Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Komiks: Przerwa w sielance

Ataki na "Charlie Hebdo" przypomnia┼éy nam o polityczno┼Ťci komiksu. Na co dzie┼ä nie chc─ů o niej pami─Öta─ç ani odbiorcy, ani tw├│rcy obrazkowych opowie┼Ťci. A przecie┼╝ jest ona z nim zwi─ůzana od zarania jego dziej├│w.

źródło: marvel.com


Na co dzie┼ä ┼Ťrodowisko komiksowe zamyka si─Ö w getcie wzajemnej adoracji. Sytuacje krytyczne, takie jak ataki na redakcj─Ö ÔÇ×Charlie HebdoÔÇŁ, bole┼Ťnie u┼Ťwiadamiaj─ů komiksiarzom, ┼╝e nie tworz─ů tylko sami dla siebie. Niestety zwykle tylko na chwil─Ö.
Atak 7 stycznia 2015 roku na siedzib─Ö magazynu ÔÇ×Charlie HebdoÔÇŁ zosta┼é b┼éyskawicznie potraktowany przez ┼Ťwiatowe media jako wydarzenie symboliczne. Dyskusja bardzo szybko przenios┼éa si─Ö na poziom uniwersalny. Zaj┼Ťcie w Pary┼╝u interpretowano jako kolejny rozdzia┼é wielop┼éaszczyznowego starcia mi─Ödzy Wschodem i Zachodem. Pada┼éy argumenty orientalne i orientalistyczne, kolonialne, prekolonialne i postkolonialne. W pr├│bach opisu wykorzystywano dyskurs teologiczny (cytuj─ůc wypowiedzi przedstawicieli r├│┼╝nych wyzna┼ä oraz pr├│buj─ůc┬áÔÇô po raz kolejny┬áÔÇô wyja┼Ťnia─ç odbiorcy, dlaczego w niekt├│rych od┼éamach islamu zakazane jest przedstawianie Proroka), kulturoznawczy, kognitywistyczny, a nawet psychoanalityczny (niezast─ůpiony na tym polu ┼Żi┼żek w tek┼Ťcie dla ÔÇ×New StatesmanÔÇŁ). Opr├│cz interpretowania masakry w biurze ÔÇ×CharliegoÔÇŁ jako ataku na Zach├│d, interpretowano j─ů r├│wnie┼╝ jako atak na wolno┼Ť─ç s┼éowa. Zw┼éaszcza przez media ameryka┼äskie przetoczy┼éa si─Ö dyskusja na temat granic poprawno┼Ťci politycznej. Jon Stewart w ÔÇ×Daily ShowÔÇŁ broni┼é prawa komik├│w do o┼Ťmieszania. Z drugiej strony gazety takie jak ÔÇ×The TelegraphÔÇŁ czy ÔÇ×The New York TimesÔÇŁ nie zdecydowa┼éy si─Ö na przedrukowanie rysunk├│w satyrycznych ÔÇ×CharliegoÔÇŁ, twierdz─ůc, ┼╝e by┼éy one rasistowskie i niesmaczne. Krytykuj─ůcy francuski magazyn zaproponowali alternatywny hashtag dla robi─ůcego furor─Ö w mediach spo┼éeczno┼Ťciowych ÔÇ×Je suis CharlieÔÇŁ. Deklaracja ÔÇ×Jestem AhmedÔÇŁ (od imienia muzu┼éma┼äskiego policjanta, kt├│ry r├│wnie┼╝ zgin─ů┼é w wyniku ataku) mia┼éa konotowa─ç stawanie po stronie liberalnego poszanowania dla innych kultur, poprawno┼Ťci politycznej i pot─Öpienia ekstremizm├│w z ka┼╝dej strony.
Podzia┼é na tych, kt├│rzy uto┼╝samiaj─ů si─Ö z Charliem, i na tych, kt├│rzy staj─ů po stronie Ahmeda, okaza┼é si─Ö dla medi├│w bardzo chwytliwy i ┼Ťwietnie organizuj─ůcy masow─ů wyobra┼║ni─Ö. Wi─Ökszo┼Ť─ç wypowiedzi specjalist├│w i zaproszonych do telewizji analityk├│w mo┼╝na sprowadzi─ç do tej prostej i do┼Ť─ç naiwnej opozycji. Dziennikarze, zapraszaj─ůc znawc├│w, oczekiwali w┼éa┼Ťnie takiej deklaracji. Niewa┼╝ne, czy mieli wyg┼éosi─ç je analitycy, kulturoznawcy, komicy, filozofowie, teolodzy czy te┼╝ tw├│rcy komiks├│w. Jednak┼╝e, analizuj─ůc wypowiedzi tych ostatnich, szczeg├│lnie pochodz─ůce z medi├│w angielskich i ameryka┼äskich, odnosi si─Ö wra┼╝enie, ┼╝e w ka┼╝d─ů wypowied┼║ przedstawicieli ┼Ťrodowiska komiksowego wkrada si─Ö jeszcze inne opisanie w┼éasnej to┼╝samo┼Ťci. Oczywi┼Ťcie, g┼é├│wne tezy wci─ů┼╝ sprowadzaj─ů si─Ö do obrony wolno┼Ťci s┼éowa albo pot─Öpienia rasistowskiego humoru. Ale podszyte s─ů one bardzo interesuj─ůc─ů deklaracj─ů┬áÔÇô ju┼╝ nie tylko ÔÇ×Je suis CharlieÔÇŁ albo ÔÇ×Je suis AhmedÔÇŁ, ale te┼╝ o┼Ťwiadczenie, i┼╝ ÔÇ×jestem komiksiarzemÔÇŁ. Okazuje si─Ö, ┼╝e atak 7 stycznia to nie tylko zamach na wolno┼Ť─ç s┼éowa albo starcie Zachodu ze Wschodem, to r├│wnie┼╝ agresja na konkretny rodzaj wypowiedzi artystycznej. To atak na komiks.
Od Lutra do X-men├│w
Wida─ç to bardzo dobrze w jednostronicowym komiksie przygotowanym przez Joe Sacco, ameryka┼äskiego tw├│rc─Ö reporta┼╝y komiksowych (w Polsce wydano jego ÔÇ×Palestyn─ÖÔÇŁ i ÔÇ×Stref─Ö bezpiecze┼ästwa Gora┼╝deÔÇŁ), dla brytyjskiego ÔÇ×GuardianaÔÇŁ. Sacco krytykuj─Ö satyryczne rysunki pokazywane w ÔÇ×Charlie HebdoÔÇŁ jako rasistowskie. Ale w jednym z kadr├│w pada bardzo interesuj─ůce stwierdzenie. Sacco podkre┼Ťla, ┼╝e rysowanie komiks├│w i karykatur jest aktem politycznym i przez to ma wp┼éyw na rzeczywisto┼Ť─ç. Stwierdza, ┼╝e ÔÇ×linie [rysowane] na papierze to bro┼äÔÇŁ. Dla os├│b niezainteresowanych komiksem taka teza, szczeg├│lnie we wsp├│┼éczesnym ┼Ťwiecie, mo┼╝e si─Ö wydawa─ç oczywista. Jednak zdaje si─Ö, ┼╝e ┼Ťrodowisko komiksowe w Stanach Zjednoczonych (ale r├│wnie┼╝ w Polsce i Japonii) zapomnia┼éo o tym.
Jest to o tyle paradoksalne, ┼╝e komiks by┼é zaanga┼╝owany politycznie od samego pocz─ůtku istnienia tego medium. Jego ┼║r├│d┼éa tkwi─ů przecie┼╝ w karykaturach publikowanych za czas├│w reformacji i p├│┼║niej w rysunkach satyrycznych z czas├│w rewolucji francuskiej. Ju┼╝ wtedy o┼Ťmieszanie przeciwnika polega┼éo na obra┼╝aniu go w spos├│b blu┼║nierczy. Bardziej subtelny by┼é, uznawany za pierwszy komiks ameryka┼äski, dziewi─Ötnastowieczny ÔÇ×Yellow KidÔÇŁ. Aluzyjnie i z dzisiejszego punktu widzenia cz─Östo nieczytelnie komentowa┼é ├│wczesne wydarzenia polityczne. Podczas II wojny ┼Ťwiatowej komiks sta┼é si─Ö wa┼╝nym elementem propagandy, dlatego te┼╝ Superman walczy┼é z nazistami i pomaga┼é bohaterskim aliantom w pokonaniu hitlerowc├│w i Japo┼äczyk├│w. To tu swe ┼║r├│d┼éo ma typ prostego i naiwnego zaanga┼╝owania politycznego powie┼Ťci obrazkowych, kt├│ry mo┼╝na zaobserwowa─ç do dzi┼Ť. W latach siedemdziesi─ůtych komiksy z serii ÔÇ×X-menÔÇŁ za pomoc─ů figury mutanta ukazywa┼éy prze┼Ťladowanie mniejszo┼Ťci narodowych (jedni widz─ů tu w─ůtki holocaustowe, inni czytaj─ů go w kontek┼Ťcie walki o r├│wnouprawnienie Afroamerykan├│w). Jak najbardziej propagandowy (oraz marketingowy) wyd┼║wi─Ök mia┼é do┼Ť─ç niedawny odcinek ÔÇ×Spider-ManaÔÇŁ, w kt├│rym spotyka on na swej drodze Baracka Obam─Ö. Ponadto wydawcy komiksowi do niedawna ┼Ťcigali si─Ö o to, kto szybciej wyda zeszyt, w kt├│rym poka┼╝e ┼Ťlub jednej (z coraz liczniejszych) par homoseksualnych superbohater├│w.
Reakcj─ů na propagandowy charakter zaanga┼╝owania politycznego mainstreamowych komiks├│w ameryka┼äskich by┼éo zjawisko tak zwanych ÔÇ×underground comixÔÇŁ, kt├│re pojawi┼éo si─Ö pod koniec lat sze┼Ť─çdziesi─ůtych. W wywiadzie dla ÔÇ×ObserveraÔÇŁ jeden z za┼éo┼╝ycieli i g┼é├│wnych przedstawicieli tego ruchu, Robert Crumb, wraca do tego okresu w kontek┼Ťcie masakry w Pary┼╝u. Twierdzi, ┼╝e ÔÇ×Charlie HebdoÔÇŁ obra┼╝a┼é bardzo podobnie jak niszowe komiksy publikowane w na pocz─ůtku drugiej po┼éowy dwudziestego wieku. Rzeczywi┼Ťcie, tw├│rcy pozwalali sobie wtedy na szyderstwo z g┼é├│wnych postaci politycznych. Jednak komiksy podziemne przedmiotem satyry czyni┼éy g┼é├│wnie kwestie obyczajowe, prze┼éamuj─ůc tabu seksualne. Autorzy tych zeszyt├│w mogli sobie na to pozwoli─ç dzi─Öki niszowo┼Ťci publikacji. Przy ma┼éych nak┼éadach i opartym na znajomych sposobie kolporta┼╝u wiadomo by┼éo, ┼╝e czytelnikami s─ů zainteresowani wybra┼äcy.
Kr─ůg wtajemniczonych
Tworzenie dla ograniczonej puli odbiorc├│w sprzyja prze┼Ťwiadczeniu o tym, ┼╝e pomimo politycznego charakteru, dzie┼éo istnieje w zawieszeniu. Tworzy si─Ö zamkni─Öte ┼Ťrodowisko fan├│w, kt├│rzy buduj─ů swoj─ů to┼╝samo┼Ť─ç na poczuciu wtajemniczenia, odr─Öbno┼Ťci i inno┼Ťci. W ten zamkni─Öty kr─ůg wchodz─ů tw├│rcy, w ten spos├│b czuj─ůc si─Ö dowarto┼Ťciowani, czytelnicy oraz krytycy, kt├│rzy tym bardziej podkre┼Ťlaj─ů wyj─ůtkowo┼Ť─ç medium komiksowego. Dotyczy to zar├│wno przeznaczonych dla masowego odbiorcy komiks├│w o superbohaterach, jak i komiks├│w tworzonych ÔÇ×w podziemiuÔÇŁ. Fani organizuj─ů si─Ö, spotykaj─ů na r├│┼╝nego typu konwentach, dzi─Öki kt├│rym tym bardziej powi─Ökszaj─ů swoj─ů izolacj─Ö i poczucie elitarno┼Ťci. Ma to cz─Östo charakter eskapistyczny. Wszelkie kwestie polityczne schodz─ů na dalszy plan star─ç mi─Ödzy mi┼éo┼Ťnikami konkretnych postaci albo rysownikami i scenarzystami. Je┼Ťli ju┼╝ polityka wchodzi w obr─Öb dyskursu ┼Ťrodowiskowego, to odbywa si─Ö to na poziomie akademickim. Wizerunek ┼Ťrodowiska fanowskiego: ameryka┼äskich geek├│w, japo┼äskich otaku czy polskich komiksiarzy, jest bardzo podobny bez wzgl─Ödu na kr─ůg kulturowy. Podstaw─ů jest zawsze izolacja i zamykanie si─Ö w tym, co Sebastian Fr─ůckiewicz nazywa ÔÇ×gettemÔÇŁ.
W efekcie przedstawiciele ┼Ťrodowiska komiksowego tworz─ů sobie wizj─Ö arkadyjskiej, eskapistycznej przestrzeni, ca┼ékowicie apolitycznej. Bardzo dobrym przyk┼éadem takiego my┼Ťlenia jest komentuj─ůcy wydarzenia we Francji tekst Artura Wabika ÔÇ×Komiks w duchu ca┼ékowitej wolno┼ŤciÔÇŁ, kt├│ry zosta┼é opublikowany na portalu wielokulturowo┼Ť─ç.org. Wizja masakry zosta┼éa w nim zestawiona z utopijnym obrazkiem festiwalu w Angouleme, przestrzeni ca┼ékowitej wolno┼Ťci i akceptacji. Z tym ┼╝e ta akceptacja, bez wzgl─Ödu na kraj pochodzenia, dotyczy tylko i wy┼é─ůcznie tw├│rc├│w komiksowych. Festiwal jest miejscem spajaj─ůcym ┼Ťrodowisko. Masakra w Pary┼╝u jest wed┼éug Wabika czym┼Ť, co zagra┼╝a sielskiej atmosferze festiwalu. Nagle tw├│rcy i fani komiksu w bardzo brutalny spos├│b zostali wyrwani ze swego getta i zmuszeni do konfrontacji z rzeczywisto┼Ťci─ů. Z artyku┼éu ÔÇ×Komiks w duchu ca┼ékowitej wolno┼ŤciÔÇŁ mo┼╝na wyczyta─ç, ┼╝e nie mog─ů si─Ö doczeka─ç powrotu w bezpieczne miejsce konwentowej izolacji.
Poczucie gettyzacji i niszowo┼Ťci nie wynika tylko i wy┼é─ůcznie z eskapizmu fan├│w komiksu. Wi─ů┼╝e si─Ö r├│wnie┼╝ z tym, jak komiks traktowany jest w obiegu kulturowym oraz przez media. Wizerunek mi┼éo┼Ťnik├│w powie┼Ťci obrazkowej sprowadza si─Ö do niechlujnych ch┼éopc├│w je┼╝d┼╝─ůcych na dziwne imprezy, podczas kt├│rych lubi─ů si─Ö przebiera─ç w kostiumy. Do rangi wiadomo┼Ťci urastaj─ů ewentualnie sytuacje, gdy jaki┼Ť zapaleniec postanawia wyda─ç miliony dolar├│w na pierwszy zeszyt z przygodami Supermana. Medium komiksowe jest traktowane jako czysto rozrywkowe i apolityczne. Nawet karykatura i rysunek satyryczny, kt├│rych istot─ů jest zaanga┼╝owanie, traktowane s─ů jako co┼Ť b┼éahego. Dlatego te┼╝ wielu komentator├│w, opisuj─ůc atak na siedzib─Ö ÔÇ×Charlie HebdoÔÇŁ, bardzo szybko zaczyna m├│wi─ç og├│lnie o wolno┼Ťci sztuki. Na drugim biegunie stawiaj─ů si─Ö tacy tw├│rcy jak Art Spiegelman, kt├│ry w licznych wywiadach udzielanych po masakrze m├│wi┼é bardzo konkretnie o autorach komiks├│w i ich prawie do wolno┼Ťci s┼éowa. Autor ÔÇ×MausaÔÇŁ mocno podkre┼Ťla swoje korzenie i ┼Ťrodowisko, z kt├│rego si─Ö wywodzi. Jego wypowiedzi to najdobitniejsza deklaracja: ÔÇ×jestem komiksiarzemÔÇŁ. Jego twierdzenia s─ů bardzo interesuj─ůce r├│wnie┼╝ dlatego, ┼╝e mimo podkre┼Ťlania swej to┼╝samo┼Ťci i przynale┼╝no┼Ťci, tak jak Sacco ma ┼Ťwiadomo┼Ť─ç, ┼╝e apolityczno┼Ť─ç medium komiksowego to mit, ┼╝e jest ono bardzo mocno zanurzone w rzeczywisto┼Ťci i musi si─Ö z ni─ů konfrontowa─ç.
Potrzeba szoku
Te momenty konfrontacji ze ┼Ťwiatem, u┼Ťwiadomienia sobie politycznego charakteru komiksu w ┼Ťwiadomo┼Ťci zbiorowej zawsze dokonuj─ů si─Ö w atmosferze szoku lub skandalu. Musi to by─ç na tyle du┼╝e wydarzenie, ┼╝eby przyci─ůgn─ů─ç uwag─Ö gazet i telewizji. Masakra w siedzibie ÔÇ×Charlie HebdoÔÇŁ jest tu tragicznym przyk┼éadem. Ciekawy pod tym wzgl─Ödem jest przypadek Polski. Od 1989 roku mieli┼Ťmy do czynienia z dwoma szerokimi dyskusjami na temat powie┼Ťci obrazkowej. Wszystkie odbywa┼éy si─Ö w atmosferze awantury z kwestiami politycznymi w tle. Chodzi oczywi┼Ťcie o publikacje ÔÇ×MausaÔÇŁ w 2001 roku (kwestia przedstawienia Polak├│w jako ┼Ťwi┼ä) oraz o wydanie przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych komiksowej antologii ÔÇ×Chopin New RomanticÔÇŁ. W obu tych przypadkach polskie ┼Ťrodowisko fan├│w powie┼Ťci obrazkowych zmuszone zosta┼éo nagle do chwilowego wyj┼Ťcia z getta. Po to by broni─ç swej to┼╝samo┼Ťci oraz przedmiotu swego uwielbienia. Podobnie jak w przypadku dyskusji wok├│┼é tematyki francuskiego magazynu satyrycznego, problem sprowadzono do kwestii wolno┼Ťci artystycznej i pot─Ögi sztuki komiksowej. W opisie antologii MSZ na stronie gildia.pl mo┼╝emy przeczyta─ç, ┼╝e ÔÇ×Chopin New RomanticÔÇŁ to ÔÇ×nieortodoksyjne, a czasami id─ůce wr─Öcz pod pr─ůd i prowokacyjne, podej┼Ťcie do postaci Fryderyka Chopina kreuje nie tylko zupe┼énie inny obraz s┼éynnego Polaka, ale pokazuje tak┼╝e swobod─Ö i si┼é─Ö komiksowego mediumÔÇŁ. B┼éyskawicznie pojawi┼é si─Ö w Internecie┬ázorganizowany ruch poparcia, maj─ůcy na celu ocalenie nak┼éadu tego dzie┼éa. Jednak w przypadku publikacji ÔÇ×MausaÔÇŁ i ÔÇ×Chopin New RomanticÔÇŁ media w Polsce bardzo szybko straci┼éy zainteresowanie tematem, zostawiaj─ůc fan├│w samym sobie, z pog┼é─Öbionym prze┼Ťwiadczeniem o swej niszowo┼Ťci i elitarno┼Ťci.
Pomimo g┼éos├│w tak prominentnych tw├│rc├│w komiks├│w jak Sacco i Spiegelman, wskazuj─ůcych na niemo┼╝liwo┼Ť─ç ca┼ékowitej izolacji i eskapizmu przypr├│szonego naiwn─ů polityczno┼Ťci─ů, mo┼╝na si─Ö spodziewa─ç, ┼╝e efekty b─Öd─ů podobne do tych, kt├│re mia┼éy miejsce w Polsce. Ju┼╝ nie mog─Ö si─Ö doczeka─ç kolejnych sielankowych relacji z nast─Öpnych edycji festiwalu w Angouleme czy ameryka┼äskiego Comic-Conu.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś