Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Komu s┼éu┼╝y polska szko┼éa?

ÔÇ×Godzina wychowawcza. Rozmowy o polskiej szkoleÔÇŁ to ksi─ů┼╝ka szczeg├│lnie aktualna teraz, kiedy reforma minister Zalewskiej jak walec rozje┼╝d┼╝a polskie szko┼éy. Sk┼éania do zastanowienia, jakich reform naprawd─Ö potrzebujemy i o jakie szkolnictwo powinny walczy─ç ┼Ťrodowiska lewicowe, by has┼éo: ÔÇ×Szko┼éa ma s┼éu┼╝y─ç dzieckuÔÇŁ sta┼éo si─Ö bli┼╝sze realizacji.
ilustr.: Zuzanna Wicha

ilustr.: Zuzanna Wicha

Koniec czerwca to dla nauczycieli zwykle czas wielkiego zm─Öczenia (ostatnie kilka tygodni roku szkolnego to maraton sprawdzian├│w, rad pedagogicznych, prezentacji projekt├│w, uzupe┼éniania sprawozda┼ä), ale te┼╝ czas rado┼Ťci i satysfakcji, jak─ů daje patrzenie na sukcesy swoich uczni├│w i uczennic. Czerwiec w tym roku jest jednak specyficzny ÔÇô dominuj─ůcym uczuciem dla wielu pedagog├│w jest bowiem niepewno┼Ť─ç i frustracja. Wielu z nich kilka tygodni temu otrzyma┼éo wypowiedzenia (mimo powtarzanej przez minister Ann─Ö Zalewsk─ů deklaracji, ┼╝e nikt nie straci pracy, ZNP potwierdzi┼é ju┼╝ liczb─Ö 8 933 zwolnionych nauczycieli). Du┼╝a grupa mo┼╝e by─ç pewna swojego zatrudnienia tylko na najbli┼╝sze dwa lata, a┼╝ znikn─ů ostatnie gimnazja. Co potem ÔÇô nie wiadomo. Ci, kt├│rym uda┼éo si─Ö zachowa─ç miejsce pracy, narzekaj─ů na z┼é─ů atmosfer─Ö i brak wsp├│┼épracy, szczeg├│lnie w ┼é─ůczonych plac├│wkach (na przyk┼éad gimnazjach, kt├│re stan─ů si─Ö cz─Ö┼Ťci─ů istniej─ůcych szk├│┼é podstawowych). Atmosfera wielu rozm├│w jest pogrzebowa ÔÇô ┼╝al gimnazj├│w, kt├│re przez lata wypracowa┼éy unikalne programy wychowawcze, ┼╝al zwalnianych nauczycieli wdra┼╝aj─ůcych innowacyjne metody nauczania, a najbardziej ┼╝al uczni├│w, kt├│rzy po raz kolejny padaj─ů ofiar─ů nieprzemy┼Ťlanych decyzji doros┼éych. Trudno pozby─ç si─Ö wra┼╝enia, ┼╝e ÔÇô┬ájak przy ka┼╝dej tego typu reformie ÔÇô┬áto w┼éa┼Ťnie g┼éos uczni├│w jest najmniej s┼éuchany i to w┼éa┼Ťnie oni ucierpi─ů najbardziej. Has┼éo ÔÇ×Szko┼éa ma s┼éu┼╝y─ç dzieckuÔÇŁ dalej wydaje si─Ö dalekie od realizacji.

Po raz kolejny rz─ůdz─ůcym przy┼Ťwieca b┼é─Ödne przekonanie, ┼╝e zmiana struktury organizacyjnej szko┼éy pozwoli odpowiedzie─ç na problemy, z jakimi musi si─Ö ona mierzy─ç. Efekt b─Ödzie jednak wr─Öcz odwrotny ÔÇô przez najbli┼╝sze kilka lat szko┼éy, os┼éabione chaosem organizacyjnym i zmieniaj─ůcymi si─Ö kadrami, nie b─Öd─ů mog┼éy w pe┼éni efektywnie realizowa─ç swojej funkcji wychowawczej. To za┼Ť jak zwykle odbije si─Ö przede wszystkim na najs┼éabszych uczniach. Wniosek jest smutny ÔÇô w najbli┼╝szym czasie trudno b─Ödzie rozmawia─ç o jako┼Ťciowych zmianach w systemie edukacji, kiedy wiele plac├│wek b─Ödzie zwyczajnie walczy─ç o sprawne codzienne funkcjonowanie. Tym bardziej warto przeczyta─ç ksi─ů┼╝k─Ö ÔÇ×Godzina wychowawcza. Rozmowy o polskiej szkoleÔÇŁ, kt├│r─ů kilka miesi─Öcy temu wyda┼éo Wydawnictwo Czarne. I mie─ç nadziej─Ö, ┼╝e autorzy kolejnej reformy pochyl─ů si─Ö nad prawdziwymi wyzwaniami stoj─ůcymi przed polsk─ů szko┼é─ů zamiast przesuwa─ç klocki struktury organizacyjnej i udawa─ç, ┼╝e, jak za dotkni─Öciem czarodziejskiej r├│┼╝d┼╝ki, wszystkie problemy znikn─ů z dnia na dzie┼ä. Refleksj─Ö nad tym, jak m─ůdrze zmienia─ç polsk─ů szko┼é─Ö, powinny podj─ů─ç tak┼╝e ┼Ťrodowiska lewicowe.

Bezcenny kapitał

ÔÇ×Godzina wychowawcza. Rozmowy o polskiej szkoleÔÇŁ to zbi├│r wywiad├│w, kt├│re Aleksandra Szy┼é┼éo, dziennikarka ÔÇ×Gazety WyborczejÔÇŁ, przeprowadzi┼éa ze specjalistami od edukacji i wychowania. S─ů w┼Ťr├│d nich na przyk┼éad Krystyna Starczewska, tw├│rczyni pierwszego liceum spo┼éecznego ÔÇ×BednarskaÔÇŁ, Jacek Jakubowski, wsp├│┼éza┼éo┼╝yciel Szkolnego O┼Ťrodka Socjoterapii, czy Maria Mach z Krajowego Funduszu na rzecz Dzieci. Ju┼╝ sama lektura spisu tre┼Ťci sk┼éania do zauwa┼╝enia, ┼╝e najwi─Ökszym kapita┼éem polskiej szko┼éy jest w┼éa┼Ťnie kapita┼é ludzki. I mam na my┼Ťli nie tylko siedmioro rozm├│wc├│w Aleksandry Szy┼é┼éo.

Zbyt ┼éatwo nam narzeka─ç na nauczycieli, stosuj─ůc wobec tej grupy zawodowej krzywdz─ůce generalizacje: ÔÇ×selekcji negatywnejÔÇŁ, niskiego poziomu zaanga┼╝owania, braku kwalifikacji czy ÔÇ×nieuzasadnionych przywilej├│wÔÇŁ. Z tych narzeka┼ä wynika zwykle niewiele poza antagonizowaniem spo┼éecze┼ästwa przeciwko nauczycielom i dalszym obni┼╝aniem presti┼╝u tego zawodu. Tymczasem zapominamy, ┼╝e szko┼éy nie dzia┼éa┼éyby gdyby nie nauczyciele i nauczycielki; ┼╝e przebudowy szkolnych przestrzeni, nowe boiska i pracownie komputerowe niewiele by da┼éy gdyby nie ludzie, kt├│rzy b─Öd─ů opiekowa─ç si─Ö dzie─çmi z nich korzystaj─ůcymi i poka┼╝─ů, jak robi─ç to m─ůdrze; ┼╝e inwestowa─ç powinni┼Ťmy w┼éa┼Ťnie w kapita┼é ludzki ÔÇô traktuj─ůc nauczycieli jak partner├│w w procesie reformowania polskiej edukacji, a nie jak z┼éo konieczne albo bezwolnych wykonawc├│w ministerialnych rozporz─ůdze┼ä. Jednym z najwa┼╝niejszych postulat├│w, kt├│ry jak mantra powtarza si─Ö w wypowiedziach wszystkich rozm├│wc├│w Aleksandry Szy┼é┼éo, jest wsp├│┼épraca i wzajemne zaufanie. Zar├│wno nauczycieli wobec uczni├│w, jak i systemu wobec samych nauczycieli. Jak zauwa┼╝a Maria Mach, nie przyci─ůgniemy do zawodu najlepszych pedagog├│w, je┼Ťli nie zagwarantujemy im swobody intelektualnej i wyboru metod pracy. To wcale nie pieni─ůdze s─ů wi─Öc najwi─Ökszym problemem.

Szko┼éa: maria┼╝ komuny z neoliberalizmem?

Wi─Ökszo┼Ť─ç bohater├│w ksi─ů┼╝ki swoj─ů pedagogiczn─ů karier─Ö zaczyna┼éo jeszcze w czasach PRL-u. Ju┼╝ wtedy my┼Ťleli o szkole demokratycznej, opartej o idee samorz─ůdno┼Ťci uczniowskiej wywodz─ůce si─Ö z pism Janusza Korczaka. Na drodze ich urzeczywistnienia sta┼é autorytarny system ÔÇô mieli wi─Öc nadziej─Ö, ┼╝e po jego obaleniu uda si─Ö zdemokratyzowa─ç r├│wnie┼╝ szkolnictwo. Jednak po 1989 roku okaza┼éo si─Ö, ┼╝e to wcale nie takie proste. Jak podsumowuje Jacek ÔÇ×JacÔÇŁ Jakubowski: ÔÇ×Za komuny mieli┼Ťmy prze┼Ťwiadczenie, ┼╝e to komuna jest wrogiem szko┼éy, wi─Öc jak si─Ö zlikwiduje komun─Ö, b─Ödzie ju┼╝ dobrze. Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e to nie takie proste. System oparty na hierarchii i przymusowym wlewaniu uczniom wiedzy do g┼éowy jest g┼é─Öboko w nas. Czy u g├│ry jest komuna, czy rz─ůd taki czy owakiÔÇŁ.

Mimo kolejnych zmian organizacyjnych hierarchiczna struktura polskiej szko┼éy ukszta┼étowana w PRL-u (cho─ç korzeniami si─Ögaj─ůca jeszcze systemu pruskiego) pozosta┼éa w┼éa┼Ťciwie nienaruszona. Rady szk├│┼é (organ sk┼éadaj─ůcy si─Ö z przedstawicieli uczni├│w, rodzic├│w i nauczycieli, maj─ůcy teoretycznie kompetencje do zarz─ůdzania kierunkiem rozwoju szko┼éy) istniej─ů w┼éa┼Ťciwie wy┼é─ůcznie na papierze ÔÇô powo┼éano je w jedynie 2 procentach szk├│┼é w Polsce. Samorz─ůd uczniowski cz─Östo sprowadzany jest wy┼é─ůcznie do funkcji organizatora szkolnych dyskotek, a rady rodzic├│w odgrywaj─ů g┼é├│wnie rol─Ö dodatkowego wsparcia finansowego, a nie r├│wnorz─Ödnego partnera w tworzeniu i wdra┼╝aniu programu wychowawczego szko┼éy. W wielu szko┼éach autorytarny system rodem z PRL-u trzyma si─Ö ┼Ťwietnie. Dodano do niego jednak nowe, neoliberalne warto┼Ťci.

Z ust nauczycieli i dyrektor├│w cz─Östo s┼éycha─ç has┼éo ÔÇ×szko┼éa uczy, rodzice wychowuj─ůÔÇŁ. Rozm├│wcy Aleksandy Szy┼é┼éo obna┼╝aj─ů fa┼ész tego twierdzenia i pokazuj─ů, ┼╝e szko┼éa, umywaj─ůc r─Öce od obowi─ůzk├│w wychowawczych, tak naprawd─Ö socjalizuje uczni├│w do funkcjonowania w neoliberalnej gospodarce. Wszystkie narz─Ödzia wychowawcze: oceny, kary, sprawdziany, prace domowe s┼éu┼╝─ů przede wszystkich kszta┼étowaniu pos┼éusze┼ästwa i wdra┼╝aniu do przysz┼éego zawodowego ÔÇ×wy┼Ťcigu szczur├│wÔÇŁ. Nie ma miejsca na indywidualizm, na w─ůtpliwo┼Ťci, na b┼é─Ödy ÔÇô s─ů one surowo karane. W efekcie dzieci w procesie edukacji trac─ů zainteresowanie ┼Ťwiatem, a nauka staje si─Ö dla nich wy┼é─ůcznie przepustk─ů do tego, aby w przysz┼éo┼Ťci zarabia─ç wi─Öcej i wi─Öcej konsumowa─ç. W tej wizji edukacji brak miejsca na pytania o odpowiedzialno┼Ť─ç za drugiego cz┼éowieka, solidarno┼Ť─ç mi─Ödzyludzk─ů, inne warto┼Ťci ┼╝yciowe. Umywaj─ůc r─Öce od wychowania, szko┼éa pope┼énia wi─Öc dwa b┼é─Ödy: po pierwsze, tworzy pos┼éuszne trybiki w maszynie globalnego kapitalizmu, ale po drugie, unika rozm├│w na wa┼╝ne tematy. Efekty tego milczenia i braku wychowania opartego na warto┼Ťciach widzimy teraz, na przyk┼éad w stosunku opinii publicznej do kryzysu uchod┼║czego. Polska szko┼éa ponosi du┼╝─ů odpowiedzialno┼Ť─ç za rosn─ůc─ů fal─Ö nienawi┼Ťci i ksenofobii.

W obronie publicznej szko┼éy

Lektura ÔÇ×Godziny wychowawczejÔÇŁ nasuwa r├│wnie┼╝ inne wa┼╝ne pytanie. Czy jako osoby o pogl─ůdach lewicowych mamy moralny obowi─ůzek, aby wspiera─ç szkolnictwo publiczne? W praktyce ÔÇô czy pos┼éanie w┼éasnego dziecka do szko┼éy spo┼éecznej lub prywatnej albo praca w jednej z nich nie jest poniek─ůd zdrad─ů idea┼é├│w? Warto zastanowi─ç si─Ö, na ile adekwatne by┼éoby tutaj pozytywistyczne wezwanie do pracy u podstaw, r├│wnie┼╝ tej wychowawczej z w┼éasnym dzieckiem. Je┼╝eli sami nie b─Ödziemy broni─ç publicznej szko┼éy, nie mamy prawa narzeka─ç na jej stan.

Stanowcza wi─Ökszo┼Ť─ç rozm├│wc├│w Aleksandry Szy┼é┼éo jest zwi─ůzana z niepublicznymi plac├│wkami edukacyjnymi (lub przynajmniej niestandardowymi, jak Szkolny O┼Ťrodek Socjoterapii czy Zak┼éad Poprawczy). W ich opowie┼Ťciach brakuje wi─Öc punktu widzenia szko┼éy publicznej, a przede wszystkim odpowiedzi na pytanie, co z tych wszystkich idei pedagogicznych mo┼╝liwe jest do zaadaptowania w systemie szkolnictwa powszechnego. Bo, cho─ç niew─ůtpliwie warte wdro┼╝enia s─ů idee szkolnej demokracji rodem z zespo┼éu ÔÇ×BednarskaÔÇŁ czy wprowadzenie wi─Ökszej elastyczno┼Ťci w kszta┼étowaniu przez uczni├│w i uczennice w┼éasnego programu nauczania, to nale┼╝y zapyta─ç, czy i w jaki spos├│b mo┼╝na je wdro┼╝y─ç na szerok─ů skal─Ö. Jakakolwiek szeroka zmiana spo┼éeczna musi by─ç przecie┼╝ oparta na masowym systemie edukacji. Nie uda si─Ö tego przeprowadzi─ç poprzez tworzenie enklaw dobrej edukacji w trudno dost─Öpnych (ze wzgl─Öd├│w finansowych, kulturowych czy po prostu du┼╝ych odleg┼éo┼Ťci) szko┼éach prywatnych lub spo┼éecznych. Jak bardzo nie oburza┼éby nas konserwatyzm polskiej szko┼éy, jej hierarchiczna struktura, niech─Ö─ç do zmian prezentowana przez cz─Ö┼Ť─ç nauczycieli ÔÇô to w publicznym systemie edukacji le┼╝y jedyna droga do g┼é─Öbokiej przebudowy systemu warto┼Ťci prezentowanych przez wi─Ökszo┼Ť─ç spo┼éecze┼ästwa. Lewica nie mo┼╝e o tym zapomina─ç.

***

A. Szy┼é┼éo, ÔÇ×Godzina wychowawcza. Rozmowy o polskiej szkoleÔÇŁ, Wydawnictwo Czarne, Wo┼éowiec 2017.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś