Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Kl臋ska narodu pa艅stwowego. Refleksja wok贸艂 ksi膮偶ki Paw艂a Brykczy艅skiego

Tydzie艅 mi臋dzy 9 a 16 grudnia 1922 by艂 decyduj膮cy dla m艂odej Niepodleg艂ej. Ostatecznie zburzy艂 mo偶liwo艣ci wsp贸艂pracy ponad podzia艂ami, utrwali艂 w膮sk膮 koncepcj臋 narodu polskiego i utorowa艂 drog臋 ku dyktaturze.
materia艂y prasowe

materia艂y prasowe

logo_NIESKONCZENIE_NIEPODLEGLA_kolor

Magazyn Kontakt jest jednym z partner贸w programu聽Niesko艅czenie Niepodleg艂a聽organizowanego przez聽O艣rodek KARTA. Na przestrzeni 2018 roku na 艂amach dwutygodnika pojawia膰 si臋 b臋d膮 opinie, komentarze i聽wywiady wpisuj膮ce si臋 w聽narracj臋 programu wyznaczan膮 przez cotygodniowe teksty w 鈥濺zeczpospolitej鈥. W聽obecnym wydaniu komentujemy dramatyczne wydarzenia zwi膮zane z wyborem pierwszego prezydenta II RP Gabriela Narutowicza i zamachem na niego.
***
Przy okazji trwaj膮cych obchod贸w stulecia niepodleg艂o艣ci przez wszystkie przypadki odmienia si臋 pochwa艂y na temat 鈥瀢sp贸艂pracy ponad podzia艂ami dla dobra wsp贸lnego鈥, kt贸r膮 podj臋li w kluczowych dla Rzeczypospolitej pierwszych latach jej istnienia zaciekli rywale polityczni z J贸zefem Pi艂sudskim i Romanem Dmowskim na czele.
To prawda. Do ko艅ca walki o granice pa艅stwa i jego ustrojowy kszta艂t, czyli do roku 1921, sp贸r polityczny, cho膰 momentami ostry, by艂 utrzymywany w ryzach, aby dodatkowo nie zaszkodzi膰 m艂odemu pa艅stwu, kt贸rego byt i tak kilkakrotnie wisia艂 na w艂osku.
I. Kres wsp贸艂dzia艂ania
Cho膰 nale偶y doceni膰 wzajemne ust臋pstwa, jakich w pierwszych miesi膮cach i latach dokonali wobec siebie protagoni艣ci, nie mo偶na ulega膰 romantyzowanej opowie艣ci o narodowej zgodzie, gdy偶 jest ona zwyczajnie nieprawdziwa i zaciemnia obraz kluczowych dla tamtego czasu spor贸w.
G艂贸wne si艂y polityczne by艂y na kursie kolizyjnym, gdy偶 reprezentowa艂y r贸偶ne wizje podstawowych spraw publicznych. Ten konflikt osi膮gn膮艂 pierwsz膮 tragiczn膮 kulminacj臋 ju偶 cztery lata po listopadzie 1918 roku. Prezydent Rzeczypospolitej, wielki patriota i wybitny cz艂owiek, pad艂 w gmachu Zach臋ty od kuli聽 wystrzelonej przez innego cz艂owieka, uwa偶aj膮cego si臋 za patriot臋 jeszcze wi臋kszego. Jak do tego dosz艂o i o czym 艣wiadczy to dramatyczne wydarzenie?
Koniec podstawowej zgody mi臋dzy rywalizuj膮cymi si艂ami politycznymi zosta艂 przypiecz臋towany w toku kampanii wyborczej 1922 roku, kiedy to walcz膮ce ugrupowania zacz臋艂y wyci膮ga膰 przeciwko sobie najci臋偶sze dzia艂a. J臋zyk agitacji by艂 brutalny i pozbawiony skrupu艂贸w. Lewica przeciwko endekom kierowa艂a oskar偶enia o wsp贸艂prac臋 z caratem, kontynuowanie tradycji Targowicy, a przede wszystkim obron臋 wyzyskiwaczy. 鈥濺obotniku polski! Nie s艂uchaj podszept贸w endek贸w i bolszewik贸w 鈥 najgorszych wrog贸w ojczyzny! G艂osuj na PPS, g艂osuj na dw贸jk臋鈥; PSL 鈥濿yzwolenie鈥 obiecywa艂 nawet, 偶e 鈥瀋zapkami zakryjemy obszarnik贸w, k艂onicami wali膰 b臋dziemy opornych. Ziemi臋 im odbierzemy i ch艂opom rozdamy!鈥. Endecy lewic臋 oskar偶ali o 鈥瀉nalfabetyzm polityczny鈥 i internacjonalizm, partie ludowe siebie nawzajem o zdrad臋 ludu wiejskiego. Co jednak bodaj najistotniejsze, w toku agitacji rozpocz臋艂a si臋 brutalna antysemicka akcja endecji, kt贸ra uczyni艂a z niej sw贸j naczelny or臋偶 polityczny.
II. Definiowanie narodu
Jak wykaza艂 w wyniku imponuj膮cej kwerendy 藕r贸d艂owej Pawe艂 Brykczy艅ski, autor niedawno wydanej ksi膮偶ki 鈥濭otowi na przemoc. Antysemityzm, mord i demokracja w przedwojennej Polsce鈥, antysemityzm sta艂 si臋 leitmotivem ca艂ej kampanii Chrze艣cija艅skiego Zwi膮zku Jedno艣ci Narodowej, przez przeciwnik贸w zwanej pogardliwie 鈥瀋hjen膮鈥. Koalicja ta przedstawia艂a si臋 jako jedyna si艂a uprawniona do reprezentowania narodu polskiego, kt贸rego nieodzown膮 cech膮 jest katolicko艣膰. Wszystkich za艣 przeciwnik贸w wskazywa艂a jako 鈥炁紋dowskie s艂ugi鈥. Mia艂a zreszt膮 u艂atwione zadanie. Na co dzie艅 sk艂贸cone mniejszo艣ci narodowe z powodu niekorzystnej dla nich ordynacji wyborczej postanowi艂y zjednoczy膰 si艂y, tworz膮c wsp贸lny blok wyborczy, kt贸ry 艂atwo by艂o przedstawi膰 jako 鈥炁紋dowski鈥. Endecja podobnie atakowa艂a r贸wnie偶聽PPS, w kt贸rym znajdowa艂o si臋 wielu dzia艂aczy 偶ydowskiego pochodzenia. Oto pr贸bka antysocjalistycznej propagandy: 鈥濸PS wystawi艂a na li艣cie nr 2 w Warszawie 呕yda Feliksa Perla [鈥. Macie dow贸d, pod czyj膮 komend臋 chc膮 Was odda膰 socjali艣ci. Czy chcecie, aby i naszym narodem rz膮dzili Lejby Trockie i Radki-Sobelsony?!鈥.
W swojej pracy Brykczy艅ski wskazuje, jak endeccy propagandy艣ci profilowali sw贸j antysemityzm do poszczeg贸lnych grup ludno艣ci: ch艂op贸w, robotnik贸w, kupc贸w czy 鈥瀔obiet polskich鈥. Wszystkim im mia艂a zagra偶a膰 鈥瀒nwazja 偶ydowska鈥 w postaci Bloku Mniejszo艣ci albo ugrupowa艅 centrowych lub lewicowych.
Ca艂a ta kampania by艂a nastawiona na wylansowanie w艂asnej, 鈥瀗owoczesnej鈥 wizji narodu, w kt贸rej dla mniejszo艣ci po prostu nie by艂o miejsca. Wizji, w kt贸rej 鈥瀗arodem鈥 s膮 tylko m贸wi膮cy po polsku katolicy lub ci, kt贸rzy z Ko艣cio艂em si臋 identyfikuj膮. A wyrazicielem ich woli mog艂a by膰 oczywi艣cie tylko lista 鈥濩hjeny鈥. Tak przeprowadzona kampania da艂a prawicy zwyci臋stwo, cho膰 nie zapewni艂a wi臋kszo艣ci w sejmie. Zbudowa艂a jednak doskona艂y grunt pod to, co wydarzy艂o si臋 p贸藕niej, czyli skuteczn膮 nagonk臋 przeciwko wybranemu demokratycznie prezydentowi Rzeczypospolitej, kt贸ra doprowadzi艂a do wielotysi臋cznych demonstracji, ulicznych bitew i ostatecznie, po艣rednio, do morderstwa.
III. Rejterada nieprawicy
W tym miejscu trzeba po艣wi臋ci膰 nieco uwagi tym, kt贸rzy Narutowicza na urz膮d wybrali, czyli politycznym przeciwnikom narodowo-katolickiej koalicji. By艂o ich wielu i byli r贸偶ni, od socjalist贸w, przez wewn臋trznie podzielonych ludowc贸w (cho膰 ci bardziej umiarkowani z 鈥濸iasta鈥 zawierali sojusze z endekami). Wszyscy wsp贸lnie zdo艂ali, wbrew endecji, prezydenta wybra膰. Nie zdo艂ali go jednak obroni膰. W swojej masie, poza socjalistami, w艂a艣ciwie zrejterowali z pola walki, pozwalaj膮c prawicowym boj贸wkom l偶y膰 i obrzuca膰 艣nie偶kami pow贸z wioz膮cy g艂ow臋 pa艅stwa. Kwintesencj膮 tej abdykacji by艂a postawa premiera Juliana Nowaka, kt贸ry najpierw nie zaszczyci艂 Narutowicza obecno艣ci膮 na jego zaprzysi臋偶eniu, a nast臋pnie haniebnie uciek艂 z miejsca jego 艣mierci.
Jeszcze bardziej rozczarowuj膮ce by艂o zachowanie naturalnego lidera tego obozu, J贸zefa Pi艂sudskiego. Nie tylko nie stworzy艂 on w 1922 roku swojego obozu wyborczego, ukradkiem tylko udzielaj膮c poparcia Unii Narodowo-Pa艅stwowej, kt贸ra okaza艂a si臋 politycznym niewypa艂em. De facto abdykowa艂 z 偶ycia publicznego, nie godz膮c si臋 na przyj臋cie 偶adnej roli publicznej wynikaj膮cej z nowej Konstytucji. Mo偶na powiedzie膰, 偶e 鈥瀘brazi艂 si臋鈥 na nowy ustr贸j tylko dlatego, 偶e nie by艂 on skrojony pod niego. W ten spos贸b umy艂 r臋ce od odpowiedzialno艣ci za losy kraju w kluczowym dla niego momencie.
Najwi臋ksz膮 przewin膮 鈥瀗ieendencji鈥 by艂a jednak聽kapitulacja na tle symbolicznym. Wizji narodu etniczno-religijnego zaproponowanej przez Dmowskiego, Stro艅skiego, Korfantego et consortes聽nie przeciwstawiono na powa偶nie wizji narodu pa艅stwowego, zjednoczonego wi臋zami obywatelstwa, praw i obowi膮zk贸w. Poszczeg贸lne partie centrum i lewicy, nawet je艣li takie rozumienie wsp贸lnoty by艂o im bliskie, nie uzna艂y, 偶e ich odpowiedzialno艣ci膮 jest wstawi膰 si臋 za nim i przeciwdzia艂a膰 wizji endeckiej. W swoich dzia艂aniach skupia艂y si臋 raczej na realizacjach bardziej partykularnych (w du偶ej mierze s艂usznych) 偶膮da艅 programowych, dotycz膮cych g艂贸wnie kwestii ekonomicznych. Z pola widzenia umkn膮艂 im temat szerszy i kluczowy 鈥 samodefiniowanie si臋 Polak贸w w 艣wie偶o odzyskanym pa艅stwie.
Skutkiem tej abdykacji by艂a milcz膮ca zgoda na endeck膮 koncepcj臋 鈥瀙olskiej wi臋kszo艣ci鈥. Autor studium doskonale opisuje, w jaki spos贸b zosta艂a ona stworzona i rozpropagowana. Takiej operacji nie powstydziliby si臋 dzisiejsi spin doktorzy obozu w艂adzy. Ostatecznie wszystkie partie, w艂膮cznie z lewicowymi, de facto zaakceptowa艂y sytuacj臋, w kt贸rej mniejszo艣ci narodowe w sejmie by艂y izolowane, a o stworzeniu z nimi rz膮du nie my艣la艂 w艂a艣ciwie nikt (cho膰 by艂aby to jedyna opcja dla realizacji centrolewicowej agendy). Bagatela, nawet w przyj臋tym przez sejm sprawozdaniu dotycz膮cym zab贸jstwa prezydenta niemal zignorowano w膮tek antysemicki, cho膰 przecie偶 g艂贸wnym zarzutem endecji pod adresem Narutowicza by艂a jego rzekoma 鈥炁紋dowsko艣膰鈥.
***
Reasumuj膮c, endecja nie tylko nie zosta艂a pot臋piona jako polityczna sprawczyni mordu na Pierwszym Obywatelu, ale de facto odnios艂a zwyci臋stwo w walce o kluczowe poj臋cie w polskim imaginarium. W niebyt odesz艂y wielokulturowe tradycje Pierwszej Rzeczypospolitej. Nikt nawet nie podj膮艂 pr贸by budowy demokratycznego 鈥瀗arodu konstytucyjnego鈥 i takiego偶 patriotyzmu. Jedyn膮 odpowiedzi膮 na endecki nacjonalizm okaza艂 si臋 pi艂sudczykowski autorytaryzm i rz膮dy silnej r臋ki z silnym zabarwieniem kastowym. Zadzia艂a艂y one z pewno艣ci膮 jako tama dla pa艅stwowego antysemityzmu, spowodowa艂y jednak jego wybuch w momencie, w kt贸rym g艂贸wnego in偶yniera tej tamy zabrak艂o w roku 1935. Okaza艂o si臋, 偶e 16 grudnia 1922 roku umar艂 nie tylko wybitny in偶ynier, profesor szwajcarskiej politechniki, gor膮cy polski patriota rodem z Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego i pierwszy prezydent Pa艅stwa Polskiego. Umar艂a te偶 pewna pi臋kna, inkluzywna wizja narodu polskiego. Czy by艂a utopijna? Tego nie wiemy, nikt nie da艂 jej szansy zaistnie膰.

***

Pozosta艂e teksty z聽bie偶膮cego numeru dwutygodnika 鈥濳ontakt鈥 mo偶na znale藕膰聽tutaj.

***

Polecamy tak偶e:

Jak wybudowa膰 szklane domy?

Rzeczpospolita wszystkich ludzi

Razem 鈥 PPS 2.0

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij