fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Ja艂owa krytyka kapitalizmu

Pandemia jest dla Walczy艅skiego tylko pretekstem do krytyki kapitalizmu. Jednak tak naprawd臋 autor krytykuje produktywizm i konsumpcjonizm. Z emfaz膮 niepomagaj膮c膮 w rozwi膮zaniu konkretnych problem贸w

Polemik臋 z tekstem 鈥濿irus, kryzys i koniec 艣wiata鈥 Huberta Walczy艅skiego z Magazynu Kontakt trzeba pisa膰 na wysokim poziomie og贸lno艣ci, gdy偶 w艂a艣ciwie nie do ko艅ca wiadomo, co dok艂adnie on krytykuje. Zaczyna si臋 od opisu relacji mi臋dzy pandemi膮 koronawirusa a sytuacj膮 gospodarcz膮 na 艣wiecie. Autor jednak stwierdza, 偶e to nie pandemia wywo艂uje kryzys gospodarczy, a 鈥瀦aszyty w kapitalizmie mechanizm, kt贸ry sprawia, 偶e gospodarka z ka偶dym dniem, miesi膮cem i rokiem musi rosn膮膰鈥. Na 艂awie oskar偶onych posadzony jest wi臋c kapitalizm 鈥 system gospodarczy obowi膮zuj膮cy w ogromnej cz臋艣ci 艣wiata, w dodatku zr贸偶nicowany i obejmuj膮cy bardzo r贸偶ne modele 鈥 od anglosaskiego przez nordycki po kapitalizm pa艅stwowy wyst臋puj膮cy w Chi艅skiej Republice Ludowej. Zarzuty s膮 postawione w taki spos贸b, 偶e w艂a艣ciwie autor do wyra偶enia swojej krytyki nie potrzebowa艂 pretekstu w postaci epidemii.

Ideologiczne 艂atki

Dodatkowo, gdy wczyta膰 si臋 w artyku艂, to szybko wida膰, 偶e Walczy艅ski nie oskar偶a kapitalizmu. To, co opisuje, to produktywizm (poj臋cie to w tek艣cie w og贸le si臋 nie pojawia, ale de facto o to w艂a艣nie chodzi), czyli d膮偶enie do jak najwi臋kszej wydajno艣ci gospodarki, b臋d膮ce, z kolei, pok艂osiem konsumpcjonizmu, czyli 鈥瀗admiernego przywi膮zania wagi do zdobywania d贸br materialnych鈥. Jest to zjawisko obecne w kapitalizmie, ale nie stanowi o jego istocie. Kapitalizm jest do艣膰 powszechnie rozumiany jako system gospodarczy oparty na prywatnej w艂asno艣ci 艣rodk贸w produkcji, w kt贸rym obowi膮zuje wolna wymiana d贸br i us艂ug, za艣 ceny powstaj膮 w wyniku swobodnej gry rynkowej. W definicjach stanowi膮cych powszechnie uznawany wsp贸lny kod j臋zykowy w naukowych dyskusjach na temat system贸w gospodarczych nie ma ani s艂owa o tym, 偶e ludzie w kapitalizmie produkuj膮 wi臋cej, ni偶 s膮 w stanie spo偶y膰, i 偶e to niszczy nasz膮 planet臋 鈥 to ju偶 ideologiczne nak艂adki, kt贸re tylko zamazuj膮 rzeczywisto艣膰. Co wi臋cej, tak偶e alternatywne wobec kapitalizmu systemy gospodarcze (na przyk艂ad socjalizm) mog膮 by膰 oparte na produktywizmie (istnieje d艂uga tradycja argumentacyjna wskazuj膮ca, 偶e socjalizm jest lub by艂by bardziej wydajny od kapitalizmu), za艣 ich realne emanacje tak偶e potrafi艂y przyjmowa膰 formy konsumpcjonistyczne (na przyk艂ad PRL epoki Edwarda Gierka).

Walczy艅ski myli si臋 tak偶e, je艣li chodzi o skutki funkcjonowania kapitalizmu. Pisze przyk艂adowo, 偶e g艂odu do艣wiadcza 821 mln ludzi na 艣wiecie. Czy dzieje si臋 tak przez kapitalizm? Owszem, mi臋dzy innymi 鈥 bo to tak偶e dzi臋ki kapitalizmowi tylu ludzi mo偶e jednocze艣nie przebywa膰 na tym 艣wiecie. Eksplozja demograficzna, kt贸ra mia艂a miejsce od pocz膮tku XIX wieku, mia艂a zwi膮zek z popraw膮 warunk贸w 偶ycia, a ta 鈥 ze wzrostem produktywno艣ci wywo艂anym przez rewolucj臋 przemys艂ow膮. To nie jedyny pow贸d wzrostu demograficznego, jednak obok rozwoju nauki, higieny i medycyny 鈥 bardzo istotny. Autor tekstu ignoruje znaczenie rewolucji przemys艂owej i ukszta艂towania si臋 kapitalizmu w XIX wieku dla poprawy dobrobytu, pisz膮c, i偶 鈥瀋h艂opi zamienili si臋 w robotnik贸w najemnych, arystokracja i bogate mieszcza艅stwo w bur偶uazj臋 fabryczn膮. Do poprawy poziomu 偶ycia ludzi dosz艂o dzi臋ki walkom politycznym 鈥 o o艣miogodzinny dzie艅 pracy, prawo do urlopu, powszechnej s艂u偶by zdrowia czy emerytury鈥 (akurat p艂ace realne w krajach kapitalistycznych ros艂y ju偶 w XIX wieku, by wyskoczy膰 w przestworza od pocz膮tku wieku XX). Mo偶na powiedzie膰, 偶e prawodawstwo socjalne czy prawo pracy mia艂o wp艂yw na bardziej egalitarny podzia艂 d贸br i popraw臋 sytuacji zawodowej pracownik贸w. Jednak nie odby艂oby si臋 to bez wzrostu produktywno艣ci, bo po prostu nie by艂oby czego dzieli膰. To, 偶e dobrobyt pracownik贸w ewidentnie ro艣nie, zauwa偶a艂 ju偶 cho膰by Eduard Bernstein, kt贸ry pisa艂 o tym pod koniec XIX wieku w 鈥濪ie Voraussetzungen des Sozialismus und die Aufgaben der Sozialdemokratie鈥, proponuj膮c bardziej krytyczne podej艣cie do marksistowskich dogmat贸w i zmian臋 taktyki ruchu robotniczego (co jednocze艣nie nie czyni艂o go fanem kapitalizmu jako takiego).

Lewicowy reformizm

Walczy艅ski stawia kapitalizmowi powa偶ne zarzuty: nie jest on 鈥瀝acjonalnym systemem odpowiadaj膮cym na nasze potrzeby鈥 a 鈥瀞ystemem marnotrawnym, kt贸ry potrzeby tworzy po to, 偶eby drobna garstka w艂a艣cicieli globalnych korporacji zarabia艂a na ich zaspokajaniu鈥. Z emfaz膮 pisze o tym, jak to dzi艣 karmimy 鈥瀊esti臋 kapitalizmu鈥. Ignoruje fakt, i偶 obok zachcianek gospodarka (zbyt 艂atwo jednak Walczy艅ski ucieka od pytania, jakie potrzeby s膮 鈥瀙rawdziwe鈥, a jakie 鈥瀎a艂szywe鈥) zaspokaja tak偶e realne potrzeby. Potrzeba jedzenia, picia, ubierania si臋 czy mieszkania nie zniknie, je艣li zlikwidujemy kapitalizm.

Karol Marks przynajmniej wskazywa艂 na to, co jego zdaniem jest 藕r贸d艂em problem贸w 鈥 stosunki w艂asno艣ciowe. Uspo艂ecznienie 艣rodk贸w produkcji to by艂a rzeczywi艣cie zmiana jako艣ciowa. Na tym tle Walczewski wypada do艣膰 blado. Proponuje przyk艂adowo tak 鈥瀝ewolucyjne鈥 rozwi膮zania, jak zakaz marketingu (postulowa艂 go ju偶 w odniesieniu na przyk艂ad do towarzystw ubezpieczeniowych dwadzie艣cia lat temu Janusz Korwin-Mikke) czy wyd艂u偶enie okresu obowi膮zkowej gwarancji produkt贸w. Zanim przejd臋 do sensowno艣ci tych propozycji, chc臋 wskaza膰, 偶e jest to czystej wody reformizm. W niczym nie zmienia istoty kapitalizmu 鈥 jedynie go koryguje. Mnie to nie przeszkadza, ale jak na postulat maj膮cy obali膰 ca艂y system gospodarczy to stanowczo za ma艂o.

Korekta jest potrzebna

Czy jednak to, co proponuje autor, wystarczy, by skorygowa膰 obecny system gospodarczy? Jak s艂usznie zauwa偶a Walczy艅ski, takie rozwi膮zania jak ograniczenia reklamy alkoholu (notabene pami臋taj膮 Pa艅stwo 鈥瀙iwo (馃槈) bezalkoholowe鈥?) czy obowi膮zkowe reklamacje ju偶 obowi膮zuj膮, propozycje autora s膮 wi臋c jedynie daleko id膮cym rozszerzeniem ich funkcjonowania. Postuluj膮cy je musi jednak zdawa膰 sobie spraw臋 z koszt贸w. To, 偶e sprz臋ty s膮 ma艂o 偶ywotne, jest oczywi艣cie irytuj膮ce, jednak obni偶a to jednostkow膮 cen臋 towaru. Je艣li gwarancja na wszystko ma obowi膮zywa膰 co najmniej dziesi臋膰 lat, oznacza to wzrost cen i ograniczenie dost臋pno艣ci produkt贸w dla os贸b mniej zamo偶nych 鈥 co lewicowcy musz膮 wzi膮膰 na klat臋. Z kolei pe艂ny zakaz marketingu zak艂ada konieczno艣膰 drobiazgowego sprawdzania ka偶dego mo偶liwego komunikatu wysy艂anego w przestrze艅 publiczn膮 pod k膮tem tego, czy jest on reklam膮, czy nie. B臋dzie to te偶 艣wietne pole do dzia艂ania dla prawnik贸w specjalizuj膮cych si臋 w tej dziedzinie prawa. Ciekawe, czy Hubert Walczy艅ski uzna ich za przedstawicieli zawod贸w 鈥瀞po艂ecznie szkodliwych鈥.

Nie znaczy to, 偶e gospodarka ma by膰 nakierowana w pierwszym rz臋dzie na produkcj臋 lub 偶e kapitalizmu nie da si臋 korygowa膰. Coraz bardziej konieczne wydaje si臋 wy艂膮czanie z mechanizmu rynkowego d贸br wsp贸lnych, czyli takich, do kt贸rych wszyscy mamy dost臋p i bardzo trudne lub niemo偶liwe jest ich podzielenie (w tym na przyk艂ad 艣rodowiska naturalnego). Utrzymaniu sp贸jno艣ci spo艂ecznej s艂u偶膮 tak偶e pewne formy ingerencji w stosunki pracy czy zapewnienie pomocy spo艂ecznej osobom potrzebuj膮cym. Konieczne jest tak偶e likwidowanie asymetrii informacji w kluczowych bran偶ach (finansowej czy ochronie zdrowia). Nie oznacza to jednak wywracania ca艂ego systemu do g贸ry nogami. Lewicowa emfaza w pot臋pianiu w czambu艂 kapitalizmu nie pomaga rozwi膮zywa膰 konkretnych problem贸w, jest ja艂owa poznawczo i, prawd臋 m贸wi膮c, coraz bardziej nu偶膮ca.

***

Inicjatywa wspierana jest przez Fundusz Obywatelski imienia Henryka Wujca zarz膮dzany przez Fundacj臋 dla Polski.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij