fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Komiks: Przerwa w sielance

Ataki na "Charlie Hebdo" przypomnia艂y nam o polityczno艣ci komiksu. Na co dzie艅 nie chc膮 o niej pami臋ta膰 ani odbiorcy, ani tw贸rcy obrazkowych opowie艣ci. A przecie偶 jest ona z nim zwi膮zana od zarania jego dziej贸w.

藕r贸d艂o: marvel.com


Na co dzie艅 艣rodowisko komiksowe zamyka si臋 w getcie wzajemnej adoracji. Sytuacje krytyczne, takie jak ataki na redakcj臋 鈥濩harlie Hebdo鈥, bole艣nie u艣wiadamiaj膮 komiksiarzom, 偶e nie tworz膮 tylko sami dla siebie. Niestety zwykle tylko na chwil臋.
Atak 7 stycznia 2015 roku na siedzib臋 magazynu 鈥濩harlie Hebdo鈥 zosta艂 b艂yskawicznie potraktowany przez 艣wiatowe media jako wydarzenie symboliczne. Dyskusja bardzo szybko przenios艂a si臋 na poziom uniwersalny. Zaj艣cie w Pary偶u interpretowano jako kolejny rozdzia艂 wielop艂aszczyznowego starcia mi臋dzy Wschodem i Zachodem. Pada艂y argumenty orientalne i orientalistyczne, kolonialne, prekolonialne i postkolonialne. W pr贸bach opisu wykorzystywano dyskurs teologiczny (cytuj膮c wypowiedzi przedstawicieli r贸偶nych wyzna艅 oraz pr贸buj膮c聽鈥 po raz kolejny聽鈥 wyja艣nia膰 odbiorcy, dlaczego w niekt贸rych od艂amach islamu zakazane jest przedstawianie Proroka), kulturoznawczy, kognitywistyczny, a nawet psychoanalityczny (niezast膮piony na tym polu 沤i啪ek w tek艣cie dla 鈥濶ew Statesman鈥). Opr贸cz interpretowania masakry w biurze 鈥濩harliego鈥 jako ataku na Zach贸d, interpretowano j膮 r贸wnie偶 jako atak na wolno艣膰 s艂owa. Zw艂aszcza przez media ameryka艅skie przetoczy艂a si臋 dyskusja na temat granic poprawno艣ci politycznej. Jon Stewart w 鈥濪aily Show鈥 broni艂 prawa komik贸w do o艣mieszania. Z drugiej strony gazety takie jak 鈥濼he Telegraph鈥 czy 鈥濼he New York Times鈥 nie zdecydowa艂y si臋 na przedrukowanie rysunk贸w satyrycznych 鈥濩harliego鈥, twierdz膮c, 偶e by艂y one rasistowskie i niesmaczne. Krytykuj膮cy francuski magazyn zaproponowali alternatywny hashtag dla robi膮cego furor臋 w mediach spo艂eczno艣ciowych 鈥濲e suis Charlie鈥. Deklaracja 鈥濲estem Ahmed鈥 (od imienia muzu艂ma艅skiego policjanta, kt贸ry r贸wnie偶 zgin膮艂 w wyniku ataku) mia艂a konotowa膰 stawanie po stronie liberalnego poszanowania dla innych kultur, poprawno艣ci politycznej i pot臋pienia ekstremizm贸w z ka偶dej strony.
Podzia艂 na tych, kt贸rzy uto偶samiaj膮 si臋 z Charliem, i na tych, kt贸rzy staj膮 po stronie Ahmeda, okaza艂 si臋 dla medi贸w bardzo chwytliwy i 艣wietnie organizuj膮cy masow膮 wyobra藕ni臋. Wi臋kszo艣膰 wypowiedzi specjalist贸w i zaproszonych do telewizji analityk贸w mo偶na sprowadzi膰 do tej prostej i do艣膰 naiwnej opozycji. Dziennikarze, zapraszaj膮c znawc贸w, oczekiwali w艂a艣nie takiej deklaracji. Niewa偶ne, czy mieli wyg艂osi膰 je analitycy, kulturoznawcy, komicy, filozofowie, teolodzy czy te偶 tw贸rcy komiks贸w. Jednak偶e, analizuj膮c wypowiedzi tych ostatnich, szczeg贸lnie pochodz膮ce z medi贸w angielskich i ameryka艅skich, odnosi si臋 wra偶enie, 偶e w ka偶d膮 wypowied藕 przedstawicieli 艣rodowiska komiksowego wkrada si臋 jeszcze inne opisanie w艂asnej to偶samo艣ci. Oczywi艣cie, g艂贸wne tezy wci膮偶 sprowadzaj膮 si臋 do obrony wolno艣ci s艂owa albo pot臋pienia rasistowskiego humoru. Ale podszyte s膮 one bardzo interesuj膮c膮 deklaracj膮聽鈥 ju偶 nie tylko 鈥濲e suis Charlie鈥 albo 鈥濲e suis Ahmed鈥, ale te偶 o艣wiadczenie, i偶 鈥瀓estem komiksiarzem鈥. Okazuje si臋, 偶e atak 7 stycznia to nie tylko zamach na wolno艣膰 s艂owa albo starcie Zachodu ze Wschodem, to r贸wnie偶 agresja na konkretny rodzaj wypowiedzi artystycznej. To atak na komiks.
Od Lutra do X-men贸w
Wida膰 to bardzo dobrze w jednostronicowym komiksie przygotowanym przez Joe Sacco, ameryka艅skiego tw贸rc臋 reporta偶y komiksowych (w Polsce wydano jego 鈥濸alestyn臋鈥 i 鈥濻tref臋 bezpiecze艅stwa Gora偶de鈥), dla brytyjskiego 鈥濭uardiana鈥. Sacco krytykuj臋 satyryczne rysunki pokazywane w 鈥濩harlie Hebdo鈥 jako rasistowskie. Ale w jednym z kadr贸w pada bardzo interesuj膮ce stwierdzenie. Sacco podkre艣la, 偶e rysowanie komiks贸w i karykatur jest aktem politycznym i przez to ma wp艂yw na rzeczywisto艣膰. Stwierdza, 偶e 鈥瀕inie [rysowane] na papierze to bro艅鈥. Dla os贸b niezainteresowanych komiksem taka teza, szczeg贸lnie we wsp贸艂czesnym 艣wiecie, mo偶e si臋 wydawa膰 oczywista. Jednak zdaje si臋, 偶e 艣rodowisko komiksowe w Stanach Zjednoczonych (ale r贸wnie偶 w Polsce i Japonii) zapomnia艂o o tym.
Jest to o tyle paradoksalne, 偶e komiks by艂 zaanga偶owany politycznie od samego pocz膮tku istnienia tego medium. Jego 藕r贸d艂a tkwi膮 przecie偶 w karykaturach publikowanych za czas贸w reformacji i p贸藕niej w rysunkach satyrycznych z czas贸w rewolucji francuskiej. Ju偶 wtedy o艣mieszanie przeciwnika polega艂o na obra偶aniu go w spos贸b blu藕nierczy. Bardziej subtelny by艂, uznawany za pierwszy komiks ameryka艅ski, dziewi臋tnastowieczny 鈥瀁ellow Kid鈥. Aluzyjnie i z dzisiejszego punktu widzenia cz臋sto nieczytelnie komentowa艂 贸wczesne wydarzenia polityczne. Podczas II wojny 艣wiatowej komiks sta艂 si臋 wa偶nym elementem propagandy, dlatego te偶 Superman walczy艂 z nazistami i pomaga艂 bohaterskim aliantom w pokonaniu hitlerowc贸w i Japo艅czyk贸w. To tu swe 藕r贸d艂o ma typ prostego i naiwnego zaanga偶owania politycznego powie艣ci obrazkowych, kt贸ry mo偶na zaobserwowa膰 do dzi艣. W latach siedemdziesi膮tych komiksy z serii 鈥瀀-men鈥 za pomoc膮 figury mutanta ukazywa艂y prze艣ladowanie mniejszo艣ci narodowych (jedni widz膮 tu w膮tki holocaustowe, inni czytaj膮 go w kontek艣cie walki o r贸wnouprawnienie Afroamerykan贸w). Jak najbardziej propagandowy (oraz marketingowy) wyd藕wi臋k mia艂 do艣膰 niedawny odcinek 鈥濻pider-Mana鈥, w kt贸rym spotyka on na swej drodze Baracka Obam臋. Ponadto wydawcy komiksowi do niedawna 艣cigali si臋 o to, kto szybciej wyda zeszyt, w kt贸rym poka偶e 艣lub jednej (z coraz liczniejszych) par homoseksualnych superbohater贸w.
Reakcj膮 na propagandowy charakter zaanga偶owania politycznego mainstreamowych komiks贸w ameryka艅skich by艂o zjawisko tak zwanych 鈥瀠nderground comix鈥, kt贸re pojawi艂o si臋 pod koniec lat sze艣膰dziesi膮tych. W wywiadzie dla 鈥濷bservera鈥 jeden z za艂o偶ycieli i g艂贸wnych przedstawicieli tego ruchu, Robert Crumb, wraca do tego okresu w kontek艣cie masakry w Pary偶u. Twierdzi, 偶e 鈥濩harlie Hebdo鈥 obra偶a艂 bardzo podobnie jak niszowe komiksy publikowane w na pocz膮tku drugiej po艂owy dwudziestego wieku. Rzeczywi艣cie, tw贸rcy pozwalali sobie wtedy na szyderstwo z g艂贸wnych postaci politycznych. Jednak komiksy podziemne przedmiotem satyry czyni艂y g艂贸wnie kwestie obyczajowe, prze艂amuj膮c tabu seksualne. Autorzy tych zeszyt贸w mogli sobie na to pozwoli膰 dzi臋ki niszowo艣ci publikacji. Przy ma艂ych nak艂adach i opartym na znajomych sposobie kolporta偶u wiadomo by艂o, 偶e czytelnikami s膮 zainteresowani wybra艅cy.
Kr膮g wtajemniczonych
Tworzenie dla ograniczonej puli odbiorc贸w sprzyja prze艣wiadczeniu o tym, 偶e pomimo politycznego charakteru, dzie艂o istnieje w zawieszeniu. Tworzy si臋 zamkni臋te 艣rodowisko fan贸w, kt贸rzy buduj膮 swoj膮 to偶samo艣膰 na poczuciu wtajemniczenia, odr臋bno艣ci i inno艣ci. W ten zamkni臋ty kr膮g wchodz膮 tw贸rcy, w ten spos贸b czuj膮c si臋 dowarto艣ciowani, czytelnicy oraz krytycy, kt贸rzy tym bardziej podkre艣laj膮 wyj膮tkowo艣膰 medium komiksowego. Dotyczy to zar贸wno przeznaczonych dla masowego odbiorcy komiks贸w o superbohaterach, jak i komiks贸w tworzonych 鈥瀢 podziemiu鈥. Fani organizuj膮 si臋, spotykaj膮 na r贸偶nego typu konwentach, dzi臋ki kt贸rym tym bardziej powi臋kszaj膮 swoj膮 izolacj臋 i poczucie elitarno艣ci. Ma to cz臋sto charakter eskapistyczny. Wszelkie kwestie polityczne schodz膮 na dalszy plan star膰 mi臋dzy mi艂o艣nikami konkretnych postaci albo rysownikami i scenarzystami. Je艣li ju偶 polityka wchodzi w obr臋b dyskursu 艣rodowiskowego, to odbywa si臋 to na poziomie akademickim. Wizerunek 艣rodowiska fanowskiego: ameryka艅skich geek贸w, japo艅skich otaku czy polskich komiksiarzy, jest bardzo podobny bez wzgl臋du na kr膮g kulturowy. Podstaw膮 jest zawsze izolacja i zamykanie si臋 w tym, co Sebastian Fr膮ckiewicz nazywa 鈥瀏ettem鈥.
W efekcie przedstawiciele 艣rodowiska komiksowego tworz膮 sobie wizj臋 arkadyjskiej, eskapistycznej przestrzeni, ca艂kowicie apolitycznej. Bardzo dobrym przyk艂adem takiego my艣lenia jest komentuj膮cy wydarzenia we Francji tekst Artura Wabika 鈥濳omiks w duchu ca艂kowitej wolno艣ci鈥, kt贸ry zosta艂 opublikowany na portalu wielokulturowo艣膰.org. Wizja masakry zosta艂a w nim zestawiona z utopijnym obrazkiem festiwalu w Angouleme, przestrzeni ca艂kowitej wolno艣ci i akceptacji. Z tym 偶e ta akceptacja, bez wzgl臋du na kraj pochodzenia, dotyczy tylko i wy艂膮cznie tw贸rc贸w komiksowych. Festiwal jest miejscem spajaj膮cym 艣rodowisko. Masakra w Pary偶u jest wed艂ug Wabika czym艣, co zagra偶a sielskiej atmosferze festiwalu. Nagle tw贸rcy i fani komiksu w bardzo brutalny spos贸b zostali wyrwani ze swego getta i zmuszeni do konfrontacji z rzeczywisto艣ci膮. Z artyku艂u 鈥濳omiks w duchu ca艂kowitej wolno艣ci鈥 mo偶na wyczyta膰, 偶e nie mog膮 si臋 doczeka膰 powrotu w bezpieczne miejsce konwentowej izolacji.
Poczucie gettyzacji i niszowo艣ci nie wynika tylko i wy艂膮cznie z eskapizmu fan贸w komiksu. Wi膮偶e si臋 r贸wnie偶 z tym, jak komiks traktowany jest w obiegu kulturowym oraz przez media. Wizerunek mi艂o艣nik贸w powie艣ci obrazkowej sprowadza si臋 do niechlujnych ch艂opc贸w je偶d偶膮cych na dziwne imprezy, podczas kt贸rych lubi膮 si臋 przebiera膰 w kostiumy. Do rangi wiadomo艣ci urastaj膮 ewentualnie sytuacje, gdy jaki艣 zapaleniec postanawia wyda膰 miliony dolar贸w na pierwszy zeszyt z przygodami Supermana. Medium komiksowe jest traktowane jako czysto rozrywkowe i apolityczne. Nawet karykatura i rysunek satyryczny, kt贸rych istot膮 jest zaanga偶owanie, traktowane s膮 jako co艣 b艂ahego. Dlatego te偶 wielu komentator贸w, opisuj膮c atak na siedzib臋 鈥濩harlie Hebdo鈥, bardzo szybko zaczyna m贸wi膰 og贸lnie o wolno艣ci sztuki. Na drugim biegunie stawiaj膮 si臋 tacy tw贸rcy jak Art Spiegelman, kt贸ry w licznych wywiadach udzielanych po masakrze m贸wi艂 bardzo konkretnie o autorach komiks贸w i ich prawie do wolno艣ci s艂owa. Autor 鈥濵ausa鈥 mocno podkre艣la swoje korzenie i 艣rodowisko, z kt贸rego si臋 wywodzi. Jego wypowiedzi to najdobitniejsza deklaracja: 鈥瀓estem komiksiarzem鈥. Jego twierdzenia s膮 bardzo interesuj膮ce r贸wnie偶 dlatego, 偶e mimo podkre艣lania swej to偶samo艣ci i przynale偶no艣ci, tak jak Sacco ma 艣wiadomo艣膰, 偶e apolityczno艣膰 medium komiksowego to mit, 偶e jest ono bardzo mocno zanurzone w rzeczywisto艣ci i musi si臋 z ni膮 konfrontowa膰.
Potrzeba szoku
Te momenty konfrontacji ze 艣wiatem, u艣wiadomienia sobie politycznego charakteru komiksu w 艣wiadomo艣ci zbiorowej zawsze dokonuj膮 si臋 w atmosferze szoku lub skandalu. Musi to by膰 na tyle du偶e wydarzenie, 偶eby przyci膮gn膮膰 uwag臋 gazet i telewizji. Masakra w siedzibie 鈥濩harlie Hebdo鈥 jest tu tragicznym przyk艂adem. Ciekawy pod tym wzgl臋dem jest przypadek Polski. Od 1989 roku mieli艣my do czynienia z dwoma szerokimi dyskusjami na temat powie艣ci obrazkowej. Wszystkie odbywa艂y si臋 w atmosferze awantury z kwestiami politycznymi w tle. Chodzi oczywi艣cie o publikacje 鈥濵ausa鈥 w 2001 roku (kwestia przedstawienia Polak贸w jako 艣wi艅) oraz o wydanie przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych komiksowej antologii 鈥濩hopin New Romantic鈥. W obu tych przypadkach polskie 艣rodowisko fan贸w powie艣ci obrazkowych zmuszone zosta艂o nagle do chwilowego wyj艣cia z getta. Po to by broni膰 swej to偶samo艣ci oraz przedmiotu swego uwielbienia. Podobnie jak w przypadku dyskusji wok贸艂 tematyki francuskiego magazynu satyrycznego, problem sprowadzono do kwestii wolno艣ci artystycznej i pot臋gi sztuki komiksowej. W opisie antologii MSZ na stronie gildia.pl mo偶emy przeczyta膰, 偶e 鈥濩hopin New Romantic鈥 to 鈥瀗ieortodoksyjne, a czasami id膮ce wr臋cz pod pr膮d i prowokacyjne, podej艣cie do postaci Fryderyka Chopina kreuje nie tylko zupe艂nie inny obraz s艂ynnego Polaka, ale pokazuje tak偶e swobod臋 i si艂臋 komiksowego medium鈥. B艂yskawicznie pojawi艂 si臋 w Internecie聽zorganizowany ruch poparcia, maj膮cy na celu ocalenie nak艂adu tego dzie艂a. Jednak w przypadku publikacji 鈥濵ausa鈥 i 鈥濩hopin New Romantic鈥 media w Polsce bardzo szybko straci艂y zainteresowanie tematem, zostawiaj膮c fan贸w samym sobie, z pog艂臋bionym prze艣wiadczeniem o swej niszowo艣ci i elitarno艣ci.
Pomimo g艂os贸w tak prominentnych tw贸rc贸w komiks贸w jak Sacco i Spiegelman, wskazuj膮cych na niemo偶liwo艣膰 ca艂kowitej izolacji i eskapizmu przypr贸szonego naiwn膮 polityczno艣ci膮, mo偶na si臋 spodziewa膰, 偶e efekty b臋d膮 podobne do tych, kt贸re mia艂y miejsce w Polsce. Ju偶 nie mog臋 si臋 doczeka膰 kolejnych sielankowych relacji z nast臋pnych edycji festiwalu w Angouleme czy ameryka艅skiego Comic-Conu.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij