 28 niemieckich, 26 francuskich, 20 szwajcarskich, 15 japo艅skich, 11 chi艅skich i 10 w艂oskich. A tak偶e 3 polskie: Cersanit, Polpharma i Budvar.

Lista dzieli si臋 na 5 kategorii. Obok 鈥瀋a艂kowitego odci臋cia si臋 od rosyjskiego rynku鈥 (kategoria A) znale藕膰 tam mo偶na 鈥瀋zasowe zaprzestanie aktywno艣ci鈥 (kategoria B), 鈥瀋z臋艣ciowe ograniczenie aktywno艣ci鈥 (kategoria C) i 鈥瀢strzymanie nowych inwestycji/rozwoju鈥 (kategoria D). Jednak najwi臋cej emocji wzbudza ostatnia kategoria (F): podmiot贸w, kt贸re nabra艂y wody w usta w sprawie swoich interes贸w w Rosji. W艂a艣nie t臋 cz臋艣膰 zestawienia okre艣la si臋 鈥瀕ist膮 wstydu鈥. 2 kwietnia liczy艂a ona 58 firm: 19 ameryka艅skich, 7 francuskich, 5 chi艅skich, 4 niemieckie i po 2 z Holandii, Szwajcarii, Wielkiej Brytanii, Irlandii i Tajwanu.

Aby nie znale藕膰 si臋 na miejscu Cersanitu, polska Grupa TZMO (Toru艅skie Zak艂ady Materia艂贸w Opatrunkowych) 23 marca zapowiedzia艂a, 偶e wstrzymuje dalsze inwestycje, kampanie marketingowe i ogranicza asortyment sprzeda偶y na rynku rosyjskim. TZMO jest najbardziej znana z produkcji podpasek Bella. To jedna z niewielu i chyba najwi臋ksza w Polsce sp贸艂ka akcyjna kontrolowana przez w艂asnych pracownik贸w. Cho膰 koncern ma swoje fabryki w 17 krajach, w tym 鈥 od 2003 roku 鈥 w Rosji i Ukrainie, to zosta艂 przeoczony przez badaczy uk艂adaj膮cych List臋 Sonnenfelda.

Oczywi艣cie r贸偶nie mo偶na mierzy膰 wag臋 deklaracji zarz膮d贸w firm 鈥 bo liczy膰 si臋 b臋d膮 czyny, a nie zapowiedzi. Skala ograniczania aktywno艣ci tak偶e mo偶e by膰 r贸偶na. No i nie wiadomo, czy koncerny nie b臋d膮 szuka艂y drogi na rosyjski rynek bocznymi drzwiami. Niemniej fakt, 偶e na blisko p贸艂 tysi膮ca analizowanych przedsi臋biorstw deklaracje cz臋艣ciowego lub ca艂kowitego ograniczenia prowadzenia biznesu w Rosji z艂o偶y艂o ponad 90% zagranicznych firm, trzeba uzna膰 za widoczny efekt presji ze strony interesariuszy (g艂贸wnie konsument贸w) wspieraj膮cych Ukrain臋 i pot臋piaj膮cych rosyjsk膮 napa艣膰.

Dynamika bojkotu

Kolejny dow贸d na to, 偶e firmy powinny bra膰 pod uwag臋 reakcj臋 konsument贸w i warto艣膰 swojej reputacji, pokazuje niedawny komunikat PKO BP na twitterze. Zawiera on wykres dynamiki warto艣ci transakcji dokonanych kartami banku w sieciach handlowych w Polsce w pierwszych 11 tygodniach 2022 roku 鈥 a偶 do 20 marca (punktem odniesienia by艂 pierwszy tydzie艅 bie偶膮cego roku). R贸偶nica pomi臋dzy sieciami, kt贸re wycofa艂y si臋 z Rosji, a takimi, kt贸re tam pozosta艂y, wynosi艂a ponad 20 punkt贸w procentowych. Nie musi to oznacza膰 spadku sprzeda偶y sieci obj臋tych bojkotem konsumenckim (PKO BP nie pokaza艂 por贸wnawczych danych z ubieg艂ego roku), ale grafika sugeruje powstanie istotnej przewagi konkurencyjnej po stronie firm, kt贸re postanowi艂y cho膰by ograniczy膰 swoj膮 aktywno艣膰 na obszarze Federacji Rosyjskiej.

Zach臋canie konsument贸w do rezygnacji z zakup贸w w firmach, kt贸rych zachowanie w jakim艣 aspekcie (na przyk艂ad traktowanie pracownik贸w, jako艣膰 obs艂ugi klient贸w LGBT+, os贸b starszych czy os贸b z niepe艂nosprawno艣ciami, stosunek do ekologii, wspieranie skrajnych organizacji politycznych, uczciwe p艂acenie podatk贸w) oceniane jest za nieetyczne, nazywane jest bojkotem konsumenckim. W przypadku prowadzenia interes贸w w Rosji do bojkotu zach臋ca r贸wnolegle kilka inicjatyw, na przyk艂ad dontfundwar.com oraz tysi膮ce celebryt贸w i aktywist贸w. Czy takie bojkoty faktycznie przyczyniaj膮 si臋 do zmiany polityki korporacji?

鈥濼o niestety przypadki, kt贸re mo偶na zliczy膰 na palcach jednej r臋ki, bo wi臋kszo艣膰 bojkot贸w jest nieskuteczna鈥 鈥 ocenia dr hab. Agata G膮siorowska, profesor SWPS, specjalizuj膮ca si臋 w psychologii ekonomicznej i zachowaniach konsumenckich, na 艂amach Business Insider. 鈥濶ie znaczy to jednak, 偶e jeste艣my wobec wielkich koncern贸w bezsilni. To, co robimy z pieni臋dzmi, jak je wydajemy, to narz臋dzie, kt贸re kszta艂tuje rzeczywisto艣膰. Jeszcze 10 lat temu ma艂o kto m贸wi艂 o kosmetykach nietestowanych na zwierz臋tach. Dzi艣 coraz wi臋cej os贸b zwraca na to uwag臋, nie kupuje kosmetyk贸w produkowanych w Chinach, a marki komunikuj膮, 偶e ich produkty s膮 wolne od okrucie艅stwa wobec zwierz膮t鈥 鈥 dorzuca.

Bieg przez p艂otki

Dlaczego bojkoty s膮 skuteczne tak rzadko? Spr贸bujmy zebra膰 argumenty, kt贸re zaprezentowane s膮 mi臋dzy innymi w podca艣cie Freakonomics:

  1. Przewinienie firmy musi by膰 oczywiste i klarownie udowodnione.
  2. Sprawie musi zosta膰 nadany odpowiedni rozg艂os, by informacja dotar艂a do mo偶liwie najwi臋kszej grupy interesariuszy.
  3. Dla zakup贸w w danej firmie lub produkt贸w z danym brandem musi by膰 odpowiednia alternatywa 鈥 nieobj臋ta tym czy innym bojkotem.
  4. Konsumenta musi by膰 sta膰 na zmian臋 鈥 alternatywa mo偶e by膰 przecie偶 znacz膮co dro偶sza lub wymaga膰 wi臋cej innych zasob贸w (na przyk艂ad czasu, przeznaczanego na zakupy).
  5. Komunikat musi poruszy膰, zosta膰 zapami臋tany i wp艂yn膮膰 na decyzje takiego odsetka kupuj膮cych, 偶eby mia艂o to silny wp艂yw na zyski przedsi臋biorstwa obj臋tego bojkotem. Bojkot musi osi膮gn膮膰 odpowiedni膮 mas臋 krytyczn膮 鈥 to czasem kwestia 鈥瀘dpowiedniego tematu, w odpowiednim czasie, z odpowiedni膮 osob膮 w centrum uwagi鈥.
  6. Zmiana zachowa艅 musi by膰 raczej trwa艂a ni偶 chwilowa 鈥 firmy bowiem graj膮 na zw艂ok臋, czekaj膮c, a偶 uwaga opinii publicznej przeskoczy na inny temat.

I nawet gdy wszystkie te warunki zostan膮 spe艂nione, koncern mo偶e pozosta膰 niewzruszony 鈥 dzieje si臋 tak wtedy, gdy stosowana polityka przynosi mu d艂ugoterminowo wi臋ksze korzy艣ci ni偶 konsekwencje zmiany, kt贸re zwykle s膮 kosztowne.

Nowy samoch贸d zbudowany przez moj膮 firm臋 odje偶d偶a gdzie艣 z pr臋dko艣ci膮 60 mil na godzin臋. Tylny mechanizm r贸偶nicowy blokuje si臋. Samoch贸d rozbija si臋, a uwi臋zieni w 艣rodku podr贸偶uj膮cy p艂on膮 偶ywcem. Czy powinni艣my wycofa膰 ten model auta? We藕 liczb臋 pojazd贸w w terenie 鈥 A, pomn贸偶 przez prawdopodobny wska藕nik awarii 鈥 B, pomn贸偶 przez 艣redni膮 warto艣膰 ugody pozas膮dowej 鈥 C. A razy B razy C r贸wna si臋 X. Je艣li X jest wi臋ksze ni偶 koszt wycofania aut 鈥 wycofujemy je i nikomu nie dzieje si臋 krzywda. Je艣li X jest mniejsze ni偶 koszt wycofania, nie wycofujemy aut.

Tak kapitalistyczn膮 logik臋 t艂umaczy艂 narrator w powie艣ci Chucka Pahlaniuka 鈥濬ight Club鈥. Ten cytat nie藕le obja艣nia dlaczego McDonald鈥檚 szybko zamkn膮艂 swoje podwoje w Rosji, a francuskie sieci handlowe 鈥 p贸ki co 鈥 dzia艂aj膮 tam w najlepsze. Lepiej ni偶 przekonanie o g艂臋bokim etycznym namy艣le kadry mened偶erskiej.

艁atwe, 艣rednie i trudne bojkoty

Bojkotowanie rosyjskich firm obecnych w Polsce nie jest specjalnie trudne. Znacz膮cych rosyjskich inwestor贸w na naszym rynku mo偶na policzy膰 na palcach jednej r臋ki. Gazprom jest wsp贸艂w艂a艣cicielem gazoci膮gu Jama艂 i g艂贸wnym dostawc膮 zu偶ywanego w naszym kraju gazu. Ceny gazu skutecznie zach臋caj膮 nas do ograniczania jego wykorzystania, a polityka pa艅stwa ma doprowadzi膰 do zaprzestania importu tego surowca z Rosji. Nad Wis艂膮 dwa biura ma firma z bran偶y bezpiecze艅stwa informatycznego 鈥 Kaspersky. Jednak wi臋kszo艣膰 Polak贸w korzysta z podstawowych, darmowych pakiet贸w oprogramowania antywirusowego, wi臋c tu wi臋cej zale偶y od decyzji polskich przedsi臋biorstw ni偶 indywidualnych konsument贸w wykupuj膮cych p艂atne pakiety software鈥檜. Po prostu rezygnacja z bezp艂atnego oprogramowania niespecjalnie wp艂ywa na finansow膮 pozycj臋 jego producent贸w. Technicol w ubieg艂ym roku uruchomi艂 w Polsce produkcj臋 we艂ny mineralnej w Wykrotach (wojew贸dztwo dolno艣l膮skie) i buduje tam drug膮 fabryk臋 鈥 membran polimerowych i folii kube艂kowej. Produkty tej firmy mo偶na znale藕膰 u wielu sprzedawc贸w materia艂贸w budowlanych.

I to w zasadzie tyle. Warto wspomnie膰, 偶e stacje 艁ukoil zosta艂y odkupione przez austriack膮 sp贸艂k臋 i przez 6 lat zosta艂y obrandowane znakiem AMIC Energy. Je艣li w臋gierski MOL nie ograniczy swojej aktywno艣ci w Rosji, to od lipca b臋dziemy mogli wyrazi膰 sw贸j stosunek do tego faktu, zaprzestaj膮c tankowania na stacjach Lotosu 鈥 W臋grzy s膮 bowiem w trakcie finalizowania transakcji nabywania 417 stacji Lotosu w Polsce i przez 5 lat maj膮 zachowa膰 t臋 mark臋 na naszym rynku (pozosta艂ych 120 stacji Lotosu zostanie przebrandowane na Orlen). Natomiast rosyjski CEDC International 鈥 w艂a艣ciciel wielu marek alkoholowych (mi臋dzy innymi 呕ubr贸wki) 鈥 miesi膮c temu zosta艂 wykupiony przez polski koncern Maspex.

Cz臋艣膰 polskich konsument贸w zacz臋艂a tak偶e ogranicza膰 sprzeda偶 produkt贸w importowanych z Rosji oraz Bia艂orusi. Rozpoznaj膮 je po pierwszych liczbach kodu kreskowego: 46 (Rosja) i 481 (Bia艂oru艣).

Bojkotowanie firm obecnych w Rosji jest ju偶 nieco trudniejsze. Poza wspomnian膮 wy偶ej 鈥瀕ist膮 wstydu鈥 znale藕膰 mo偶na r贸偶ne zestawienia, kt贸re r贸偶nie odnosz膮 si臋 do enuncjacji i realnych krok贸w korporacji w kontek艣cie wojny w Ukrainie. Do tego musimy pami臋ta膰, 偶e krytyka przedsi臋biorstw przebiega na wielu polach i liczb臋 aktualnie prowadzonych bojkot贸w 鈥 z innych powod贸w ni偶 rosyjska inwazja na Ukrain臋 鈥 szacuje si臋 w tysi膮cach. To otwiera dylemat: czy etycznym jest kupowa膰 produkty marki, kt贸ra wprawdzie wycofa艂a si臋 z Rosji, ale jest znana z wyzysku pracownik贸w w krajach Azji lub walnie przyczynia si臋 do epidemii oty艂o艣ci w krajach Zachodu?

Marchewka zamiast kija

Pami臋taj膮c o wymienionych wcze艣niej wszystkich wyzwaniach, jakim trzeba sprosta膰, zadajmy najwa偶niejsze pytanie: czy bojkot konsumencki ma sens? To analogiczne pytanie, jakie zadawa膰 mo偶emy sobie w czasie ka偶dych wybor贸w. Odpowied藕 jest r贸wnie偶 analogiczna: je艣li nie g艂osujemy, to biernie akceptujemy rzeczywisto艣膰. Tak jak politycy potrzebuj膮 sygna艂u 鈥 czego oczekujemy jako wyborcy, tak przedsi臋biorstwa potrzebuj膮 impulsu dla korygowania swojego post臋powania. W polityce najbardziej liczy si臋 poparcie przy urnie, a w biznesie 鈥 przy kasie.

W przypadku wojny 鈥 jak i wielu innych spraw, na przyk艂ad zmian klimatycznych 鈥 mo偶emy czu膰 si臋 ca艂kowicie bezsilni. Wielu z nas zapewne poczu艂o to w chwili napa艣ci Rosji na Ukrain臋 鈥 napi臋cie, l臋k i w艂a艣nie bezradno艣膰. Przy艂膮czenie si臋 do bojkotu firm z rosyjskim kapita艂em, rosyjskiego importu i marek, kt贸re jak gdyby nigdy nic dalej dzia艂aj膮 w Federacji Rosyjskiej 鈥 przywraca nam odrobin臋 sprawczo艣ci. Z pojedynczych z艂ot贸wek czy euro pomno偶onych przez miliony ludzi w Polsce i Europie tworz膮 si臋 sumy, kt贸re trudno zignorowa膰. Pami臋tajmy, 偶e aby wymusi膰 zmian臋 polityki prowadzonej przez koncerny, nie trzeba zmniejszy膰 ich sprzeda偶y w Polsce o 100%. Rzadko kt贸ra firma spokojnie prze艂knie spadek przychod贸w o 10% (w por贸wnaniu do konkurencji), a przy 20% zaczyna si臋 robi膰 naprawd臋 gor膮co. My艣l臋, 偶e francuskie sieci handlowe bardzo czujnie przeliczaj膮 swoje dynamiki przychod贸w i por贸wnuj膮 je z wytyczonymi roboczo pu艂apami, po przekroczeniu kt贸rych b臋d膮 zmuszone do reakcji. A bojkotuj膮 przecie偶 nie tylko Polacy 鈥 akcja obejmuje wi臋kszo艣膰 kraj贸w Zachodu, w kt贸rych ulokowana jest wi臋kszo艣膰 sprzeda偶y niemal ka偶dej potencjalnie bojkotowanej marki.

Bojkot mo偶e si臋 powie艣膰, je艣li b臋dzie nas wystarczaj膮co du偶o i je艣li b臋dziemy trwa膰 przy nim uporczywie. Jedna z najs艂ynniejszych akcji tego rodzaju 鈥 protest przeciw segregacji rasowej w autobusach w Montgomery (stan Alabama) trwa艂 a偶 381 dni. Jednak doprowadzi艂 do zdelegalizowania segregacji w autobusach w ca艂ych Stanach Zjednoczonych. Jest jeszcze jedna dobra wiadomo艣膰 鈥 przedsi臋biorstwa autobusowe ju偶 po kilku dniach zwr贸ci艂y si臋 do w艂adz o zniesienie segregacji. To w艂adze odm贸wi艂y wprowadzenia takiej zmiany, a przez to sprawa musia艂a trafi膰 do S膮du Najwy偶szego. Obywatele zmusili wi臋c firmy do tego, aby w ich imieniu wywalczy艂y co艣, o co ubiegali si臋 wcze艣niej na r贸偶ne sposoby.

Wojna trwa, a cho膰 nasza odporno艣膰 na wiadomo艣ci z Ukrainy b臋dzie ros艂a 鈥 tak dzia艂a nasz m贸zg 鈥 to bodziec w postaci l臋ku i ch臋ci dzia艂ania mo偶e by膰 na tyle silny, 偶e wytrwamy w dyscyplinie do czasu wymuszenia wycofania si臋 zagranicznego biznesu z Rosji. Mo偶emy jednak wybra膰 inn膮, by膰 mo偶e prostsz膮 drog臋. Zamiast z listy zakup贸w wykre艣la膰 marki i sklepy z 鈥瀕isty wstydu鈥 (lub rozlicznych innych list korporacyjnych przewinie艅), raz na jaki艣 czas j膮 aktualizuj膮c, mo偶emy spr贸bowa膰 poszuka膰 takich przedsi臋biorstw, za kt贸rymi nie ci膮gnie si臋 fetor nieetycznego post臋powania. Najpro艣ciej si臋ga膰 po produkty i us艂ugi firm dzia艂aj膮cych w Polsce i zasilane polskim kapita艂em. O ich wyst臋pkach dowiemy si臋 naj艂atwiej, nie pokonuj膮c bariery j臋zykowej. Dodatkowo b臋dziemy wspiera膰 lokalne miejsca pracy i zapewnimy pa艅stwu wi臋ksze wp艂ywy podatkowe.

Nie we wszystkich bran偶ach b臋dziemy mieli 艂atwy wyb贸r. Ale to nie gra we 鈥瀢szystko albo nic鈥. Zacznijmy od kilku firm, kt贸re oferuj膮 nam co艣, co kupujemy najcz臋艣ciej lub na co wydajemy najwi臋cej pieni臋dzy. Nie rezygnujmy z w艂adzy, jak膮 daje nam portfel. Je艣li nie dla Ukrainek i Ukrai艅c贸w, to zr贸bmy to dla siebie.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij