fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Przywara: Jak Warszawa zgruzowsta艂a? Przesz艂o艣膰 i przysz艂o艣膰 gruz贸w

Jedn膮 z rzeczy, kt贸rej mo偶emy si臋 nauczy膰 z czas贸w odbudowy Warszawy, jest budowanie zwa偶aj膮ce na ograniczenia. To fundamentalna kwestia w tak bardzo dzi艣 potrzebnym zr贸wnowa偶onym rozwoju architektury.
Przywara: Jak Warszawa zgruzowsta艂a? Przesz艂o艣膰 i przysz艂o艣膰 gruz贸w
Wystawa 鈥瀂gruzowstanie Warszawy 1945-1949鈥 w Muzeum Warszawy, fot. Tomek Kaczor

Z Adamem Przywar膮 rozmawia Wanda Kaczor. Wywiad pierwotnie ukaza艂 si臋 pod tytu艂em 鈥濸rzysz艂o艣膰 gruz贸w鈥澛爓 20. numerze Magazynu Miasta (鈥濸rze艂omy鈥 09/2022).聽

Dane dotycz膮ce ilo艣ci gruzu, jaki zalega艂 w Warszawie po drugiej wojnie 艣wiatowej, wahaj膮 si臋 mi臋dzy 20 a 30 milionami metr贸w sze艣ciennych. Du偶y rozstrza艂.

Zanim przejdziemy do liczb, spr贸bujmy wyobrazi膰 sobie miasto w tamtej sytuacji. Realne do艣wiadczenie tego zniszczenia jest dla mnie wa偶niejsze ni偶 cyfry, kt贸rymi pos艂ugujemy si臋, 偶eby nada膰 wymierny charakter czemu艣, co by艂o kompletnie niezrozumia艂e historycznie. 艁atwiej nam m贸wi膰 o liczbach ni偶 o do艣wiadczeniu 偶ycia w mie艣cie, kt贸re znik艂o.

Co w takim razie kryje si臋 pod tymi liczbami?

Wr贸膰my do pocz膮tku 鈥 stycze艅 1945 roku. Moment przej艣ciowy. Nie wiadomo, czy wojna ju偶 dobieg艂a ko艅ca, czy jeszcze trwa. Warszawa zostaje odbita z r膮k okupanta niemieckiego 17 stycznia, zaczynaj膮 wi臋c do niej wraca膰 ludzie, kt贸rzy pod koniec 1944 roku przebywali na Pradze czy w okolicznych wsiach. Uciekali z miasta, kiedy jeszcze sta艂o. Ale po 17 stycznia to miasto jest nie do poznania. Zniszczenie jest niewyobra偶alne, niepor贸wnywalne do czegokolwiek innego. Dawne ulice s膮 nieprzejezdne, zawalone gruzem. Ludzie wydeptuj膮 艣cie偶ki po艣r贸d ruin i zaczynaj膮 si臋 w nich osiedla膰. W tym samym czasie architekci z Biura Odbudowy Stolicy, kt贸re dopiero co powstaje, technicznie patrz膮 na kwesti臋 odbudowy miasta, zaczynaj膮 j膮 planowa膰, rusza proces inwentaryzacji.

Kto w BOS-ie by艂 za ni膮 odpowiedzialny?

W dziale statystyki BOS-u istnia艂a specjalna kom贸rka odpowiedzialna za inwentaryzacj臋. W latach 1945鈥1946 architekci i in偶ynierowie chodzili od ulicy do ulicy i na ka偶dej dzia艂ce z przedwojennej mapy Warszawy oznaczali stan zniszczenia budynku, np. 鈥瀋z臋艣ciowo uszkodzony鈥, 鈥瀢ypalony鈥, a najcz臋艣ciej 鈥瀦niszczony ca艂kowicie鈥. Tak powsta艂 plan prezentuj膮cy skal臋 zniszczenia. W 1946 roku w BOS-ie w ramach departamentu statystyki powsta艂 samodzielny dzia艂 gospodarki gruzem. Przewodniczy艂 mu Jerzy Nowi艅ski, komisarz ds. gruzu, kt贸ry wraz ze Stanis艂awem Mazurkiewiczem do ko艅ca roku stworzy艂 ca艂o艣ciowe opracowanie. Ten raport to, wed艂ug mnie, najlepsze 藕r贸d艂o informacji na temat ilo艣ci gruzu w Warszawie tu偶 po wojnie. Dokument wskazuje, 偶e w stolicy znajdowa艂o si臋 22,2 miliona metr贸w sze艣ciennych gruzu powojennego, a dodatkowe 4,5 miliona mia艂y przynie艣膰 planowane wyburzenia. Liczby, kt贸rymi operujemy dzi艣, m贸wi膮c o 20鈥30 milionach metr贸w sze艣ciennych, s膮 wi臋c prawdziwe.

Do ko艅ca 1946 roku cz臋艣膰 gruzu by艂a pewnie usuni臋ta przez osoby pr贸buj膮ce jako艣 osiedli膰 si臋 w zrujnowanej Warszawie?

Gruz nie by艂 w tych czasach usuwany, tylko przewo偶ony z miejsca na miejsce. Dopiero raport Nowi艅skiego i Mazurkiewicza sta艂 si臋 podstaw膮 do zaplanowania procesu odgruzowania Warszawy. Wcze艣niej, gdy kto艣 na danej ulicy odbudowywa艂 jedn膮 kamienic臋, to ca艂y gruz przewozi艂 na dzia艂k臋, kt贸ra akurat nie mia艂a w艂a艣ciciela. Gruz migrowa艂 i by艂 to du偶y problem. Bo nie raz ulice odgruzowane z inicjatywy armii, rz膮du czy miasta, zn贸w pokrywa艂y si臋 gruzem wskutek pracy mieszka艅c贸w.

Czym pracowano z gruzem?

Na zdj臋ciach Alfreda Funkiewicza, fotografa BOS-u, dobrze wida膰, 偶e pocz膮tkowo by艂a to tylko si艂a mi臋艣ni. To ona porusza艂a gruzy. Si艂a ludzi i koni 鈥 dla mieszka艅c贸w okolicznych wsi by艂o to dobre i sta艂e 藕r贸d艂o zarobku. Na akcj臋 odgruzowywania przyje偶d偶ali wozami konnymi. Po wojnie nie by艂o tu ci臋偶kiego sprz臋tu 鈥 buldo偶er贸w, d藕wig贸w. By艂 zniszczony i wywieziony 鈥 zar贸wno przez armi臋 niemieck膮, jak i sowieck膮. Po sprz臋t je藕dzi艂o si臋 na Ziemie Odzyskane, ale trzeba by艂o mie膰 przepustki, zorganizowa膰 transport. W 1947 roku zacz臋艂y pojawia膰 si臋 kolejki w膮skotorowe do wywo偶enia gruzu z teren贸w zabudowanych. Jednak pe艂ne zmechanizowanie tego procesu nast膮pi艂o dopiero w latach 50., co bezpo艣rednio zwi膮zane by艂o z procesem szybkiej modernizacji. Jednocze艣nie gruz sta艂 si臋 pod koniec lat 40. podstawowym 藕r贸d艂em materia艂贸w budowlanych.

Alfred Funkiewicz, M臋偶czy藕ni z organizacji 偶ydowskiej przy odgruzowywaniu terenu getta warszawskiego, 1947, Muzeum Warszawy

Jak powsta艂 gruzobeton?

Na problem zwi膮zany z wyw贸zk膮 na艂o偶y艂a si臋 kwestia braku podstawowych materia艂贸w 鈥 zar贸wno drewna, jak i cegie艂. Obie wojny 艣wiatowe zniszczy艂y 75 procent las贸w w Polsce. Cegielnie warszawskie zosta艂y zrujnowane w czasie wojny. Proces ponownego wydobycia gliny trwa oko艂o dw贸ch lat, wi臋c realnie ceg艂臋 zacz臋to produkowa膰 w 1947 roku, kiedy zacz膮艂 si臋 ju偶 pierwszy planowy okres odbudowy (plan trzyletni, 1947鈥1949). Potrzeba by艂o miliard贸w cegie艂, a ich brak motywowa艂 do poszukiwania alternatywy. Podstawowym 藕r贸d艂em materia艂贸w z odzysku sta艂y si臋 zatem gruzy i ruiny. Odzysk ceg艂y rozwin膮艂 si臋 w niebywa艂ej skali. Powsta艂 z tego ca艂y nowy przemys艂.

Jakimi odg贸rnymi regulacjami obj臋to odzysk materia艂贸w?

Jest jeden ma艂o znany dekret, uchwalony wraz z dekretem Bieruta dotycz膮cym upa艅stwowienia dzia艂ek w Warszawie, kt贸ry regulowa艂 spraw臋 rozbi贸rki albo remont贸w. Zapisano w nim, 偶e je艣li nie da si臋 odnale藕膰 przedwojennego w艂a艣ciciela budynku lub w艂a艣ciciel nie zastosuje si臋 do dyrektyw w艂adzy lokalnej, pa艅stwowe instytucje mog膮 wyburzy膰 budynek i przej膮膰 wszystkie wydobyte materia艂y.

Czyli granic膮 dekretu Bieruta by艂a ziemia.

Tak, dekret nie odnosi艂 si臋 do budynk贸w stoj膮cych na tych dzia艂kach. Ich w艂a艣ciciele mogli dochodzi膰 swoich praw, je艣li plan miejscowy zak艂ada艂 kompletn膮 przebudow臋 czy wyburzenie. Ale dopiero gdy po艂膮czymy dekret Bieruta z dekretem o remontach i rozbi贸rkach, zrozumiemy, jak dzia艂a艂 ten system. Dzia艂ki by艂y upa艅stwowione, a pa艅stwowe instytucje mia艂y dost臋p do materia艂贸w budowlanych, dzi臋ki czemu mog艂y realizowa膰 planow膮 odbudow臋. W dekrecie by艂 te偶 zapis, 偶e instytucje mog膮 organizowa膰 zbi贸rki materia艂贸w budowlanych w ruinach innych miast. W ca艂ej Polsce po wojnie by艂o 160 milion贸w metr贸w sze艣ciennych gruzu i setki tysi臋cy ruin. Tymczasem odbudowa prowadzona prywatnie w Warszawie sz艂a tak dynamicznie, 偶e ju偶 w 1947 roku zacz臋艂o brakowa膰 cegie艂. W ramach tak zwanej akcji zimowej wydobywano wi臋c ceg艂y w miastach takich jak Wroc艂aw, Szczecin, Pozna艅, Katowice, Gda艅sk czy Koszalin, po czym wieziono je tam, gdzie by艂o na nie zapotrzebowanie, poci膮gami na w臋giel. Ale to nie wystarcza艂o.

I wtedy powsta艂 pomys艂 przerobienia gruzu na nowy materia艂 budowlany?

Tak, instytucje pa艅stwowe bardzo wspiera艂y rozw贸j ekspertyzy naukowej czy in偶ynieryjnej, kt贸ra pozwoli艂aby obej艣膰 brak materia艂贸w na rynku. Gruz mo偶emy podzieli膰 na trzy cz臋艣ci 鈥 materia艂, kt贸ry od razu po oczyszczeniu nadaje si臋 do u偶ycia (ceg艂y, stal, kafle, drewno). Gruz, kt贸ry jest zmieszany z ziemi膮 i nie nadaje si臋 do produkcji materia艂贸w budowlanych, a raczej do architektury krajobrazu, regulacji rzek i r贸偶nego rodzaju umocnie艅. I czysty gruz (kawa艂ki cegie艂, cement, tynki), kt贸ry mo偶e by膰 zmielony, przesortowany przez wielkie sita, zmieszany i przerobiony na beton. Do produkcji betonu potrzeba trzech element贸w 鈥 cementu (kt贸rego Polska jest dzi艣 pi膮tym na 艣wiecie producentem, po wojnie przemys艂 cementowy bardzo szybko si臋 odbi艂 i w 1946 roku produkowa艂 ju偶 80 procent tego, co przed wojn膮), piasku (kt贸ry mo偶na by艂o wydobywa膰 z Wis艂y) i kruszywa 鈥 kamiennych, wi臋kszych element贸w, kt贸re zapewniaj膮 betonowi odpowiedni膮 wytrzyma艂o艣膰 ca艂o艣ciow膮. Normalnie jako kruszywa u偶ywa si臋 ska艂y i 偶wiru. Badania laboratoryjne prowadzone przez in偶ynier贸w z Instytutu Badawczego Budownictwa (IBB) w powojennej Warszawie i informacje pozyskane w ramach konkursu og艂oszonego przez BOS potwierdzi艂y, 偶e mo偶na u偶y膰 zmielonego gruzu zar贸wno jako kruszywa, jak i jako piasku, wymiesza膰 je z cementem i otrzyma膰 nowy, pe艂nowarto艣ciowy materia艂.

Co to by艂 za konkurs?

Pierwszy konkurs architektoniczno-in偶ynieryjny og艂oszony przez BOS dotyczy艂 pomys艂u na zu偶ytkowanie gruzu w Warszawie. Przysz艂o oko艂o 90 prac z ca艂ej Polski, z kt贸rych wi臋kszo艣膰 proponowa艂a r贸偶ne sposoby wyprodukowania ceg艂y gruzobetonowej. By艂 wi臋c dzi臋ki temu pomys艂 na gruzobeton, ale od pomys艂u do wprowadzenia materia艂u na budowy musia艂 odby膰 si臋 naprawd臋 d艂ugi proces. Po pierwsze badania laboratoryjne musia艂y potwierdzi膰, czy gruzobeton b臋dzie mia艂 odpowiedni膮 wytrzyma艂o艣膰. Po drugie musia艂a zosta膰 wypracowana ca艂a wiedza o produkcji tego materia艂u, o maszynach.

Zdobywano j膮 tak偶e dzi臋ki wymianie mi臋dzynarodowej?

Tak, historia gruzobetonu bardzo du偶o m贸wi o okresie powojennym jako czasie nies艂ychanej otwarto艣ci i transgranicznej wymiany wiedzy i maszyn. W por贸wnaniu z konstruktorami z ZSRR czy Niemiec polscy in偶ynierowie mieli dost臋p do ma艂ej liczby sprz臋t贸w laboratoryjnych. Z tego wzgl臋du pomi臋dzy 1947 a 1949 rokiem sp臋dzili du偶o czasu, podr贸偶uj膮c, na przyk艂ad do Hamburga, gdzie w 1947 odby艂a si臋 wystawa technik budowy i prefabrykacji z gruzu. Polscy in偶ynierowie zas艂yn臋li w 艣wiecie wiedz膮 o budowaniu z gruzobetonu 鈥 zebrali j膮 i skonceptualizowali. Byli rozpoznani jako mi臋dzynarodowi eksperci 鈥 Antoni Kobyli艅ski, 贸wczesny szef komisji gruzowej IBB, w 1949 roku wyg艂osi艂 na ten temat na przyk艂ad wyk艂ad w Zurychu.

Jakie pomys艂y poza przerabianiem gruzu na beton pojawi艂y si臋 w pracach nades艂anych na konkurs?

Regulamin wyklucza艂 znane sposoby na zu偶ytkowanie gruzu, czyli na przyk艂ad usypywanie g贸r gruzowych albo odzyskiwanie cegie艂. By艂o jasne, 偶e ju偶 si臋 to dzieje, a za艂o偶eniem konkursu by艂o zebranie nowych pomys艂贸w. W tym czasie Maciej Nowicki zaproponowa艂 projekt Warszawskie city 鈥 pomys艂 na now膮 dzielnic臋 biurow膮 pe艂n膮 drapaczy chmur, po艂ow臋 wy偶szych od jedynego wtedy sto艂ecznego wysoko艣ciowca, Prudentiala. Przedstawi艂 przy tym pomys艂 na przenicowanie miasta 鈥 wyburzenie do wewn膮trz kamienic do wysoko艣ci pierwszego pi臋tra i zostawienie gruzu w 艢r贸dmie艣ciu. W tej koncepcji na nim mia艂yby powsta膰 sie膰 ulic dla ruchu ko艂owego oraz wie偶owce.

Czy pomys艂 ten mia艂 jakiekolwiek szanse powodzenia?

Projekt by艂 d艂ugo dyskutowany w艣r贸d architekt贸w BOS-u. Jego or臋downikiem by艂 mi臋dzy innymi J贸zef Sigalin, kt贸ry wspiera艂 ide臋 Nowickiego na spotkaniach komisji gruzowej w 1946 roku. Ale projekt spotka艂 si臋 z ostr膮 krytyk膮 strony in偶ynieryjnej. Najciekawsze uwagi mia艂 komisarz Nowi艅ski 鈥 zarzuca艂 Nowickiemu zignorowanie faktu, 偶e Warszawa zosta艂a zniszczona ponad ziemi膮, ale pod ziemi膮 nie 鈥 tam by艂o ca艂e miasto, do kt贸rego da艂o si臋 pod艂膮czy膰. Gdyby zgodnie z projektem Nowickiego podwy偶szy膰 teren o sze艣膰 metr贸w, trzeba by wybudowa膰 ca艂膮 now膮 infrastruktur臋 podziemn膮, co by艂o nieekonomiczne. Ostatecznie projekt zosta艂 skrytykowany i niezrealizowany, ale trzeba pami臋ta膰, 偶e to z niego wywodzi si臋 projekt warszawskiego osiedla Muran贸w, zbudowanego na gruzach.

Muran贸w pe艂ny jest wzniesie艅 gruzowych, ale jednak przy remontach ulic da si臋 dostrzec stare fundamenty 鈥 jakby warstwa gruzu wcale nie oddziela艂a nowej zabudowy.

Gruz nie m贸g艂 by膰 fundamentem 鈥 偶eby budynki si臋 nie osuwa艂y, musia艂y stan膮膰 na ziemi. Na Muranowie trzeba by艂o si臋 przebi膰 do fundament贸w i wybudowa膰 na nich nowe. Nowicki zak艂ada艂 wyr贸wnanie gruzu na ca艂ej powierzchni 艢r贸dmie艣cia 鈥 wsz臋dzie by艂aby podobna wysoko艣膰. Muran贸w jest zwieziony w kopce, ale efekt jest ten sam 鈥 ca艂e osiedle jest podwy偶szone o sze艣膰 metr贸w wzgl臋dem wszystkiego dooko艂a.

Znamienne, 偶e przy ca艂ej bezprecedensowo艣ci i wyj膮tkowo艣ci, skali przedsi臋wzi臋cia, nie ma w Warszawie pomnika lub innego wa偶nego upami臋tnienia zwi膮zanego z odbudow膮.

Kwestia upami臋tnienia jest ciekawa, z naszej perspektywy gruz ma 艂adunek emocjonalny. Mo偶e go mie膰, bo od tamtych wydarze艅 dzieli nas dystans. Wtedy, w bezpo艣rednim zetkni臋ciu si臋 ludzi z gruzem, chodzi艂o przede wszystkim o pozbycie si臋 go lub przerobienie, a nie nadawanie mu znacze艅 鈥 cho膰 gruz jako symbol pojawia艂 si臋 w dyskursie tamtego okresu. W 1945 roku powsta艂 projekt Kopca Wolno艣ci autorstwa architekta Stanis艂awa Gruszczy艅skiego. Proponowa艂 on usypanie ogromnego kopca z gruz贸w z ca艂ego miasta w miejscu, gdzie dzi艣 s膮 wysokie bloki na Tamce. Ten pomys艂 wpisuje si臋 w d艂ug膮 s艂owia艅sk膮 tradycj臋 kurhan贸w. Nie zosta艂 zrealizowany, ale kopce i tak powstawa艂y: gruzy musia艂y by膰 gdzie艣 zwo偶one, zasypywano glinianki, a kiedy ich zabrak艂o, zacz臋to sypa膰 kopce 鈥 na Moczydle, Szcz臋艣liwcach, Czerniakowie. Jednak dzia艂ania te mia艂y wymiar czysto praktyczny, nie upami臋tniaj膮cy.

Zofia Chom臋towska, Akcja odgruzowywania pa艂acu Blanka na placu Teatralnym, 1945, Muzeum Warszawy

Co dzi艣 robi si臋 z gruzem?

W Polsce mamy bardzo du偶o miejsca na wysypiska i przez to bardzo 艂atwo jest wyrzuca膰 gruz. Dla por贸wnania, w Holandii czy Belgii tych miejsc nie ma za du偶o, co sprawia, 偶e od lat 70. rozwija si臋 ekonomia odzyskiwania materia艂贸w. U偶ywanie materia艂贸w po raz kolejny jest jednym ze sposob贸w na zmniejszenie 艣ladu w臋glowego architektury, kt贸ry jest ogromny. Materia艂y budowlane stanowi膮 po艂ow臋 odpad贸w sta艂ych wytwarzanych ka偶dego roku na ca艂ym 艣wiecie. Zazwyczaj promuje si臋 rozbi贸rk臋 r臋czn膮 z odzyskiem jak najwi臋kszej ilo艣ci materia艂贸w, co sprawia, 偶e jest bardzo droga. Rozbi贸rka z u偶yciem materia艂贸w wybuchowych czy maszyn pozwala na wyburzenie szybko, czyli taniej.

Jedn膮 z rzeczy, kt贸rej mo偶emy si臋 nauczy膰 z czas贸w odbudowy Warszawy, poza wykorzystywaniem istniej膮cych materia艂贸w, jest budowanie zwa偶aj膮ce na ograniczenia, kt贸re daje nam dany materia艂. Budynki z tamtego okresu nie mog艂y by膰 za wysokie, bo nie by艂o 偶elaza i stali, a materia艂 by艂 za s艂aby. By膰 mo偶e w kontek艣cie betonu recyklingowego musimy zmierzy膰 si臋 z faktem, 偶e jego jako艣膰 b臋dzie pozwala膰 na inny rodzaj architektury ni偶 ta, kt贸r膮 mamy wsp贸艂cze艣nie.

Jak cz臋sto rozbiera si臋 dzi艣 budynki? Cyrkulacja jest bardzo szybka w por贸wnaniu do poprzednich dekad?

Budynki rozbiera si臋, kiedy trac膮 na warto艣ci 鈥 albo ze wzgl臋du na oddzia艂ywanie zewn臋trznych si艂, warunk贸w atmosferycznych, albo kiedy budynek nie spe艂nia ju偶 swojej funkcji. Historyk Daniel Abramson opisuje mi臋dzy innymi budynki powsta艂e w 1910 roku w Stanach Zjednoczonych, kt贸re by艂y wyburzone pi臋膰 lat p贸藕niej, bo przestawa艂y przynosi膰 zyski. To jest proces, kt贸ry jest bezpo艣rednio zwi膮zany z ekonomi膮 kapitalistyczn膮 鈥 wed艂ug niej wszystko musi przynosi膰 odpowiedni doch贸d. Nied艂ugo zaobserwujemy to w Warszawie: wymieniane b臋d膮 budynki biurowe przy alei Jana Paw艂a II. S膮 za niskie, technologicznie albo estetycznie nie odpowiadaj膮 dzisiejszym standardom, co przek艂ada si臋 na zmniejszone zyski ich w艂a艣cicieli. To ten ostatni czynnik jest tu decyduj膮cy 鈥 prowadzi do wyburze艅 budynk贸w i wznoszenia nowych. Traci na tym nasza planeta, a my razem z ni膮.

S膮 jakie艣 dyrektywy? Jak przeprowadza膰 to w zr贸wnowa偶ony spos贸b?

Standardem zr贸wnowa偶onego rozwoju w budownictwie i architekturze w kontek艣cie europejskim jest przetwarzanie betonu na kruszywo. Dzieje si臋 to np. na sto艂ecznej ulicy Kasprzaka, gdzie wyburzono ostatnio postmodernistyczny biurowiec w kszta艂cie 艂odzi. Na placu budowy postawiono maszyn臋 miel膮c膮 beton na materia艂, kt贸ry firma wyburzaj膮ca sprzeda. Przez kryzys spowodowany mi臋dzy innymi wojn膮 w Ukrainie i covidowy kryzys 艂a艅cuch贸w dostaw ceny materia艂贸w budowlanych niebywale posz艂y w g贸r臋. Nagle odzysk materia艂贸w zaczyna mie膰 sens ekonomiczny.

Co mo偶na odzyska膰 z biurowc贸w?

Z biurowc贸w niewiele da si臋 odzyska膰 do u偶ycia nie w biurowcach. Jednym z wi臋kszych problem贸w s膮 okna, kt贸re sk艂adaj膮 si臋 z ogromnej ilo艣ci plastiku i nie da si臋 ich zrecyklingowa膰. Wiele materia艂贸w jest na tyle przetworzonych, 偶e nie da si臋 ich na nowo u偶y膰. Dlatego bardzo wa偶n膮 kwesti膮 zr贸wnowa偶onej architektury jest tak zwane design for disassembly [projektowanie z my艣l膮 o rozbi贸rce 鈥 przyp. red.]. Poza my艣leniem o odzyskiwaniu, rozbi贸rce trzeba ju偶 przy projektowaniu budynku zaplanowa膰, jak go rozebra膰 鈥撯 i to jest element my艣lenia cyrkularnego.

Ale zr贸wnowa偶ony rozw贸j w architekturze to nie wy艂膮cznie my艣lenie o rozbi贸rkach. Fundamentaln膮 kwesti膮 jest planowa i ograniczona produkcja 鈥 z budownictwem wi膮偶膮 si臋 ogromne emisje. Poza tym nale偶y dba膰 o istniej膮ce budynki i przed艂u偶a膰 ich 偶ywotno艣膰 poprzez doinwestowywanie. One s膮 najwi臋ksz膮 warto艣ci膮 鈥 ju偶 stoj膮.

Wystawa 鈥瀂gruzowstanie Warszawy 1945-1949鈥 w Muzeum Warszawy, fot. Tomek Kaczor

***

Zgruzowstanie Warszawy 1945-1949

Wystawa w Muzeum Warszawy

Kurator: Adam Przywara

30.03.2023 鈥 3.09.2023

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij