fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Jak wybudowa膰 szklane domy?

Przyzwyczaili艣my si臋, 偶e w艣r贸d tematyki zwi膮zanej z II RP pojawia si臋 w膮tek mniejszo艣ci narodowych. Zazwyczaj ich obecno艣膰 stanowi jeden z problem贸w politycznych. W opozycji do tego wystawa 鈥濸rzysz艂o艣膰 b臋dzie inna鈥 nie tematyzuje bezpo艣rednio samej narodowo艣ci. Emancypacja dokonuje si臋 w艣r贸d grup klasowych, wiekowych czy p艂ciowych, niezale偶nie od narodowo艣ci ich cz艂onk贸w.

materia艂y prasowe

materia艂y prasowe


鈥濼roski, k艂opoty, dro偶yzna, wyzysk handlarza, oto co wype艂nia dzie艅 ka偶dy. 呕yjemy jednak nadziej膮, 偶e聽przysz艂o艣膰 b臋dzie inna i聽偶e ten kraj naszych dzieci zakwitnie kwiatami szcz臋艣cia. Tote偶 jednym z聽najwa偶niejszych pyta艅, jakie zadaje sobie proletariusz, jest: jak przedstawia膰 si臋 b臋dzie przysz艂y ustr贸j spo艂eczny?鈥 鈥 pisze w 1921 roku Zofia Daszy艅ska-Goli艅ska we wst臋pie artyku艂u聽鈥Przez kooperatywy do przysz艂ego ustroju鈥. Tekst ten stanowi opis dotychczasowej dzia艂alno艣ci kooperatyw, z rozwojem kt贸rych autorka wi膮偶e nadzieje na przekszta艂cenie mi臋dzywojennego systemu kapitalistycznego. Zako艅czenie dzia艂a艅 wojennych, powstanie nowego pa艅stwa i rozw贸j techniczny pozwalaj膮 snu膰 plany modernizacji na wielu polach 偶ycia spo艂ecznego, nie tylko tego zwi膮zanego z organizacj膮 przedsi臋biorstw. Wizje te, do kt贸rych wraca si臋 obecnie coraz cz臋艣ciej, nadal pozostaj膮 w cieniu legend o 鈥炁泈iatowym鈥 偶yciu w II RP 鈥 tocz膮cym si臋 g艂贸wnie w kawiarniach literackich i dor贸wnuj膮cych Pary偶owi salonach.
Pogodzenie wyobra偶e艅 o Polsce mi臋dzywojennej jako o miejscu eleganckiego 偶ycia miejskiego (koniecznie w艣r贸d tej nieod偶a艂owanej i nieodbudowanej po wojnie architektury Warszawy) z faktem, 偶e tu偶 po I wojnie 75 procent obywateli Rzeczypospolitej by艂o mieszka艅cami wsi posiadaj膮cymi gospodarstwa w wi臋kszo艣ci o powierzchni mniejszej ni偶 2 hektary, wydaje si臋 co najmniej k艂opotliwe. Dalsze studiowanie statystyk dotycz膮cych struktury spo艂ecznej i poziomu 偶ycia obywateli mo偶e prowadzi膰 w艂a艣ciwie do jednego wniosku 鈥 II RP by艂a krajem, kt贸ry wymaga艂 szybkiej i stanowczej modernizacji. I to takiej polegaj膮cej nie na budowie deptak贸w miejskich czy tworzeniu uniwersytet贸w na 艣wiatowym poziomie, lecz na wprowadzeniu rozporz膮dzenia o obowi膮zku stawiania zabudowanych toalet, tak zwanym s艂awojek (od imienia premiera Felicjana S艂awoja Sk艂adkowskiego; rozporz膮dzenie wesz艂o w 偶ycie w 1928 roku), czy walce z analfabetyzmem, kt贸ry dotyczy艂 prawie co czwartego mieszka艅ca ziem polskich.
Wykluczenie nie ma narodowo艣ci
Projekty tych zmian s膮 tematem wystawy 鈥濸rzysz艂o艣膰 b臋dzie inna鈥 otwartej 24 lutego w Zach臋cie, kt贸rej tytu艂 zaczerpni臋to z tekstu Daszy艅skiej-Goli艅skiej. Ekspozycja i cykl spotka艅 towarzysz膮cych powsta艂y w ramach obchod贸w stulecia niepodleg艂o艣ci, co po obejrzeniu wystawy mo偶e wydawa膰 si臋 zaskakuj膮ce. 呕adna z sal nie podejmuje tematyki pa艅stwowo-instytucjonalnej ani narodowej, nieobecne s膮 w艂a艣ciwie okre艣lenia takie jak聽鈥瀙olski鈥,聽鈥濸olska鈥 czy聽鈥濸olacy鈥. Ponadto motywem przewodnim dla ca艂ej wystawy jest film Aleksandra Forda聽鈥濵ir kumen on鈥, zrealizowany w wi臋kszo艣ci w j臋zyku jidysz, kt贸ry najg艂o艣niej rozbrzmiewa w pierwszej sali. Przy podejmowaniu tematyki II RP przyzwyczaili艣my si臋 do obecno艣ci zagadnie艅 zwi膮zanych z mniejszo艣ciami narodowymi. Stanowi膮 one jednak zazwyczaj jeden z problem贸w politycznych lub 藕r贸d艂o konflikt贸w i napi臋膰 spo艂ecznych. W opozycji do tego wystawa 鈥濸rzysz艂o艣膰 b臋dzie inna鈥 nie tematyzuje bezpo艣rednio samej narodowo艣ci. Znacznie wa偶niejsze staj膮 si臋 podzia艂y wynikaj膮ce z p艂ci czy klasy spo艂ecznej i pr贸by emancypacji, kt贸re podejmuj膮 zar贸wno Polacy, jak i na przyk艂ad 呕ydzi.
I tak w poszczeg贸lnych salach zgromadzone materia艂y 鈥 w艣r贸d kt贸rych te audiowizualne maj膮 szczeg贸lne znaczenie 鈥 prezentuj膮 tematyk臋 sp贸艂dzielczo艣ci i kooperatyzmu, mieszkalnictwa, wychowania dzieci, emancypacji kobiet, demokratyzacji sportu i rekreacji, sytuacji robotnik贸w czy przemian na polu kulturalnym (przede wszystkim w nowych projektach funkcjonowania teatru).
鈥 Ca艂a sztuka ideowo-polityczna dwudziestolecia mi臋dzywojennego polega na tym, 偶eby podj膮膰 problematyk臋 spo艂eczn膮 i problematyk臋 niepodleg艂o艣ci w wariancie post臋powym, ale innym ni偶 ten, kt贸ry jest ju偶 realizowany za wschodni膮 granic膮 鈥 m贸wi prof. Andrzej Mencwel, kt贸ry by艂 inspiratorem powstania wystawy. 鈥 W skomplikowanej historii II RP, w kt贸rej wiele jest tak偶e wydarze艅 i decyzji katastrofalnych, stale gdzie艣 obecny jest nurt reformatorsko-modernizacyjny. Widoczny jest on w obszarach takich jak: reforma rolna, kt贸ra zosta艂a uchwalona, ale nie by艂a realizowana, dzia艂alno艣膰 edukacyjna zwi膮zana z uniwersytetami robotniczymi czy ludowymi, spos贸b my艣lenia o kobietach i dzieciach oraz w wielu innych. Podj臋to problematyk臋 wszystkich tych, kt贸rych dzisiaj nazwaliby艣my wykluczonymi, a kt贸rych 鈥瀞艂abo艣膰鈥 w poprzednich re偶imach 鈥 przede wszystkim w carskim 鈥 by艂a czym艣 na porz膮dku dziennym.
Skok w nowoczesno艣膰
Na czym polega艂 wi臋c ten wariant post臋powy? Lub, gdyby艣my chcieli nawi膮za膰 do s艂贸w Daszy艅skiej-Goli艅skiej: jak 鈥瀙rzedstawia膰 si臋 b臋dzie przysz艂y ustr贸j spo艂eczny鈥? Wspomniany ju偶 ruch sp贸艂dzielczy nie tylko stanowi艂 alternatyw臋 dla modelu handlu, lecz mia艂 by膰 tak偶e odpowiedzi膮 na kryzys mieszkaniowy, trwaj膮cy w艂a艣ciwie przez ca艂e dwudziestolecie. Wystawa prezentuje znane projekty osiedli na 呕oliborzu i Rakowcu, kt贸re mia艂y stanowi膰 propozycj臋 dost臋pn膮 dla robotnik贸w i gorzej sytuowanych mieszka艅c贸w Warszawy. Obok wielu pomys艂贸w architektonicznych, maj膮cych zapewni膰 funkcjonalno艣膰 osiedli, realizowane by艂y tak偶e idee na wskro艣 wsp贸艂czesne, takie jak konsultacje spo艂eczne dotycz膮ce projekt贸w mieszka艅 czy powo艂anie instytucji pomagaj膮cej w zak艂adaniu ogr贸dk贸w i piel臋gnacji ro艣lin.
Dzia艂ania wynikaj膮ce z potrzeby zmiany losu najbiedniejszych warstw spo艂ecznych, g艂贸wnie robotnik贸w i ch艂op贸w, nie ogranicza艂y si臋 wy艂膮cznie do dzia艂a艅 socjalnych. Wizja nowoczesno艣ci, w kt贸rej zniesione zostan膮 tak ra偶膮ce nier贸wno艣ci, mia艂a charakter uniwersalny 鈥 jej zasi臋g obejmowa艂 tak偶e dzia艂ania artystyczne i kulturalne, maj膮ce na celu upodmiotowienie pomijanych dot膮d grup lub umo偶liwienie im dost臋pu do kultury. Wa偶n膮 funkcj臋 w tych procesach odegra艂 film, nowoczesny tak偶e ze wzgl臋du na swoj膮 form臋, mo偶liwo艣膰 zasi臋gu i 艂atwo艣膰, z jak膮 m贸g艂 sta膰 si臋 no艣nikiem bardzo konkretnych tre艣ci, tak偶e tych, z dzisiejszej perspektywy, o charakterze propagandowym, jak chocia偶by wspomniany film Forda.
Innymi grupami, kt贸rych sytuacja tak bardzo zmieni艂a si臋 w艂a艣nie w dwudziestoleciu, by艂y kobiety i dzieci. Na obecno艣膰 w 偶yciu publicznym tych pierwszych wp艂yw mia艂o oczywi艣cie przyznanie praw wyborczych, jednak dalsza emancypacja dokonywa艂a si臋 zazwyczaj oddolnie, g艂贸wnie przy udziale samych zainteresowanych. Kwestia praw kobiet w pismach Zofii Daszy艅skiej-Goli艅skiej wpisywa艂a si臋 w szerszy projekt maj膮cy na celu upodmiotowienie grup wykluczanych. Dlatego szczeg贸ln膮 uwag臋 w artykule 鈥濺贸wnouprawnienie kobiet w pracy鈥 po艣wi臋ca robotnicom, kt贸rych sytuacja ekonomiczna jest szczeg贸lnie zagro偶ona 鈥 z jednej strony ze wzgl臋du na ich p艂e膰, z drugiej: na klas臋, z kt贸rej pochodz膮.
鈥濳raj naszych dzieci鈥
Historia praw dzieci w Polsce mia艂a natomiast charakter szczeg贸lny. G艂贸wnie dzi臋ki osobie Janusza Korczaka, kt贸rego praca聽鈥濵agna Charta Libertatis鈥 z 1920 roku, w kt贸rej pada s艂ynne zdanie聽鈥濶ie ma dziecka, jest cz艂owiek鈥, poprzedzi艂a przyj臋t膮 w 1924 roku przez Zgromadzenie Og贸lne Ligi Narod贸w Deklaracj臋 Praw Dziecka. Dzia艂alno艣膰 Korczaka by艂a niezwykle nowoczesna nie tylko dlatego, 偶e wyprzedza艂a swoje czasy. Pomys艂y pedagogiczne, spos贸b funkcjonowania domu sierot czy idee towarzysz膮ce za艂o偶eniu pisma聽鈥濵a艂y przegl膮d鈥 cechuj膮 si臋 艣mia艂o艣ci膮 i bezkompromisowo艣ci膮 zawstydzaj膮cymi nawet z dzisiejszej perspektywy. Czy by艂y one przyk艂adem niepoprawnego optymizmu i idealizmu?
鈥 Nie mo偶na tak powiedzie膰 鈥 twierdzi prof. Mencwel. 鈥 Dzia艂ania modernizacyjne by艂y realizowane metod膮 ma艂ych krok贸w, uchwytnych przekszta艂ce艅 rzeczywisto艣ci, trudno wi臋c m贸wi膰 o tym, by by艂y od niej oderwane, jak oderwany jest idealizm. Napi臋cie mi臋dzy ideami a materi膮 jest jednak widoczne. Najbardziej dramatyczny w tym kontek艣cie jest w艂a艣nie przyk艂ad Korczaka, kt贸ry wychowywa艂 dzieci i m艂odzie偶 w 艣wiecie, kt贸ry by艂 radykalnie inny od tego, jaki znajdowa艂 si臋 za murami ich domu. Rzeczywisto艣膰, z kt贸r膮 si臋 stykali po opuszczeniu domu sierot, by艂a 艣wiatem dzikiego kapitalizmu, rz膮dz膮cego si臋 przede wszystkim rywalizacj膮. Tymczasem w domu sierot panowa艂a maksymalizacja kooperacji 鈥 celem by艂o to, 偶eby zrobi膰 wszystko, aby ten drugi szed艂 z tob膮. Zderzenie dla tych, kt贸rzy wychodzili, bywa艂o straszliwe. Cz臋sto ci ludzie zostawali potem komunistami, aby rewolucyjnie wysadzi膰 ten porz膮dek; inni zarzucali Korczakowi, 偶e ich oszuka艂, bo 偶ycie polega na czym艣 innym ni偶 si臋 spodziewali. Ale czy z tego wynika, 偶e jego dzia艂anie by艂o niepotrzebne lub przesadnie idealistyczne?
Tamtejsze jutro jest dzi艣
W podobnie retoryczny spos贸b pytanie to zdaj膮 si臋 stawia膰 tw贸rcy wystawy. Chocia偶 wspomniano o problemach, jakie pojawi艂y si臋 wraz z kryzysem prze艂omu lat 20. i 30., a w Polsce z radykalizacj膮 nastroj贸w spo艂ecznych po przej臋ciu rz膮d贸w przez sanacj臋, a p贸藕niej po 艣mierci J贸zefa Pi艂sudskiego, to przecie偶 nie przekre艣laj膮 one sensu wysi艂ku w艂o偶onego w pr贸by modernizacji.
Dodatkowym kontekstem z naszej, dzisiejszej perspektywy jest rzecz jasna wrzesie艅 1939, b臋d膮cy gwa艂townym ko艅cem epoki. Epoki聽鈥 nawet je艣li nie w sensie historycznym czy politycznym, to na pewno ideowym. Nigdy p贸藕niej sen o nowoczesno艣ci jako o mo偶liwie lepszym jutrze nie by艂 艣niony z tak膮 powag膮 i zaanga偶owaniem. Pewnie dlatego s艂owa Zofii Daszy艅skiej o 鈥瀔raju dzieci, kt贸ry zakwitnie kwiatami szcz臋艣cia鈥 brzmi膮 dzi艣 tak niepoprawnie optymistycznie. Profesor Mencwel przekonuje jednak, 偶e stanowi膮 dzisiaj co艣 wi臋cej ni偶 tylko utopijny etap w rozwoju nowoczesno艣ci 鈥 Realizacja tych post臋powych wizji w wielu miejscach kula艂a, ale ci膮gle czyni艂o si臋 kolejne kroki w jej realizacji, co dzisiaj jest godne nie tylko pami臋tania, ale te偶 na艣ladowania.
***
Wystawa聽鈥濸rzysz艂o艣膰 b臋dzie inna. Wizje i praktyki modernizacji spo艂ecznych po roku 1918鈥, Zach臋ta 鈥 Narodowa Galeria Sztuki (24.02.鈥27.05.2018)

***

Pozosta艂e teksty z聽bie偶膮cego numeru dwutygodnika 鈥濳ontakt鈥 mo偶na znale藕膰聽tutaj.

***

Polecamy tak偶e:

Sp贸艂dzielczo艣膰: reaktywacja

Problemy spi臋trzone

Organizacja wsp贸lnego dobra: Kooperatywa Wawelska


 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij