Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Ka偶dy sobie

Zapominamy o strukturalnych, zazwyczaj dziedziczonych nier贸wno艣ciach. M贸wi膮c w k贸艂ko o motywacji, samorealizacji i sta艂ym doszkalaniu si臋, zaczynamy postrzega膰 te podzia艂y jako naturaln膮 konsekwencj臋 indywidualnych zas艂ug.

Ilustr.: Rafa艂 Kucharczuk


Ideologie pracy sprawiaj膮, 偶e zapominamy o strukturalnych, zazwyczaj dziedziczonych nier贸wno艣ciach. M贸wi膮c w k贸艂ko o motywacji, samorealizacji i sta艂ym doszkalaniu si臋, zaczynamy postrzega膰 te podzia艂y jako naturaln膮 konsekwencj臋 indywidualnych zas艂ug.
 
Przesz艂o dwadzie艣cia lat temu 艣wiat pracy w Polsce stan膮艂 przed wyzwaniem przej艣cia od gospodarki centralnie sterowanej do systemu rynkowego. Transformacji tej towarzyszy艂a zmiana etyki pracy. Przemiany rynku pracy, kt贸re w Polsce zachodz膮 od ko艅ca lat osiemdziesi膮tych, w krajach Zachodu rozpocz臋艂y si臋 dekad臋 wcze艣niej. To wtedy do偶ywotnie zatrudnienie, jasna wizja kariery i zwi膮zanego z ni膮 dobrobytu, oraz opieku艅cze pa艅stwo zacz臋艂y odchodzi膰 do lamusa. Dobiega艂a ko艅ca epoka fordyzmu, kt贸rej nazwa wywodzi si臋 od systemu opartego na ta艣mowej produkcji, wprowadzonego na pocz膮tku XX wieku w fabrykach samochodowych Henry鈥檈go Forda. Ford odkry艂, 偶e podnosz膮c zarobki zatrudnianych przez siebie robotnik贸w, mo偶e osi膮ga膰 wi臋ksze zyski, poniewa偶 staj膮 si臋 oni konsumentami towar贸w, kt贸re produkuj膮. Ros艂o znaczenie konsumpcji.
 
Emocjonalnie zmotywowani
 
Dla zmiany my艣lenia o pracy istotne okaza艂o si臋 tak偶e zaprz臋偶enie j臋zyka psychologii do opisu 艣wiata pracy. Za spraw膮 przeprowadzonych jeszcze w latach dwudziestych XX wieku bada艅 Eltona Mayo ujawniono zwi膮zek wydajno艣ci z dba艂o艣ci膮 o emocje i uczucia pracownik贸w. Eksperyment na zatrudnionych w Western Electric Company wykaza艂, 偶e wzrost efektywno艣ci 艂膮czy si臋 z po艣wi臋ceniem uwagi pracownikom i zwi臋kszeniem u nich poczucia, 偶e steruj膮 w艂asnym losem. Mayo przyczyni艂 si臋 tym samym do trwa艂ego splecenia j臋zyka efektywno艣ci z j臋zykiem emocji. Co艣, co swego czasu by艂o zaskakuj膮cym odkryciem, dzisiaj jest oczywisto艣ci膮: zar贸wno od mened偶era, jak i od sprzedawcy w hipermarkecie b膮d藕 teleankietera oczekuje si臋 umiej臋tno艣ci nawi膮zywania kontakt贸w, pracy zespo艂owej i komunikacji.
 
W ostatnich dekadach XX wieku pa艅stwa Zachodu wkroczy艂y w er臋 tzw. postfordyzmu, oznaczaj膮c膮 przede wszystkim wzrost elastyczno艣ci, a wi臋c cz臋stsze stosowanie niestandardowych form zatrudnienia, uelastycznienie i specjalizacj臋 produkcji oraz wykorzystanie bardziej wykwalifikowanej si艂y roboczej. W Polsce postfordyzm jest wci膮偶 zjawiskiem do艣膰 nowym, ale problemy um贸w 艣mieciowych, liberalizacji przepis贸w dotycz膮cych warunk贸w pracy czy odchodzenia od zatrudnienia na ca艂e 偶ycie i na etacie dotycz膮 wielu Polak贸w i zadomowi艂y si臋 w debacie publicznej. Postfordowsk膮 narracj臋 s艂yszymy w wypowiedziach polityk贸w opowiadaj膮cych si臋 za uelastycznieniem rynku pracy, w mediach podkre艣laj膮cych wag臋 samorealizacji w pracy i wypowiedziach zwyk艂ych ludzi. Wyznacza ona ramy dominuj膮cej opowie艣ci o pracy i o tym, jak robi膰 karier臋.
 
Przyswojenie przez pracownik贸w specyficznych kompetencji zwi膮zanych z przemianami 艣wiata pracy jest wa偶nym elementem transformacji w krajach Europy Wschodniej. W ci膮gu ostatnich przesz艂o dwudziestu lat w przy艣pieszonym tempie do艣wiadczamy w Polsce zmian zwi膮zanych z przechodzeniem od fordyzmu do postfordyzmu. Kluczowymi warto艣ciami sta艂y si臋 mo偶liwo艣膰 nieustaj膮cego rozwoju i podnoszenia kwalifikacji oraz zdolno艣膰 do ponoszenia ryzyka. Dobr膮 okazj臋 do obserwacji przemian my艣lenia o pracy stwarzaj膮 poradniki dotycz膮ce poruszania si臋 po rynku pracy i robienia kariery. Ucz膮, 偶e jednym z kluczy do osi膮gni臋cia sukcesu jest 鈥瀉utomotywacja鈥: nale偶y odpowiednio si臋 motywowa膰, aby zrealizowa膰 swoje cele zawodowe. W jednym z artyku艂贸w promocyjnych konkursu 鈥濭rasz o sta偶鈥 czytamy: 鈥濳iedy wiesz ju偶, co jest Twoim motywatorem, kiedy potrafisz inspiracj臋 i marzenia przemieni膰 w zadanie do zrealizowania, kiedy wiesz dok艂adnie, jak wygl膮da Tw贸j sukces 鈥 czas przyst膮pi膰 do akcji. To w艂a艣nie ten moment jest najwa偶niejszym sprawdzianem Twojej automotywacji: czy potrafisz zmotywowa膰 si臋 do dzia艂ania?鈥.
 

Ilustr.: Kuba Mazurkiewicz


Kowale w艂asnego losu
 
By odpowiednio si臋 motywowa膰, trzeba stosowa膰 ca艂y wachlarz technik takich jak: terapia, ocenianie siebie, dyscyplinowanie, introspekcja, samokontrola. W poradnikach przyjmuje si臋, 偶e s膮 to kompetencje, kt贸re mog膮 by膰 nabywane podczas szukania pracy i sta艂e doskonalone. 艁atwo zapominamy, 偶e umiej臋tno艣膰 analizowania siebie i 鈥瀦najdowana w sobie鈥 nowych 藕r贸de艂 motywacji wi膮偶e si臋 ze specyficznym wyposa偶eniem kulturowym, kt贸re zale偶y od czynnik贸w w du偶ej mierze od nas niezale偶nych, takich jak pochodzenie spo艂eczne. Prawdopodobnie robotnik nie b臋dzie analizowa艂 swojego stosunku do pracy z tak膮 sam膮 艂atwo艣ci膮 jak absolwent wy偶szej uczelni, m.in. dlatego, 偶e wykorzystuje inny aparat poj臋ciowy.
 
W opowie艣ci o motywacji podkre艣la si臋 wag臋 pozytywnego my艣lenia. Credo tej ideologii mo偶na stre艣ci膰 za pomoc膮 stwierdzenia: 鈥濶ie uda艂o ci si臋, bo niewystarczaj膮co si臋 stara艂e艣, niewystarczaj膮co wierzy艂e艣 w sukces鈥, kt贸re s艂u偶y jako cz臋ste uzasadnienie dla niepowodze艅. Konsekwencj膮 imperatywu pozytywnego my艣lenia jest przeniesienie na jednostk臋 odpowiedzialno艣ci za po艂o偶enie spo艂eczne i przebieg kariery. Tym samym uwaga zostaje odci膮gni臋ta od kwestii strukturalnych, zwi膮zanych ze spo艂ecznymi nier贸wno艣ciami czy niepewno艣ci膮 rynkow膮 鈥 czynnikami niezale偶nymi od jednostki. St膮d w poradnikach dotycz膮cych robienia kariery czytamy: 鈥瀢szystko zale偶y od ciebie鈥, 鈥瀗iewa偶ne, sk膮d si臋 wywodzisz i od czego startujesz鈥. Odpowiedzialno艣膰 za bieg zdarze艅 zostaje scedowana na pojedynczego cz艂owieka.
Ro艣nie znaczenie, jakie w 偶yciu zawodowym przyznaje si臋 umiej臋tno艣ci nawi膮zywania relacji i w og贸le kompetencjom emocjonalnym. Efekty tej zmiany s膮 r贸偶norodne: z jednej strony, praca staje si臋 bardziej 鈥瀕udzka鈥, poprawiaj膮 si臋 jej warunki, poniewa偶 bierze si臋 pod uwag臋 zdrowie psychiczne pracownik贸w, ich emocje i potrzeby. Z drugiej strony, te same uczucia i emocje staj膮 si臋 wa偶nym towarem na rynku. Obszar, kt贸ry wcze艣niej znajdowa艂 si臋 poza sfer膮 ekonomiczn膮, odgrywa dzi艣 wa偶n膮 rol臋 np. przy przyjmowaniu do pracy.
 
Poradniki dotycz膮ce robienia kariery maj膮 da膰 odpowied藕 na pytanie o to, jak racjonalnie zdoby膰 prac臋, pieni膮dze i sukces, osi膮gn膮膰 samorealizacj臋. Tyle tylko, 偶e 鈥瀝acjonalnie鈥 oznacza tu cz臋sto: my艣l膮c pozytywnie, wizualizuj膮c sw贸j sukces, przyst臋puj膮c do grupy terapeutycznej. Poradnikowych przykaza艅 jest oczywi艣cie ca艂a masa. Ich konfrontacja z rzeczywisto艣ci膮 okazuje si臋 problematyczna, poniewa偶 wiele element贸w narracji postfordowskiej jest mi臋dzy sob膮 sprzecznych. Zach臋ty do wyznaczania sobie dalekosi臋偶nych cel贸w zawodowych mog膮 znale藕膰 si臋 w konflikcie z wymogiem du偶ej elastyczno艣ci i anga偶owania si臋 w tak charakterystyczne dla obecnego systemu pracy, kr贸tkie ze swej natury 鈥瀙rojekty鈥. Wida膰 tak偶e p臋kni臋cie mi臋dzy naciskiem na wytrwa艂o艣膰 i planowanie kariery a zach臋tami do zmieniania pracy i podejmowania ryzyka (鈥瀊o nie mo偶na si臋 zasiedzie膰鈥). Postulaty uznania hierarchii i podejmowania wyrzecze艅 z my艣l膮 o karierze mog膮 natomiast pozostawa膰 w sprzeczno艣ci z nakazem samorozwoju i czerpania przyjemno艣ci z pracy. Okazuje si臋 wi臋c, 偶e godzenie ze sob膮 postfordowskich przykaza艅 wymaga niekiedy nie lada ekwilibrystyki.
 
Sami sobie winni
 
Ideologie pracy motywuj膮 ludzi do pracy i nadaj膮 jej znaczenie jako aktywno艣ci zwi膮zanej z celami wy偶szymi ni偶 zarobki, takimi jak samorozw贸j. Postfordowska narracja, cho膰 dominuj膮ca w przestrzeni publicznej, nie stanowi jednak sposobu my艣lenia o pracy charakterystycznego dla ca艂ego spo艂ecze艅stwa. Dotyczy pewnych specyficznych wysp w ramach polskiego 艣wiata pracy. Pytanie, czy rozszerzy si臋 ona na pozosta艂e jego segmenty, czy te偶 w jej miejsce pojawi si臋 jaka艣 inna narracja, pozostaje otwarte.
 

Ilustr.: Kuba Mazurkiewicz


Warto zauwa偶y膰, 偶e elementy ideologii postfordowskiej w r贸偶ny spos贸b obecne s膮 w narracjach i do艣wiadczeniach poszczeg贸lnych klas spo艂ecznych. Postfordowska ideologia pracy w jakiej艣 mierze hierarchizuje pracownik贸w pod wzgl臋dem ich pochodzenia spo艂ecznego. Praktyki klasy ludowej s膮 niejako odwrotno艣ci膮 po偶膮danego w ramach tej ideologii stosunku do pracy. Dzieje si臋 tak m.in. dlatego, 偶e w istocie w postfordowskim opisie rzeczywisto艣ci nie jest uwzgl臋dnione do艣wiadczenie tej klasy 鈥 opisuje on 艣wiat, z kt贸rego wyparta zosta艂a w艂a艣ciwie praca fizyczna. Postfordyzm pos艂uguje si臋 strategiami legitymizacji, kt贸re przypisuj膮 zas艂ugom poszczeg贸lnych jednostek odpowiedzialno艣膰 za ewentualny sukces lub pora偶k臋. Badania socjolog贸w pokazuj膮, 偶e w takiej wizji pracy i kariery najpe艂niej odnajduj膮 si臋 przedstawiciele klasy 艣redniej.
 
Ideologie pracy sprawiaj膮 r贸wnie偶, 偶e zapominamy o strukturalnych, zazwyczaj dziedziczonych nier贸wno艣ciach. M贸wi膮c w k贸艂ko o motywacji, samorealizacji i sta艂ym doszkalaniu si臋, zaczynamy postrzega膰 te podzia艂y jedynie jako naturaln膮 konsekwencj臋 indywidualnych talent贸w, zas艂ug, wysi艂ku czy nastawienia. Mechanizmy tej naturalizacji dobrze wida膰 cho膰by w debacie publicyst贸w na temat biedy w Polsce. Cz臋sto opisuje si臋 j膮 jako wynik nieodpowiedniego nastawienia i roszczeniowo艣ci odziedziczonej po PRL-u, czego pr贸bk臋 mo偶emy znale藕膰 w s艂owach Witolda Gadomskiego: 鈥濨ieda to stan ducha i 艣wiadomo艣膰 ludzi. Ostatnie p贸艂 wieku pokaza艂o, jak s艂abo pa艅stwo radzi sobie z duchem. Pr贸by odg贸rnego kierowania 艣wiadomo艣ci膮 spo艂ecze艅stwa doprowadzi艂y do wykszta艂towania si臋 cz艂owieka sowieckiego, oczekuj膮cego na decyzje i dzia艂ania urz臋dnika. Czekaj膮c na to, cz艂owiek sowiecki pogr膮偶a si臋 w n臋dzy鈥 (cytuj臋 za Miros艂aw膮 Marody i Miko艂ajem Lewickim). Wida膰, 偶e od opisu nier贸wno艣ci, poprzez narracj臋 o motywacji czy dba艂o艣ci o samorozw贸j, cz臋sto blisko ju偶 jest do poczucia wy偶szo艣ci i stygmatyzacji innych. Prosty dualizm oparty na odr贸偶nieniu nowoczesnych, elastycznych pracownik贸w od roszczeniowego homo sovieticusa jest o tyle niebezpieczny, 偶e maskuje nier贸wno艣ci spo艂eczne, kt贸re wi膮偶膮 si臋 ze spo艂ecznym pochodzeniem i tworz膮 si臋 bardzo wcze艣nie.
 
Tekst pochodzi z numeru kwartalnika 22 鈥濳ontakt鈥 o tytule „Cze艣膰 pracy”.
 
Czytaj nas w ka偶dy poniedzia艂ek!

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij