Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Juliusz Gardawski: Zwi─ůzki zawodowe s─ů jak bezpiecznik

Gdyby lider zwi─ůzkowy nie bra┼é pod uwag─Ö interesu swojego zak┼éadu pracy, na taczkach wywie┼║liby go sami zwi─ůzkowcy. Polskie zwi─ůzki, w por├│wnaniu ze zwi─ůzkami w Europie Zachodniej, s─ů ma┼éo radykalne. Wszyscy ÔÇô za┼éoga, szefowie zwi─ůzk├│w i zarz─ůd firmy ÔÇô zainteresowani s─ů tym, ┼╝eby przedsi─Öbiorstwo dobrze funkcjonowa┼éo.

ilustr.: Monika Grubizna


Je┼Ťli z polskich przedsi─Öbiorstw usunie si─Ö zwi─ůzki zawodowe, nawet te cierpi─ůce na rozliczne bol─ůczki, to powstanie przestrze┼ä dla brutalizacji stosunk├│w pracy i ujawni si─Ö ciemna strona naszej kultury mened┼╝erskiej.

Z prof. Juliuszem Gardawskim, socjologiem i wsp├│┼épracownikiem „Solidarno┼Ťci” oraz Og├│lnopolskiego Porozumienia Zwi─ůzk├│w zawodowych rozmawiaj─ů Mateusz Luft i Cyryl Skibi┼äski.┬áTekst pochodzi z najnowszego numeru ÔÇ×Cze┼Ť─ç pracy!ÔÇŁ (ÔÇ×KontaktÔÇŁ 22/2013), dost─Öpnego ju┼╝ w salonach EMPiK.

 

Zwi─ůzki zawodowe nie maj─ů w Polsce najlepszej opinii. Politycy utyskuj─ů na ÔÇ×rozwydrzonych zwi─ůzkowc├│w, wypasionych na pa┼ästwowych pieni─ůdzachÔÇŁ, a znaczna cz─Ö┼Ť─ç spo┼éecze┼ästwa zdaje si─Ö im przyklaskiwa─ç, w najlepszym wypadku uznaj─ůc zwi─ůzki za prze┼╝ytek. Jak do tego dosz┼éo w kraju ÔÇ×Solidarno┼ŤciÔÇŁ?

Szukaj─ůc odpowiedzi na to pytanie, pami─Ötajmy, ┼╝e istnieje wiele modeli kapitalizmu. Ukierunkowanie si─Ö na jeden z nich determinuje kszta┼ét przyjmowanych p├│┼║niej rozwi─ůza┼ä ustrojowych. W 1989 roku, przy bardzo zdecydowanej aprobacie ÔÇ×Solidarno┼ŤciÔÇŁ, podj─Öto w Polsce decyzj─Ö, kt├│ra dla zwi─ůzk├│w zawodowych okaza┼éa si─Ö mo┼╝e nie destrukcyjna ÔÇô to za du┼╝o powiedziane ÔÇô ale wyznaczy┼éa ┼Ťwiatu pracy pozycj─Ö podporz─ůdkowan─ů. Zwi─ůzki zrezygnowa┼éy z jakiejkolwiek formy partycypacji w zarz─ůdzaniu.

 

Z tego, co pan m├│wi, wynika, ┼╝e ÔÇ×Solidarno┼Ť─çÔÇŁ mog┼éa wybra─ç inaczej i p├│j┼Ť─ç ÔÇ×trzeci─ů drog─ůÔÇŁ.

Sp├│r trwa do tej pory. W rachub─Ö wchodzi┼é model koordynowanej gospodarki rynkowej, w kt├│rym partnerstwo spo┼éeczne, zw┼éaszcza ze ┼Ťwiatem pracy, uznaje si─Ö za wa┼╝n─ů instytucj─Ö, koryguj─ůc─ů dzia┼éania rynku oraz czystego parlamentaryzmu. W ten spos├│b ÔÇô m├│wi─ůc w du┼╝ym uproszczeniu ÔÇô dzia┼éa to w krajach skandynawskich, ale te┼╝ w niekt├│rych pa┼ästwach Europy kontynentalnej.

Pod koniec 1989 roku grupa reformator├│w z dawnego SGPiS-u, z Leszkiem Balcerowiczem na czele, wybra┼éa inn─ů drog─Ö. Uznali, ┼╝e w pe┼éni efektywny jest jedynie liberalny model kapitalizmu, ┼é─ůcz─ůcy si─Ö z maksymalnym utowarowieniem produkt├│w i us┼éug. ┼Üwiat, na czele ze Stanami Zjednoczonymi, szed┼é w├│wczas w tym kierunku, rozwi─ůzania europejskie uznano wi─Öc za mniej skuteczne, a nawet niebezpieczne. Przypomn─Ö zdanie wypowiedziane bodaj przez Vaclava Klausa: ÔÇ×Trzecia droga wiedzie do Trzeciego ┼ÜwiataÔÇŁ.

 

Tadeusz Mazowiecki i Leszek Balcerowicz nie mieli jednak zupe┼énie wolnej r─Öki.

Kszta┼ét reform zosta┼é w du┼╝ej cz─Ö┼Ťci wymuszony przez zewn─Ötrzne okoliczno┼Ťci, czyli g┼é─Öbokie bankructwo Polski, du┼╝o g┼é─Öbsze ni┼╝ obecne bankructwo Grecji. Zgodnie z liberalnymi za┼éo┼╝eniami, Bank ┼Üwiatowy i Mi─Ödzynarodowy Fundusz Walutowy uzale┼╝nia┼éy udzielenie pomocy finansowej w takich sytuacjach od tego, czy dane pa┼ästwo zdecyduje si─Ö na drastyczne ograniczenie wydatk├│w publicznych i wejdzie na drog─Ö pe┼énej prywatyzacji. Balcerowicz przyj─ů┼é te warunki, d┼éugi zosta┼éy zredukowane o po┼éow─Ö i Polska zacz─Ö┼éa sprawnie wychodzi─ç z kryzysu.

Lech Wa┼é─Ösa uzna┼é, ┼╝e propozycje Leszka Balcerowicza i Jeffreya Sachsa s─ů s┼éuszne, i podj─ů┼é decyzj─Ö o tworzeniu w Polsce liberalnej gospodarki rynkowej. Cen─ů za to by┼é upadek etosu ÔÇ×Solidarno┼ŤciÔÇŁ, na kt├│ry sk┼éada┼éa si─Ö idea samorz─ůdno┼Ťci w miejscu pracy, rozbudowanego samorz─ůdu obywatelskiego i postulaty r├│wno┼Ťciowe. Rola zwi─ůzk├│w zawodowych zosta┼éa ograniczona do ochrony praw pracownik├│w. Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e oznacza to stopniow─ů marginalizacj─Ö zwi─ůzk├│w, a wi─Öc r├│wnie┼╝ spo┼éecznej roli ich lider├│w. To by┼é dramat Wa┼é─Ösy, kt├│ry zacz─ů┼é by─ç politycznie marginalizowany w roli przyw├│dcy ÔÇ×Solidarno┼ŤciÔÇŁ, po┼Ťrednio na skutek w┼éasnych decyzji. Zaowocowa┼éo to m.in. wybuchem ÔÇ×wojny na g├│rzeÔÇŁ, czyli jego sporem z Mazowieckim.

 

W jaki spos├│b upadek etosu ÔÇ×Solidarno┼ŤciÔÇŁ wp┼éyn─ů┼é na funkcjonowanie zwi─ůzk├│w po roku ÔÇÖ89?

Ukszta┼étowanym przez autorytarny socjalizm wzorem post─Öpowania Polak├│w jest ÔÇ×nieprzynale┼╝no┼Ť─çÔÇŁ. Potrzeby afiliacyjne realizowane s─ů w rodzinach i w kr─Ögach przyjacielskich. ÔÇ×Solidarno┼Ť─çÔÇŁ uformowa┼éa wi─Ö┼║ na poziomie narodowym. Zanik etosu ÔÇ×Solidarno┼ŤciÔÇŁ ÔÇô rozpad wsp├│lnoty ideologicznej i religijnej, kt├│r─ů w pewnej mierze stanowi┼éa ÔÇô ponownie te nasze cechy uwydatni┼é. Je┼Ťli ju┼╝ decydujemy si─Ö gdzie┼Ť przynale┼╝e─ç, to raczej ze wzgl─Öd├│w pragmatycznych, ┼╝eby co┼Ť dosta─ç. W przypadku zwi─ůzk├│w sprowadza si─Ö to do tego, ┼╝e przez wi─Ökszo┼Ť─ç cz┼éonk├│w traktowane s─ů jak ubezpieczenie od zwolnienia z pracy. I to za niewielk─ů op┼éat─ů.

To jest problem dzisiejszych zwi─ůzk├│w zawodowych, bo taka postawa wi─ů┼╝e si─Ö z bardzo niskim poziomem mobilizacji. Gdy centrala chce zorganizowa─ç manifestacj─Ö w Warszawie, w kt├│rej mieszka, lekko licz─ůc, sto tysi─Öcy zwi─ůzkowc├│w, musi wynaj─ů─ç kilkaset autokar├│w i pozwozi─ç ludzi z ca┼éej Polski. W Pary┼╝u wystarczy, ┼╝e centrala zwi─ůzk├│w da sygna┼é do obrony praw pracowniczych, i ju┼╝ zbieraj─ů si─Ö setki tysi─Öcy manifestant├│w, w wi─Ökszo┼Ťci nienale┼╝─ůcych zreszt─ů do zwi─ůzk├│w, a na ulicach miasta rozpoczyna si─Ö wielka fiesta.

 

Mo┼╝e trudno┼Ťci z mobilizacj─ů wynikaj─ů z tego, ┼╝e zwi─ůzki ┼║le wype┼éniaj─ů swoj─ů, i tak ju┼╝ zaw─Ö┼╝on─ů, misj─Ö? Co i rusz s┼éyszy si─Ö o liderach zwi─ůzkowych, skupionych g┼é├│wnie na budowaniu w┼éasnej kariery, zarabiaj─ůcych po dwadzie┼Ťcia tysi─Öcy z┼éotych miesi─Öcznie.

Na palcach dw├│ch r─ůk mo┼╝na policzy─ç zwi─ůzkowc├│w, kt├│rzy zarabiaj─ů takie pieni─ůdze. Jest to mo┼╝liwe tylko w wielkich pa┼ästwowych przedsi─Öbiorstwach monopolistycznych, jakie w Polsce mamy g┼é├│wnie w sektorach energetycznym i surowcowym. Takie firmy dysponuj─ů du┼╝ymi pieni─Ödzmi z rent monopolowych. Wszyscy uczestnicy gry chc─ů mie─ç udzia┼é w podziale tortu. Cz┼éonkowie zarz─ůd├│w umiej─Ötnie omijaj─ů ustaw─Ö ÔÇ×kominow─ůÔÇŁ, oficjalnie ograniczaj─ůc─ů zarobki mened┼╝mentu sp├│┼éek publicznych, i ich zarobki id─ů niekiedy w setki tysi─Öcy z┼éotych. Zwi─ůzkowcy te┼╝ mog─ů pozwoli─ç sobie na ┼╝─ůdania wysokich p┼éac dla pracownik├│w oraz pewnych beneficj├│w dla siebie, bo wielkie monopolistyczne przedsi─Öbiorstwo jest w stanie to unie┼Ť─ç.

 

ilustr.: Monika Grubizna


 

Wygl─ůda to na op┼éacanie si─Ö szefom zwi─ůzk├│w przez zarz─ůd, w zamian za spok├│j. Schemat niemal mafijny.

Prawd─ů jest, ┼╝e liderzy zwi─ůzkowi otrzymuj─ů niekiedy ekstra przywileje, kt├│re s─ů swego rodzaju inwestycj─ů zarz─ůd├│w w pok├│j spo┼éeczny w przedsi─Öbiorstwie. Zwi─ůzki bywaj─ů wi─Öc nara┼╝one na to, ┼╝e ich liderzy b─Öd─ů kupowani, ale nie jest to cz─Öste. W 2005 roku przeprowadzili┼Ťmy badania, w kt├│rych pytali┼Ťmy pracownik├│w o to, czy zwi─ůzek zawodowy, kt├│ry dzia┼éa w ich zak┼éadzie, broni interes├│w za┼éogi, czy tylko w─ůskiej grupy lider├│w. 67 procent pracownik├│w uwa┼╝a┼éo, ┼╝e zwi─ůzek walczy o interesy pracownicze , a tylko 7,5 procent twierdzi┼éo, ┼╝e szefowie zwi─ůzku zaj─Öci s─ů g┼é├│wnie zabieganiem o w┼éasne interesy i traktuj─ů funkcj─Ö zwi─ůzkow─ů jako gwarancj─Ö zatrudnienia, rubasznie okre┼Ťlan─ů jako ÔÇ×dupochronÔÇŁ.

 

Zwi─ůzkom zawodowym bardzo cz─Östo zarzuca si─Ö, ┼╝e dbaj─ůc o dora┼║ne interesy swoich cz┼éonk├│w, nie zwracaj─ů uwagi na to, ┼╝e doprowadzaj─ů przedsi─Öbiorstwo do ruiny.

Do nieracjonalnego zachowania si─Ö zwi─ůzkowc├│w dochodzi w sytuacjach wyj─ůtkowych, g┼é├│wnie w przedsi─Öbiorstwach b─Öd─ůcych pa┼ästwowymi monopolistami. Tak zdarza┼éo si─Ö we wczesnych latach dziewi─Ö─çdziesi─ůtych, gdy zwi─ůzki uniemo┼╝liwi┼éy sanacj─Ö kilku wa┼╝nych przedsi─Öbiorstw i mia┼éy sw├│j udzia┼é w doprowadzeniu ich do bankructwa. Oddaj─ůc im sprawiedliwo┼Ť─ç, musz─Ö jednak doda─ç, ┼╝e znam przypadki, gdy to w┼éa┼Ťnie zwi─ůzki, dzi─Öki swoim zagranicznym kontaktom, uniemo┼╝liwi┼éy wrogie przej─Öcie firm przez hochsztapler├│w, ju┼╝ zaakceptowanych w ministerstwie przekszta┼éce┼ä w┼éasno┼Ťciowych.

Gdyby lider zwi─ůzkowy nie bra┼é pod uwag─Ö interesu swojego zak┼éadu pracy, na taczkach wywie┼║liby go sami zwi─ůzkowcy. Ju┼╝ nawet w okresie pierwszej ÔÇ×Solidarno┼ŤciÔÇŁ bardzo ma┼éy odsetek strajk├│w wybucha┼é w zwi─ůzku z roszczeniami wobec przedsi─Öbiorstwa. Polskie zwi─ůzki, w por├│wnaniu ze zwi─ůzkami w Europie Zachodniej, s─ů ma┼éo radykalne. Wszyscy ÔÇô za┼éoga, szefowie zwi─ůzk├│w i zarz─ůd firmy ÔÇô zainteresowani s─ů tym, ┼╝eby przedsi─Öbiorstwo dobrze funkcjonowa┼éo. Liderzy zwi─ůzkowi musz─ů utrzymywa─ç stan chwiejnej r├│wnowagi, tak aby by┼éo jak najmniej zwolnie┼ä, przedsi─Öbiorstwo utrzyma┼éo si─Ö na coraz bardziej konkurencyjnym rynku, a oni sami nie stracili swoich pozycji w zwi─ůzku.

 

Czy pracodawca ma jakie┼Ť korzy┼Ťci z tego, ┼╝e w jego przedsi─Öbiorstwie dzia┼éaj─ů zwi─ůzki zawodowe?

Zwi─ůzek zawodowy potrzebny jest pracodawcy po to, ┼╝eby zapewni─ç sobie komunikacj─Ö z pracownikami i ÔÇô za pewn─ů cen─Ö ÔÇô spok├│j. Dla profesjonalnego zarz─ůdu pozytywnym skutkiem obecno┼Ťci zwi─ůzk├│w w ich przedsi─Öbiorstwie jest te┼╝ to, ┼╝e zwi─ůzki mog─ů przekazywa─ç informacje o patologiach na najni┼╝szym szczeblu, dotycz─ůcych np. niew┼éa┼Ťciwego zarz─ůdzania pracownikami. Badacze ameryka┼äscy ustalili, ┼╝e informacje o patologicznych zjawiskach w relacjach mi─Ödzy ni┼╝szym nadzorem a pracownikami wykonawczymi mo┼╝na zdoby─ç tylko dzi─Öki zwi─ůzkom zawodowym. ┼╗adne ankietowanie pracownik├│w tej wiedzy nie da, bo zawsze licz─ů si─Ö oni z ryzykiem, ┼╝e ankieta, pozornie anonimowa, przejdzie przez r─Öce krytykowanego nadzorcy.

Zwi─ůzki mog─ů nie tylko u┼éatwia─ç komunikacj─Ö, lecz tak┼╝e by─ç antidotum na nadmiernie autorytarne zarz─ůdzanie lud┼║mi przez w┼éadze ┼Ťredniego szczebla, co zazwyczaj powoduje spadek efektywno┼Ťci zak┼éadu. Zwi─Ökszaj─ů tak┼╝e ÔÇô w odpowiednich warunkach ÔÇô identyfikacj─Ö z przedsi─Öbiorstwami, daj─ůc pracownikom gwarancj─Ö, ┼╝e zarz─ůd nie b─Ödzie ┼éama┼é zasad fair play.

 

Polskich w┼éa┼Ťcicieli firm jako┼Ť te argumenty nie przekonuj─ů.

Wed┼éug wspominanych badaczy, r├│┼╝norodne warunki musz─ů by─ç spe┼énione, aby zwi─ůzki przynosi┼éy korzy┼Ť─ç z punktu widzenia zarz─ůd├│w. Zak┼éad nie mo┼╝e by─ç monopolist─ů, pracownik├│w powinien reprezentowa─ç jeden zwi─ůzek zawodowy, nastawiony na wsp├│┼éprac─Ö z zarz─ůdem. Warunki te rzadko bywaj─ů spe┼éniane w polskich przedsi─Öbiorstwach.

 

Przyszli┼Ťmy do pana w nadziei, ┼╝e przekonuj─ůco wyja┼Ťni pan, dlaczego istnienie zwi─ůzk├│w zawodowych le┼╝y w publicznym interesie. Tymczasem w niemal ka┼╝dej pa┼äskiej wypowiedzi s┼éyszymy o patologiach trawi─ůcych polskie zwi─ůzkiÔÇŽ

Rzeczywi┼Ťcie, jestem jak najdalszy od idealizowania dzia┼éalno┼Ťci naszych zwi─ůzk├│w. Pami─Ötajcie jednak, ┼╝e ┼╝yjecie panowie w spo┼éecze┼ästwie, w kt├│rym w wyniku nie tylko do┼Ťwiadcze┼ä z totalitaryzmem i socjalizmem autorytarnym, ale te┼╝ w zwi─ůzku z dziedzictwem, kt├│re prof. Janusz Hryniewicz opisywa┼é jako kultur─Ö folwarczn─ů, dominuj─ů postawy zindywidualizowane, ┼╝eby nie powiedzie─ç: egoistyczne. Ot├│┼╝ w naszym sfragmentaryzowanym spo┼éecze┼ästwie zwi─ůzki zawodowe zaliczaj─ů si─Ö do tych nielicznych organizacji, do kt├│rych jednak si─Ö nale┼╝y. S─ů one tak┼╝e jedn─ů z tych instytucji ÔÇô a nie ma ich wiele ÔÇô do kt├│rych polski pracownik mo┼╝e si─Ö zwr├│ci─ç o pomoc, czyli ┼éagodz─ů znany z bada┼ä efekt ÔÇ×spo┼éecze┼ästwa porzuconegoÔÇŁ. Zlikwidowanie zwi─ůzk├│w zawodowych mog┼éoby skutkowa─ç pog┼é─Öbieniem frustracji, a w dalszej kolejno┼Ťci wybuchem spo┼éecznych niepokoj├│w, zw┼éaszcza w du┼╝ych zak┼éadach. Uwa┼╝am, ┼╝e zwi─ůzki s─ů instytucj─ů ekonomicznie i spo┼éecznie potrzebn─ů.

 

Spo┼éecze┼ästwo tworz─ů jednak nie tylko pracownicy, ale te┼╝ cz┼éonkowie zarz─ůd├│w firm.

Aby debata o zwi─ůzkach nie by┼éa pozorna, trzeba bra─ç pod uwag─Ö wszystkie wierzcho┼éki tr├│jk─ůta zarz─ůd ÔÇô pracownicy ÔÇô zwi─ůzki zawodowe. Niestety, zastanawiaj─ůc si─Ö nad problemem zwi─ůzk├│w, cz─Östo abstrahuje si─Ö od drugiej strony stosunk├│w pracy, czyli zarz─ůd├│w. Powstaje obraz jednowymiarowy: pisz─ůc o zwi─ůzkach zawodowych, akcentuje si─Ö patologie i pomija zalety; pisz─ůc o zarz─ůdach, sugeruje si─Ö, ┼╝e reprezentuj─ů wz├│r podr─Öcznikowo racjonalnego i humanitarnego zarz─ůdzania pracownikami. Tymczasem mened┼╝ment, zw┼éaszcza polski, ma tendencje do zarz─ůdzania poprzez stres, zdradza lekcewa┼╝─ůcy stosunek do pracownik├│w i ich reprezentacji, przejawia sk┼éonno┼Ť─ç do nadmiernego wyzyskiwania swoich podw┼éadnych.

Nie idealizuj─Ö ani zwi─ůzkowc├│w, ani zarz─ůdzaj─ůcych przedsi─Öbiorstwami. Teza, kt├│rej broni─Ö, m├│wi, ┼╝e je┼Ťli z polskich du┼╝ych przedsi─Öbiorstw usunie si─Ö zwi─ůzki zawodowe, nawet te cierpi─ůce na wspomniane ju┼╝ wcze┼Ťniej bol─ůczki, to powstanie przestrze┼ä dla brutalizacji stosunk├│w pracy i ujawni si─Ö ciemna strona naszej kultury mened┼╝erskiej.

Pe┼ény tekst wywiadu z prof. Gardawskim jest dost─Öpny w 22. numerze magazynu┬áÔÇ×KontaktÔÇŁ.

 

Prof. Juliusz Gardawski (1948) jest kierownikiem Katedry Socjologii Ekonomicznej w SGH, gdzie zajmuje si─Ö badaniem struktury spo┼éecznej i struktury ┼Ťwiata pracy. Wsp├│┼épracuje z ÔÇ×Solidarno┼Ťci─ůÔÇŁ, OPZZ, Fundacj─ů im. Friedricha Eberta oraz Instytutem Spraw Publicznych. Jest wydawc─ů ÔÇ×Warsaw Forum of Economic SociologyÔÇŁ, cz┼éonkiem Rady Konsultacyjnej Konfederacji Lewiatan oraz obserwatorem prac Komisji Tr├│jstronnej.

 
UWAGA!┬áW czasie wakacji internetowa ods┼éona ÔÇ×KontaktuÔÇŁ b─Ödzie ukazywa─ç si─Ö raz na dwa tygodnie ÔÇô co drugi poniedzia┼éek. Serdecznie zapraszamy do lektury!

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś