magazyn lewicy katolickiej

Katolik może być człowiekiem lewicy

Dla ┼Ťrodowiska Magazynu Kontakt teologia wyzwolenia stanowi oczywisty punkt odniesienia. ┼ü─ůczy ona krytyk─Ö spo┼éeczn─ů z praktyk─ů ┼╝ycia, a w centrum ┼╝ycia chrze┼Ťcija┼äskiego stawia ubogich z ich wielowymiarowym wykluczeniem. Nie zach─Öca do tego, by lito┼Ťciwie im pomaga─ç, lecz by by─ç po┼Ťr├│d nich, dostarczaj─ůc im narz─Ödzi, dzi─Öki kt├│rym mog─ů by─ç aktorami, a nie widzami procesu swojego wyzwolenia. K┼éadzie wreszcie nacisk na to, ┼╝e cho─ç ostateczne wyzwolenie nas wszystkich b─Ödzie dzie┼éem samego Boga, to zbawienie zaczyna si─Ö ju┼╝ tutaj, na ziemi

ilustr.: Tomasz Obiński

ilustr.: Tomasz Obiński


Przedrukowujemy wywiad Marcina Dzier┼╝anowskiego z naszym naczelnym, Misz─ů Tomaszewskim, kt├│ry ukaza┼é si─Ö niedawno w tygodniku „Wprost”. Zapraszamy do lektury!
MARCIN DZIER┼╗ANOWSKI: Czy katolik mo┼╝e by─ç lewicowcem?
MISZA TOMASZEWSKI: My┼Ťl─Ö, ┼╝e katolik mo┼╝e by─ç cz┼éowiekiem lewicy, podobnie zreszt─ů jak ÔÇô w pewnych przynajmniej granicach ÔÇô mo┼╝e on by─ç cz┼éowiekiem prawicy. Przede wszystkim powinien on by─ç jednak cz┼éowiekiem Ewangelii. W ko┼äcu lewicowo┼Ť─ç i prawicowo┼Ť─ç to konstrukty zbudowane na motywach wybranych w─ůtk├│w tradycji chrze┼Ťcija┼äskiej, w jakim┼Ť sensie j─ů upraszczaj─ůce. Katolicka nauka spo┼éeczna ma swoje r├│┼╝ne interpretacje, ale jej solidarystyczny mainstream, g┼éoszony przez kolejnych papie┼╝y, wydaje mi si─Ö zdecydowanie bli┼╝szy idea┼éom spo┼éecznej lewicy ni┼╝ liberalnej prawicy. U swoich pocz─ůtk├│w bywa┼éa ono mocno paternalistyczna. Wida─ç jednak, ┼╝e z czasem bardziej radykalne eksperymenty, takie jak teologia wyzwolenia czy wcze┼Ťniej jeszcze eksperyment ksi─Ö┼╝y-robotnik├│w ÔÇô ale tak┼╝e wp┼éyw lewicy, tak dobrze opisany przez Bohdana Cywi┼äskiego w ÔÇ×Rodowodach niepokornychÔÇŁ ÔÇô zmienia┼éy jej oblicze w kierunku solidarno┼Ťci z ubogimi, a nie tylko pomagania im.
Jan Pawe┼é II uchodzi┼é za papie┼╝a, kt├│ry ostatecznie pogodzi┼é katolicyzm z kapitalizmem.
To d┼éuga historia. Jan Pawe┼é II jest autorem trzech encyklik spo┼éecznych. Ostatnia spo┼Ťr├│d nich, zatytu┼éowana ÔÇ×Centesimus annusÔÇŁ, rzeczywi┼Ťcie przypad┼éa do gustu chrze┼Ťcija┼äskim libera┼éom. Je┼Ťli powo┼éuj─ů si─Ö dzi┼Ť oni na katolick─ů nauk─Ö spo┼éeczn─ů, to najpewniej na ten w┼éa┼Ťnie dokument. P├│┼║niejsze wypowiedzi Benedykta XVI i Franciszka postrzegane s─ů przez nich jako degeneracja my┼Ťli, kt├│ra znalaz┼éa sw├│j najdoskonalszy wyraz w┼éa┼Ťnie w ÔÇ×Centesimus annusÔÇŁ. Dwie wcze┼Ťniejsze encykliki Jana Paw┼éa II, kt├│re podejmowa┼éy czytelny dialog z┬ámy┼Ťl─ů lewicow─ů, staj─ů si─Ö w ten spos├│b ogniwami teleologicznego procesu, zmierzaj─ůcego do katolicko-spo┼éecznego ÔÇ×ko┼äca historiiÔÇŁ, w┬ákt├│rym Karol Wojty┼éa, ostatecznie rehabilituje liberalizm. Ale przecie┼╝ nawet w┬áÔÇ×Centesimus annusÔÇŁ prawo w┼éasno┼Ťci pozostaje podporz─ůdkowane chrze┼Ťcija┼äskiej zasadzie powszechnego przeznaczenia d├│br. Kiedy za┼Ť papie┼╝ pisze o┬ástrukturach grzechu, nie ma na my┼Ťli jedynie rozro┼Ťni─Ötej biurokracji, ale r├│wnie┼╝ sytuacje generowane przez ÔÇ×system, w┬ákt├│rym wolno┼Ť─ç gospodarcza nie jest uj─Öta w┬áramy systemu prawnegoÔÇŁ. Zreszt─ů, wbrew rozpowszechnionym przekonaniom, encyklika ÔÇ×Centesimus annusÔÇŁ nie by┼éa ostatnim s┼éowem Jana Paw┼éa II w┬ájego dialogu z┬ákapitalizmem. Niejedna spo┼Ťr├│d p├│┼║niejszych wypowiedzi papie┼╝a na tematy spo┼éeczne mog┼éaby przyprawi─ç katolickich libera┼é├│w o przyspieszone bycie sercaÔÇŽ Inna sprawa to kontekst kulturowy, z kt├│rego polski papie┼╝ wyszed┼é. Jego polemika z teologami wyzwolenia ÔÇô niejednoznaczna, cho─ç poparta krytyk─ů sformu┼éowan─ů przez kardyna┼éa Ratzingera i sankcjami na┼éo┼╝onymi na niekt├│rych z nich ÔÇô wynika┼éa st─ůd, ┼╝e z punktu widzenia Jana Paw┼éa II najwi─Ökszym zagro┼╝eniem dla chrze┼Ťcija┼ästwa by┼é ateistyczny komunizm.
A nie by┼é?
No w┼éa┼Ťnie, to zale┼╝y od kontekstu. W kontek┼Ťcie latynoameryka┼äskim marksizm wcale nie szed┼é w parze z ateizmem, a zagro┼╝enie stanowi┼é raczej imperialistyczny kapitalizm i represje ze strony prawicowych junt wojskowych, kt├│re dokonywa┼éy krwawych zamach├│w stanu i op┼éakanych w skutkach reform gospodarczych. Problem polega┼é jednak na tym, ┼╝e Pinochet i jemu podobni dyktatorzy na poziomie deklaracji byli tzw. ÔÇ×dobrymi katolikamiÔÇŁ, kt├│rzy wiedli przyk┼éadne ┼╝ycie rodzinne i bronili Ko┼Ťcio┼éa przed zagro┼╝eniem ze strony komunist├│w. W imi─Ö walki z tym zagro┼╝eniem, prowadzonej w imi─Ö doktryny bezpiecze┼ästwa narodowego, torturowano i mordowano tysi─ůce obywateli rz─ůdzonych przez nich pa┼ästw, w tym r├│wnie┼╝ zaanga┼╝owanych spo┼éecznie chrze┼Ťcijan. Kilka lat temu pewien prawicowy publicysta w Polsce doszed┼é do wniosku, ┼╝e Pinochet ÔÇ×powinien by─ç w niemal ka┼╝dym podr─Öczniku historii czy politologii przedstawiany jako wz├│rÔÇŁ. Ostatnio za┼Ť inny napisa┼é, ┼╝e beatyfikowany przez Franciszka arcybiskup Romero, kt├│ry zosta┼é zamordowany na polecenie re┼╝imu rz─ůdz─ůcego Salwadorem (cho─ç z teologi─ů wyzwolenia nie mia┼é wiele wsp├│lnego), ÔÇ×zgin─ů┼é za spo┼éeczno-polityczn─ů ideologi─Ö, kt├│rej s┼éu┼╝y┼é, nie za┼Ť za spraw─Ö Bo┼╝─ů i wiar─Ö katolick─ůÔÇŁ. Te wypowiedzi m├│wi─ů troch─Ö o kontek┼Ťcie, w kt├│rym poruszaj─ů si─Ö polscy katolicy.
Na ile prawdziwe jest twierdzenie, ┼╝e teologia wyzwolenia zosta┼éa zduszona przez Jana Paw┼éa II?
Jan Pawe┼é II by┼é uczulony na polityczne zaanga┼╝owanie ksi─Ö┼╝y, cho─ç zapewne ┼éatwiej akceptowa┼é je w odniesieniu do reali├│w polskich z ksi─Ödzem Jerzym Popie┼éuszk─ů ni┼╝ latynoameryka┼äskich z teologami wyzwolenia. Z ca┼é─ů pewno┼Ťci─ů teologia wyzwolenia ucierpia┼éa bardzo na autoryzowanych przez niego zmianach personalnych. Nominowano zachowawczych hierarch├│w, marginalizuj─ůc wp┼éywy tych bardziej progresywnych, na przyk┼éad arcybiskupa H├ęldera C├ómary. Dzielono ÔÇ×trudneÔÇŁ diecezje, na przyk┼éad Sao Paulo kardyna┼éa Paolo Evaristo Arnsa. Teologowie wyzwolenia bywali wzywani do Watykanu, ale decyzje w ich sprawach zapada┼éy rzadko, a je┼Ťli ju┼╝, to raczej nie w zwi─ůzku z zarzutami dotycz─ůcymi samej teologii wyzwolenia. Nie da si─Ö jednak ukry─ç, ┼╝e ferment w Ameryce ┼üaci┼äskiej zosta┼é znacz─ůco os┼éabiony. Teologia wyzwolenia przetrwa┼éa do naszych czas├│w, cho─ç ju┼╝ nie w tak spektakularnej formie. Najwa┼╝niejsze jej idee ÔÇô takie jak preferencyjna opcja na rzecz ubogich czy koncepcja struktur grzechu ÔÇô sta┼éy si─Ö jednak cz─Ö┼Ťci─ů spo┼éecznego nauczania Ko┼Ťcio┼éa.
Cho─ç bycie wierz─ůcym katolikiem, a jednocze┼Ťnie cz┼éowiekiem lewicy nad Wis┼é─ů w powszechnym odbiorze si─Ö wyklucza, wy nie ukrywacie, ┼╝e jeste┼Ťcie lewic─ů. W dodatku powo┼éujecie si─Ö na demonizowan─ů nad Wis┼é─ů teologi─Ö wyzwolenia.
Dla ┼Ťrodowiska Magazynu Kontakt teologia wyzwolenia stanowi oczywisty punkt odniesienia. ┼ü─ůczy ona krytyk─Ö spo┼éeczn─ů z praktyk─ů ┼╝ycia, a w centrum ┼╝ycia chrze┼Ťcija┼äskiego stawia ubogich z ich wielowymiarowym wykluczeniem. Nie zach─Öca do tego, by lito┼Ťciwie im pomaga─ç, lecz by by─ç po┼Ťr├│d nich, dostarczaj─ůc im narz─Ödzi, dzi─Öki kt├│rym mog─ů by─ç aktorami, a nie widzami procesu swojego wyzwolenia. K┼éadzie wreszcie nacisk na to, ┼╝e cho─ç ostateczne wyzwolenie nas wszystkich b─Ödzie dzie┼éem samego Boga, to zbawienie zaczyna si─Ö ju┼╝ tutaj, na ziemi. My za┼Ť mo┼╝emy sta─ç si─Ö jego wsp├│┼épracownikami, przyczyniaj─ůc si─Ö do os┼éabienia spo┼éecznych i ekonomicznych struktur grzechu.
┬áCzy te idee rodem z Ameryki ┼üaci┼äskiej da si─Ö przeszczepi─ç na grunt europejski?
My┼Ťl─Ö, ┼╝e tak. Bo cho─ç teologia wyzwolenia zrodzi┼éa si─Ö z do┼Ťwiadczenia n─Ödzy i opresji na innym kontynencie ÔÇô co nie pozostaje bez znaczenia, kontynencie z przesz┼éo┼Ťci─ů kolonialn─ů ÔÇô to znaczna cz─Ö┼Ť─ç aparatu poj─Öciowego, przy pomocy kt├│rego zosta┼éa opracowana, pochodzi┼éa z europejskich uniwersytet├│w, na kt├│rych studiowali latynoameryka┼äscy ksi─Ö┼╝a.
M├│wimy g┼é├│wnie o XX wieku. Ale w historii Ko┼Ťcio┼éa chyba zawsze istnia┼éo co┼Ť, co mo┼╝na by dzi┼Ť nazwa─ç ÔÇ×my┼Ťleniem lewicowymÔÇŁÔÇŽ
ÔÇ×LewicoweÔÇŁ my┼Ťlenie i dzia┼éanie w Ko┼Ťciele nie jest na pewno wynalazkiem XX wieku. Dokumenty katolickiej nauki spo┼éecznej datuje si─Ö od ostatniej dekady XIX wieku, a samo s┼éowo ÔÇ×lewicaÔÇŁ ÔÇô od rewolucji francuskiej. Ale lewicowo┼Ť─ç jest tylko nazw─ů pewnego sposobu spojrzenia na cz┼éowieka, przede wszystkim ubogiego, i wynikaj─ůcego z tej optyki postulowania ┼Ťrodk├│w zaradczych. M├│wi─ůc bardzo ogl─Ödnie, chodzi o sprawiedliwo┼Ť─ç raczej ni┼╝ o charytatywno┼Ť─ç. Ju┼╝ w IV wieku ┼Ťwi─Öty Jan Chryzostom, kt├│rego w swojej adhortacji cytowa┼é papie┼╝ Franciszek, pisa┼é: ÔÇ×Chcesz uczci─ç Cia┼éo Chrystusa? Nie pozw├│l, by by┼éo przedmiotem pogardy w Jego cz┼éonkach, to jest w ubogich, pozbawionych odzienia, by si─Ö okry─ç. Nie oddawaj mu czci tu w ko┼Ťciele przez jedwabne zas┼éony, podczas gdy na zewn─ůtrz zaniedbujesz Go, gdy cierpi zimno i nago┼Ť─çÔÇŽ Jaki┼╝ po┼╝ytek mo┼╝e mie─ç Chrystus z tego, ┼╝e st├│┼é ofiarny pe┼ény jest z┼éotych naczy┼ä, gdy potem umiera z g┼éodu w osobie biedaka. Najpierw nakarm zg┼éodnia┼éego, a dopiero potem ozdabiaj o┼étarz tym, co pozostanieÔÇŁ. Mo┼╝emy te┼╝ oczywi┼Ťcie si─Öga─ç do licznych fragment├│w Biblii, tak jak robili to teologowie wyzwolenia.
Du┼╝─ů obaw─ů wielu konserwatywnym katolik├│w jest to, ┼╝e lewicowo┼Ť─ç spo┼éeczna pr─Ödzej czy p├│┼║niej nie poci─ůga za sob─ů lewicowo┼Ť─ç w sferze obyczajowej. Co o tym my┼Ťlisz?
Jestem przeciwnikiem wprowadzania ostrego podzia┼éu na to, co w┼Ťr├│d postulat├│w lewicowych spo┼éeczne, i to, co kulturowe. Wykluczenie kulturowe, dotykaj─ůce na przyk┼éad kobiet lub os├│b ┼╝yj─ůcych w zwi─ůzkach jednop┼éciowych, ma r├│wnie┼╝ swoje brutalnie ekonomiczne oblicze. Cho─ç oczywi┼Ťcie mo┼╝na r├│┼╝nie rozk┼éada─ç akcenty i my jako redakcja to w┼éa┼Ťnie robimy, koncentruj─ůc si─Ö na problematyce spo┼éeczno-ekonomicznej. My┼Ťl─Ö, ┼╝e lewicowo┼Ť─ç i prawicowo┼Ť─ç, r├│wnie┼╝ ÔÇ×lewicowo┼Ť─çÔÇŁ i ÔÇ×prawicowo┼Ť─çÔÇŁ chrze┼Ťcija┼äska, u swoich podstaw stanowi─ů projekty antropologiczne. Cz┼éowiek lewicy k┼éadzie wi─Ökszy nacisk na ludzkie uwarunkowanie i na zwi─ůzan─ů z nim solidarno┼Ť─ç, cz┼éowiek prawicy ÔÇô na ludzk─ů wolno┼Ť─ç i wynikaj─ůc─ů z niej indywidualn─ů odpowiedzialno┼Ť─ç za to, kim si─Ö jest. Zastrzegam, ┼╝e bardzo w tej chwili upraszczam. Przekonanie o uwarunkowaniu spo┼éecznym czy ekonomicznym cz─Östo b─Ödzie wi─ůza┼éo si─Ö z przekonaniem o uwarunkowaniu kulturowym. Postulatom r├│wno┼Ťciowym na gruncie spo┼éecznym cz─Östo towarzyszy─ç b─Öd─ů postulaty r├│wno┼Ťciowe w sensie kulturowym. Nie jest to jednak regu┼éa. Ani na lewicy, ani ÔÇô tym bardziej ÔÇô na prawicy, kt├│rej mianem zbiorczo okre┼Ťlamy niekiedy konserwatyst├│w i libera┼é├│w. Chrze┼Ťcijanie uwa┼╝aj─ůcy si─Ö za ludzi lewicy konfrontuj─ů ponadto swoje pogl─ůdy z tradycj─ů biblijn─ů i nauczaniem Ko┼Ťcio┼éa, kt├│ry w tej akurat kwestii ÔÇô w odr├│┼╝nieniu od kwestii spo┼éecznej ÔÇô sytuuje si─Ö po konserwatywnej stronie sporu.
W Polsce nie mamy wielkiej tradycji lewicowego chrze┼Ťcija┼ästwa. Wy jeste┼Ťcie praktycznie jedyni, mo┼╝e poza ÔÇ×Wi─Özi─ůÔÇŁ, kt├│ra jednak ze swoj─ů dawn─ů lewicowo┼Ťci─ů sprzed p├│┼é wieku niewiele ma ju┼╝ wsp├│lnego.
Nie lekcewa┼╝y┼ébym tradycji wi─Öziowej, kt├│ra nie jest sam─ů tylko tradycj─ů, nawet je┼Ťli nie pali si─Ö tak rewolucyjnym jak niegdy┼Ť p┼éomieniem. Dzisiaj budzi si─Ö ona na nowo, nie tylko w ÔÇ×Wi─ÖziÔÇŁ, ale i w innych ┼Ťrodowiskach. Ale masz racj─Ö, jako jedyni okre┼Ťlili┼Ťmy si─Ö tak jednoznacznie. Inspiracji nam nie brakuje: Joseph Wresinski we Francji, Dorothy Day w Stanach Zjednoczonych, a w Polsce chocia┼╝by Jan ZiejaÔÇŽ Nawi─ůzujemy lub b─Ödziemy nawi─ůzywa─ç kontakty ze ┼Ťrodowiskami, kt├│re kontynuuj─ů ich prac─Ö, takimi jak ATD Czwarty ┼Üwiat czy The Catholic Worker, ale to bardzo powolny proces.
Pontyfikat Franciszka wam pomaga?
Pontyfikat Franciszka z katolewicowego punktu widzenia zdecydowanie robi r├│┼╝nic─Ö. Nie ┼╝eby m├│wi┼é co┼Ť zupe┼énie nowego, je┼Ťli chodzi o katolick─ů nauk─Ö spo┼éeczn─ů. Sam to zreszt─ů podkre┼Ťla. M├│wi jednak w nowy spos├│b, inaczej rozk┼éadaj─ůc akcenty. Jednym motyw├│w przewodnich jego nauczania jest skandal ub├│stwa i zwi─ůzane z nim obowi─ůzki cz┼éowieka, chrze┼Ťcijanina i Ko┼Ťcio┼éa. My┼Ťl─Ö, ┼╝e jego optyka ÔÇô r├│wnie┼╝ ze wzgl─Ödu na latynoameryka┼äskie zaplecze kulturowe ÔÇô bliska jest optyce teolog├│w wyzwolenia. Papie┼╝ krytykuje ekonomiczne struktury ucisku, czego nie mog─ů wybaczy─ç mu polscy i ameryka┼äscy neokonserwaty┼Ťci, ale te┼╝ wzywa ka┼╝d─ů i ka┼╝dego do tego, ┼╝eby wyruszy─ç na peryferia naszych dzielnic i naszych miast ÔÇô do ludzi dotkni─Ötych samotno┼Ťci─ů, bezrobociem i bezdomno┼Ťci─ů. Jedno i drugie jest wa┼╝ne. Przemiana serc, nazywana przez Franciszka ÔÇ×rewolucj─ů wsp├│┼éczuciaÔÇŁ, potrzebuje przemiany struktur i na odwr├│t. Tradycyjne motywy chrze┼Ťcija┼äskich spor├│w w Europie, takie jak laicyzacja i celibat, zesz┼éy podczas tego pontyfikatu na drugi plan. Zwr├│ci┼ébym uwag─Ö jeszcze na to, ┼╝e za spraw─ů Franciszka Ko┼Ťci├│┼é sta┼é si─Ö w ostatnim czasie liderem opinii w europejskim sporze o przyjmowanie imigrant├│w i uchod┼║c├│w. To du┼╝a rzecz.
Co, Waszym zdaniem, Franciszek m├│g┼éby powiedzie─ç polskiemu Ko┼Ťcio┼éowi?
Wyczuwam podst─Öp (┼Ťmiech). Szczerze m├│wi─ůc, nie lubi─Ö, kiedy robi si─Ö z Franciszka narz─Ödzie do ok┼éadania po g┼éowach polskich biskup├│w. Na pewno nie pomaga im to oswoi─ç si─Ö z tym pontyfikatem, co i tak dla wi─Ökszo┼Ťci z nich nie jest chyba ┼éatwe. My┼Ťl─Ö, ┼╝e zmiany tak czy inaczej nast─ůpi─ů. By┼éoby dobrze, gdyby ÔÇô w miar─Ö mo┼╝liwo┼Ťci ÔÇô nie by┼éo one zmianami ÔÇ×przeciwkoÔÇŁ konserwatywnym biskupom lub konserwatywnemu spo┼éecze┼ästwu. W konserwatywnym my┼Ťleniu o wsp├│lnocie jest sporo pu┼éapek, zwi─ůzanych na przyk┼éad z opresyjno┼Ťci─ů takich wsp├│lnot ÔÇô w spektakularny spos├│b ujawnia si─Ö to w dyskusji o przyjmowaniu uchod┼║c├│w z Bliskiego Wschodu ÔÇô ale jest te┼╝ zrozumienie dla zagubionej przez libera┼é├│w spo┼éecznej natury cz┼éowieka. Z kolei liberalny entuzjazm dla zmian wprowadzanych przez Franciszka wydaje mi si─Ö mocno instrumentalizowa─ç jego nauczanie. Na pewno by┼éoby dobrze, gdyby ten pontyfikat uwra┼╝liwi┼é nasze spo┼éecze┼ästwo i nasz Ko┼Ťci├│┼é na problem ub├│stwa i wykluczenia, kt├│ry od dwudziestu pi─Öciu lat skutecznie zamiatamy pod dywan.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś