Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Jak wybuchała wojna

W tej pionierskiej analizie widzimy, ┼╝e wojn─Ö poprzedzi┼éa ÔÇ×przed-wojnaÔÇŁ: ci─ůg kryzys├│w, kt├│re przyzwyczai┼éy ludzi do my┼Ťli o mo┼╝liwo┼Ťci rozstrzygania swoich racji si┼é─ů. Zasz┼éa zmiana w sposobie my┼Ťlenia: zaskakuj─ůce jest nie to, pisze Clark, ┼╝e przyw├│dcy godzili si─Ö na decyzje, kt├│re bezpo┼Ťrednio dawa┼éy grunt pod konflikt zbrojny, ale to, ┼╝e nikt nie zaprotestowa┼é.

materiały prasowe

materiały prasowe


Wydawnictwo Akademickie Dialog daje nam dzi┼Ť do r─ůk znakomit─ů analiz─Ö rekonstruuj─ůc─ů okoliczno┼Ťci stoj─ůce u ┼║r├│de┼é wybuchu I wojny ┼Ťwiatowej. ÔÇ×Lunatycy. Jak Europa posz┼éa na wojn─Ö w roku 1914ÔÇŁ to ksi─ů┼╝ka niezwyk┼éa z kilku powod├│w, interesuj─ůca nie tylko dla historyka, politologa czy socjologa, ale dla ka┼╝dego czytelnika zainteresowanego nie tylko histori─ů ÔÇô lecz tak┼╝e wsp├│┼éczesno┼Ťci─ů.
Praca australijskiego historyka mieszkaj─ůcego w Wielkiej Brytanii, Christophera Clarka, wyr├│┼╝nia si─Ö ┼Ťwie┼╝o┼Ťci─ů spojrzenia i p┼éynno┼Ťci─ů przechodzenia mi─Ödzy ┼║r├│d┼éami. W efekcie czytelnik otrzymuje ca┼éo┼Ťciowy obraz rekonstruowany ÔÇ×z kilku kamerÔÇŁ, jednocze┼Ťnie mog─ůc wczu─ç si─Ö w sytuacj─Ö poszczeg├│lnych bohater├│w dramatu: polityk├│w i ┼╝o┼énierzy ponad dziesi─Öciu pa┼ästw (Wielkiej Brytanii, Francji, Niemiec, Austro-W─Ögier, Rosji, W┼éoch, Serbii, Czarnog├│ry, Bu┼égarii, Rumunii, GrecjiÔÇŽ). Nie znaczy to, ┼╝e ÔÇ×LunatycyÔÇŁ s─ů ÔÇ×reporta┼╝em historycznymÔÇŁ czy thrillerem psychologicznym: autor po prostu wyj─ůtkowo uwa┼╝a, by nie wpa┼Ť─ç w pu┼éapk─Ö prezentyzmu, czyli zmiany perspektywy przez znajomo┼Ť─ç p├│┼║niejszych zdarze┼ä.
Odleg┼éo┼Ť─ç czasowa skraca perspektyw─Ö ÔÇô┬áwybuch I wojny ┼Ťwiatowej widzimy dzi┼Ť jako efekt nieuchronnego upadku kolejnych kostek domina: od zab├│jstwa arcyksi─Öcia Franciszka Ferdynanda i jego ┼╝ony, przez kolejne mobilizacje wojsk, uruchamiaj─ůce kolejne zobowi─ůzania sojusznicze i kontr-mobilizacje. Tymczasem, jak przypomina autor, nie mo┼╝emy ocenia─ç przesz┼éo┼Ťci, znaj─ůc bieg przysz┼éych wydarze┼ä. Musimy wej┼Ť─ç raczej w pantofle os├│b podejmuj─ůcych decyzje wtedy┬áÔÇô w kontekst ├│wczesnej perspektywy, czyli zar├│wno ograniczonej wiedzy poszczeg├│lnych uczestnik├│w-wsp├│┼étw├│rc├│w zdarze┼ä, jak i wzajemnych uprzedze┼ä czy sympatii mi─Ödzyludzkich. Clark przywo┼éuje cho─çby ÔÇô z dw├│ch perspektyw ÔÇô sytuacj─Ö, w kt├│rej przedstawiciel Austro-W─Ögier mia┼é przekaza─ç jasny i zdecydowany komunikat o ÔÇ×zaniepokojeniuÔÇŁ (a kiedy dyplomata wypowiada tak─ů fraz─Ö, s┼éycha─ç ju┼╝ marszowy krok rekrut├│w); tymczasem pod wp┼éywem osobowo┼Ťci premiera Serbii, ugrzecznionego, sprawiaj─ůcego wra┼╝enie ÔÇ×brata-┼éatyÔÇŁ ÔÇô┬áo przekazaniu komunikatu zapomnia┼é, co wi─Öcej, wysy┼éa┼é raczej sygna┼éy odwrotne od zamierzonych.
To nie by┼éo domino, kt├│re upad┼éo od kul wystrzelonych przez terroryst─Ö. Clark rekonstruuj─Ö rzeczywisto┼Ť─ç bardziej z┼éo┼╝on─ů od kuba┼äskiego kryzysu rakietowego, w kt├│rym by┼éo przecie┼╝ znacznie mniej niezale┼╝nych stron. W lipcu 1914 interakcje by┼éy wielostronne, mi─Ödzy co najmniej pi─Öcioma g┼é├│wnymi graczami polityki europejskiej. Co wi─Öcej, nie powinni┼Ťmy widzie─ç wydarze┼ä prowadz─ůcych do wybuchu I wojny na wz├│r sto┼éu bilardowego, bo stronami w tym wielowymiarowym kryzysie by┼éy nie tyle zwarte ÔÇ×kuleÔÇŁ, czyli pa┼ästwa, co niejednolite grupy czy nawet jednostki wp┼éywaj─ůce na zmian─Ö kierunku pod─ů┼╝ania takiej ÔÇ×biliÔÇŁ.
Clark pokazuje wr─Öcz, ┼╝e wp┼éyw na polityk─Ö danego pa┼ästwa mog┼éy uzyskiwa─ç czasem grupy czy osoby niekoniecznie ze szczytu w┼éadzy, jak na przyk┼éad we Francji, kiedy to ÔÇ×ogon kr─Öci┼é psemÔÇŁ (przy s┼éabej pozycji ministr├│w spraw zagranicznych to ÔÇ×dynastieÔÇŁ ambasador├│w takich jak Cambonowie czy grupa urz─Ödnik├│w ÔÇ×CentraliÔÇŁ wp┼éywa┼éa na strategiczne zmiany polityki) ÔÇô┬áambasadorowie potrafili pali─ç instrukcje rz─ůdowe, z kt├│rymi si─Ö nie zgadzali. Niebezpieczni dla europejskiego ┼éadu bywali te┼╝ posiadaj─ůcy zbyt siln─ů pozycj─Ö ministrowie ÔÇô jak w Wielkiej Brytanii Edward Grey (potomek tego, od kt├│rego swoj─ů nazw─Ö wzi─Ö┼éa popularna herbata), kt├│ry nie ujawni┼é skali zobowi─ůza┼ä, jakie podj─ů┼é w imieniu swojego kraju ÔÇô czy w┼éadcy, kt├│rych nie powinni┼Ťmy jednak widzie─ç jako wszechmocnych. Najbardziej dobitnym przyk┼éadem ko┼äca ery monarch├│w by┼éo wycofanie si─Ö cara z dwustronnych ustale┼ä w Bj├Ârk├ ÔÇô przymierza Rosji z Niemcami, co neutralizowa┼éo sojusz francusko-rosyjski. To ju┼╝ nie by┼éa ÔÇ×polityka rodzinnaÔÇŁ, w kt├│rej wnuk kr├│lowej brytyjskiej (cesarz Niemiec) m├│g┼é porozumie─ç si─Ö z ÔÇ×drogim NikimÔÇŁ, m─Ö┼╝em kuzynki, wnukiem kr├│la Danii (carem Rosji).
Pisanie o I wojnie ┼Ťwiatowej to du┼╝y problem z uwagi na ┼║r├│d┼éa. Nie chodzi tylko o ich nadmiar, ale tak┼╝e o jako┼Ť─ç. Takim niebezpiecze┼ästwem jest ÔÇ×post-prawdaÔÇŁ (czyli po prostu k┼éamstwo) ÔÇ×post-wspomnie┼äÔÇŁ (konkretnym przyk┼éadem ukazanym w ksi─ů┼╝ce s─ů pami─Ötniki francuskiego ambasadora w Rosji, MauriceÔÇÖa Pal├ęologue, sprawiaj─ůce nieprawdziwie profetyczne wra┼╝enie). Kolejnym z zagro┼╝e┼ä jest wykorzystywanie historii do prowadzenia bie┼╝─ůcej polityki, czyli taki dob├│r dokument├│w, by jako winowajc─Ö wybuchu wojny wskaza─ç inne pa┼ästwo (robili to i Niemcy, i Francuzi, i nawet Brytyjczycy, nie m├│wi─ůc o ZSSR ÔÇô co w przypadku tego ostatniego by┼éo uzasadnione nie tylko ideologi─ů, ale te┼╝ÔÇŽ d─ů┼╝eniem do uniewa┼╝nienia francuskich ┼╝─ůda┼ä sp┼éaty przedwojennych po┼╝yczek). Widzimy, jak wsp├│┼éczesne to niebezpiecze┼ästwa: pami─Ö─ç jako amunicja wymierzona w drugiego. W og├│le pisanie o drogach, kt├│re w ko┼äcu doprowadzi┼éy do wybuchu I wojny ┼Ťwiatowej, przypomina analiz─Ö ┼Ťwiata wsp├│┼éczesnego, z jego wielobiegunowo┼Ťci─ů, chaosem w relacjach mi─Ödzynarodowych, wzajemnym przenikaniem si─Ö w┼éadzy i medi├│w, terroryzmem, zwrotem w kierunku akceptacji egoizmu narodowego.
Dlaczego bowiem Clark pisa┼é w┼éa┼Ťnie o I wojnie? Jego dziadek by┼é jednym z jej szeregowych uczestnik├│w, ale wydaje si─Ö, ┼╝e najwa┼╝niejsze powody s─ů inne: to bowiem ÔÇ×kl─Öska, w kt├│rej wszystkie inne kl─Öski [dwudziestego wieku ÔÇô ┼üG] mia┼éy swoje ┼║r├│d┼éoÔÇŁ, a przy analizie chaosu kilku lat poprzedzaj─ůcych jej wybuch uderza to ÔÇ×jak bardzo przypomina on bie┼╝─ůce problemy. [ÔÇŽ] Za zamachem w Sarajewie sta┼éa otwarcie terrorystyczna organizacja, [ÔÇŽ] kt├│ra mia┼éa charakter eksterytorialny [ÔÇŽ]; kom├│rki porozrzucane po r├│┼╝nych krajach […]ÔÇŁ. Clark zwraca uwag─Ö, ┼╝e dzisiaj bardziej rozumiemy kryzys lipca 1914 roku ni┼╝ w latach, w kt├│rych ┼Ťwiat podzielony by┼é na dwa bloki.
ÔÇ×LunatycyÔÇŁ s─ů tak aktualni nie dlatego, ┼╝e kajzer ze swoimi nieprzemy┼Ťlanymi wypowiedziami i nag┼éymi zmianami strategii (co jego ministrowie i urz─Ödnicy uczyli si─Ö ignorowa─ç) m├│g┼éby zacz─ů─ç przypomina─ç nam Donalda Trumpa, ┼╝e dostrze┼╝emy prawz├│r Parlamentu Europejskiego w parlamencie austriackim, zobaczymy, jak podsycanie szowinizmu w prasie przez w┼éadz─Ö okazywa┼éo si─Ö p├│┼║niej nie do zatrzymania ÔÇô┬áczy w inny spos├│b oswoimy przesz┼éo┼Ť─ç strojem wsp├│┼éczesno┼Ťci. Nie, w tej pionierskiej analizie widzimy, ┼╝e wojn─Ö poprzedzi┼éa ÔÇ×przed-wojnaÔÇŁ: ci─ůg kryzys├│w, kt├│re przyzwyczai┼éy ludzi do my┼Ťli o mo┼╝liwo┼Ťci rozstrzygania swoich racji si┼é─ů. Zasz┼éa zmiana w sposobie my┼Ťlenia: zaskakuj─ůce jest nie to, pisze Clark, ┼╝e przyw├│dcy godzili si─Ö na decyzje, kt├│re bezpo┼Ťrednio dawa┼éy grunt pod konflikt zbrojny, ale to, ┼╝e nikt nie zaprotestowa┼é. Wojna jako mo┼╝liwo┼Ť─ç sta┼éa si─Ö realna, a kiedy po kilku kryzysach, powoduj─ůcych konieczno┼Ť─ç og┼éaszania mobilizacji, bud┼╝et Austro-W─Ögier stan─ů┼é na kraw─Ödzi niewyp┼éacalno┼Ťci, kolejny kryzys oznaczaj─ůcy mobilizacj─Ö nie m├│g┼é nie oznacza─ç wojny.
Australijski historyk nie zna┼é zapewne ÔÇ×HistoriiÔÇŁ Gombrowicza, w kt├│rej Wilhelm II, bombardowany przez doradc├│w wezwaniami do podj─Öcia decyzji o mobilizacji, znajduje si─Ö w sytuacji puszczenia w ruch ÔÇ×piekielnej machinyÔÇŁ ÔÇô┬áw jaki┼Ť spos├│b ta sztuka Gombrowicza jest kontrapunktem do fascynuj─ůcej monografii Clarka, b─Öd─ůcej i analiz─ů historyczn─ů, politologiczn─ů, psychologiczn─ů, prawdziwym thrillerem, i ostrze┼╝eniem, pokazuj─ůcym, ┼╝e katastrofa jest zwykle nie tyle efektem jednego b┼é─Ödu, ale czasem wynika z ma┼éych nieporozumie┼ä, a rola jednostki jest w niej kluczowa. To nie zawsze musi by─ç rola Wilhelma II; to mo┼╝esz by─ç i Ty ÔÇô zatrzymasz katastrof─Ö czy b─Ödziesz jednym z lunatyk├│w…?

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie - w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej Polityka prywatno┼Ťci zamknij ├Ś