magazyn lewicy katolickiej

Jak parafie mog膮 otworzy膰 si臋 na katolik贸w LGBT?

Zamykaj膮c si臋 na katolik贸w LGBT i wykluczaj膮c ich, Ko艣ci贸艂 nie realizuje swojego wezwania do bycia rodzin膮 Boga. Wykluczaj膮c osoby LGBT, rozbijacie rodzin臋 Boga, rozrywacie Cia艂o Chrystusa.
Jak parafie mog膮 otworzy膰 si臋 na katolik贸w LGBT?
ilustr.: Lena Solo

Publikujemy wyk艂ad ojca Jamesa Martina wyg艂oszony na 艢wiatowym Spotkaniu Rodzin w Dublinie 23 sierpnia 2018 roku. 艢r贸dtytu艂y od redakcji. T艂umaczenie: Uschi Pawlik. Przedruk za zgod膮 magazynu 鈥濧merica鈥.

Jednym z wyzwa艅, przed jakimi staj膮 ostatnio parafie Ko艣cio艂a katolickiego, jest ich postawa wobec parafian b臋d膮cych osobami LGBT, a tak偶e wobec rodzin, w kt贸rych osoby te 偶yj膮. Wyzwanie to jest jednak r贸wnie偶 藕r贸d艂em 艂aski, poniewa偶 katolicy LGBT tak d艂ugo czuli si臋 wykluczani z Ko艣cio艂a, 偶e ka偶de do艣wiadczenie pozytywnego przyj臋cia mo偶e zmieni膰 ich 偶ycie 鈥 mo偶e sta膰 si臋 momentem uzdrowienia, kt贸ry sk艂oni ich do przyj艣cia na msz臋 艣wi臋t膮, powrotu do religii, a nawet ponownego uwierzenia w Boga.

Okrucie艅stwo w murach i poza murami ko艣cio艂a

Przez ostatnie lata wys艂uchiwa艂em niezwykle przygn臋biaj膮cych historii katolik贸w LGBT, kt贸rzy do艣wiadczyli odrzucenia w swoich parafiach. Trzydziestoletni autystyczny gej, kt贸ry dokona艂 coming outu przed rodzin膮 i kt贸ry nie by艂 w zwi膮zku, 偶y艂 samotnie, us艂ysza艂 od doradcy duchowego ze swojej parafii, 偶e nie mo偶e ju偶 przyst臋powa膰 do Komunii 艢wi臋tej. Dlaczego? Bo samo to, 偶e powiedzia艂, 偶e jest gejem, okaza艂o si臋 skandalem.

Okrucie艅stwa mo偶na do艣wiadczy膰 jednak nie tylko w murach ko艣cio艂a. W zesz艂ym roku skontaktowa艂a si臋 ze mn膮 pewna kobieta, kt贸ra zapyta艂a, czy znam jakich艣 鈥瀢sp贸艂czuj膮cych ksi臋偶y鈥 w jej archidiecezji. Dlaczego? By艂a piel臋gniark膮 w hospicjum, w kt贸rym umiera艂 katolik, a miejscowy ksi膮dz odm贸wi艂 udzielenia mu sakramentu namaszczenia chorych 鈥 poniewa偶 cz艂owiek ten by艂 gejem.

Czy mo偶e nas zatem dziwi膰, 偶e wi臋kszo艣膰 katolik贸w LGBT czuje si臋 w Ko艣ciele jak tr臋dowaci?

Tak samo czuj膮 si臋 ich rodziny. Pewna matka nastoletniego geja opowiada艂a mi, 偶e jej syn postanowi艂 wr贸ci膰 do Ko艣cio艂a po wielu latach poczucia, 偶e ten go nienawidzi. Po d艂ugich rozmowach zdecydowa艂 si臋 przyj艣膰 na msz臋 w Niedziel臋 Wielkanocn膮. Jego matka by艂a przeszcz臋艣liwa; po rozpocz臋ciu mszy nie posiada艂a si臋 z rado艣ci, 偶e ma syna u boku. Ale gdy ksi膮dz wyg艂osi艂 ju偶 Dobr膮 Nowin臋 o zmartwychwstaniu Chrystusa 鈥 zgadnijcie: czemu po艣wi臋ci艂 kazanie? Z艂u homoseksualizmu. Wtedy jej syn wsta艂 i wyszed艂 z ko艣cio艂a. Zosta艂a w 艂awce i zacz臋艂a p艂aka膰.

Wiara w miejscu zamieszkania

W naszym Ko艣ciele maj膮 te偶 miejsce historie 艂aski. W zesz艂ym roku us艂ysza艂em od pewnego studenta, 偶e pierwsz膮 osob膮, wobec kt贸rej dokona艂 coming outu, by艂 ksi膮dz. A pierwsz膮 rzecz膮, kt贸r膮 ten ksi膮dz powiedzia艂, by艂o: 鈥濨贸g ci臋 kocha, a Ko艣ci贸艂 ci臋 akceptuje鈥. I ten m艂ody cz艂owiek wyzna艂 mi, 偶e te s艂owa dos艂ownie ocali艂y mu 偶ycie. Z pewno艣ci膮 powinni艣my si臋 cieszy膰, 偶e coraz wi臋cej katolickich parafii to miejsca, gdzie katolicy LGBT mog膮 czu膰 si臋 jak w domu, zar贸wno dzi臋ki podej艣ciu ludzi, jak i dzi臋ki konkretnym, sformalizowanym dzia艂aniom.

Moja w艂asna wsp贸lnota zakonna w Nowym Jorku mie艣ci si臋 niedaleko Ko艣cio艂a 艢wi臋tego Paw艂a Aposto艂a, w kt贸rym dzia艂a jedno z najbardziej aktywnych duszpasterstw dla os贸b LGBT na ca艂ym 艣wiecie 鈥 鈥濷ut at St. Paul鈥. Organizuje i sponsoruje ono rekolekcje, grupy biblijne, prelekcje i wydarzenia towarzyskie skierowane do licznej spo艂eczno艣ci LGBT w tej parafii. Podczas ka偶dej niedzielnej mszy 艣wi臋tej o godzinie 17:45 w trakcie og艂osze艅 duszpasterskich na ambon臋 wchodzi jedna z os贸b LGBT i m贸wi: 鈥濿itajcie, mam na imi臋 Jason 鈥 czy Xorje, czy Marianne 鈥 i nale偶臋 do grupy Out at St. Paul. Je艣li jeste艣 lesbijk膮, gejem, osob膮 biseksualn膮 czy transp艂ciow膮, chcemy, by艣 wiedzia艂, 偶e jeste艣 tu zawsze mile widziany. W nadchodz膮cym tygodniu organizujemy kilka wydarze艅鈥︹. Niedawno dowiedzia艂em si臋, 偶e dwie osoby z duszpasterstwa wst臋puj膮 w tym roku do zakonu.

Niestety 偶ycie duchowe os贸b LGBT i ich rodzin w znacznym stopniu zale偶y do tego, gdzie akurat mieszkaj膮. Je艣li jeste艣 gejem, lesbijk膮, osob膮 biseksualn膮 czy transp艂ciow膮 i pr贸bujesz pouk艂ada膰 sobie swoj膮 relacj臋 z Bogiem i z Ko艣cio艂em, albo twoje dziecko jest osob膮 LGBT, i mieszkasz w du偶ym mie艣cie, gdzie znajdziesz kap艂an贸w o otwartych g艂owach 鈥 masz szcz臋艣cie. Jednak je艣li mieszkasz w mniej otwartym miejscu albo tw贸j ksi膮dz jest homofobem 鈥 masz pecha. Tymczasem postawa parafii wobec katolik贸w LGBT znacz膮co wp艂ywa na spojrzenie tych os贸b nie tylko na Ko艣ci贸艂, ale i na ich w艂asn膮 wiar臋 oraz na Boga.

To prawdziwy skandal. Dlaczego wiara ma zale偶e膰 od miejsca zamieszkania? Czy tego B贸g chce dla swojego Ko艣cio艂a? Czy Jezus chcia艂, by mieszka艅cy Betanii czuli mi艂o艣膰 Boga w mniejszym stopniu ni偶 mieszka艅cy Betsaidy? Czy chcia艂, by kobieta z Jerycha czu艂a si臋 mniej kochana przez Boga ni偶 kobieta z Jerozolimy?

Sze艣膰 za艂o偶e艅 o osobach LGBT

Co zatem mo偶e pom贸c parafii w przyj臋ciu postawy otwarto艣ci i szacunku? Jak proboszczowie i wikariusze, bracia i siostry zakonne, dyrektorzy instytucji edukacyjnych, 艣wieccy przewodnicy duchowi, a tak偶e szeregowi parafianie mog膮 sprawi膰, by parafia sta艂a si臋 domem r贸wnie偶 dla katolik贸w LGBT i ich rodzin?

Refleksje przedstawione poni偶ej oparte s膮 nie tylko na rozmowach z osobami LGBT, ale te偶 na do艣wiadczeniach duszpasterstw i grup pomocy, z kt贸rymi konsultowa艂em si臋 na potrzeby tego wyk艂adu. Zada艂em im nast臋puj膮ce pytanie: 鈥濲akie kluczowe rzeczy parafie powinny wiedzie膰 i jakie dzia艂ania podejmowa膰?鈥.

B臋d臋 m贸wi膰 o trzech obszarach. Po pierwsze, od jakich podstawowych za艂o偶e艅 nale偶y zacz膮膰? Po drugie, co parafia mo偶e zrobi膰, aby by膰 bardziej otwart膮 i lepiej okazywa膰 szacunek? Po trzecie, co Ewangelia m贸wi nam o pracy duszpasterskiej? Zacznijmy od sze艣ciu podstawowych za艂o偶e艅 na temat os贸b LGBT, kt贸re mog膮 by膰 punktami wyj艣cia do podj臋cia dzia艂a艅.

  1. Osoby te s膮 katolikami

Mo偶e to wydawa膰 si臋 oczywiste, ale parafie musz膮 pami臋ta膰, 偶e osoby LGBT i ich rodziny s膮 ochrzczonymi katolikami. S膮 tak samo cz臋艣ci膮 Ko艣cio艂a jak papie偶 Franciszek, miejscowy biskup czy proboszcz. Nie chodzi zatem o to, by z nich zrobi膰 katolik贸w 鈥 oni katolikami ju偶 s膮. Najwa偶niejsz膮 rzecz膮, jak膮 mo偶emy zrobi膰 dla katolik贸w LGBT, jest przyj臋cie ich do ich w艂asnego Ko艣cio艂a. Jednocze艣nie nale偶y pami臋ta膰, 偶e trwaj膮c w Ko艣ciele, osoby LGBT do艣wiadcza艂y odrzucenia przez ca艂e lata. Spos贸b, w jaki do nich podchodzimy, powinien to odzwierciedla膰, powinien by膰 鈥 jak m贸wi Ewangelia wed艂ug 艣wi臋tego 艁ukasza 鈥 鈥瀖iar膮 dobr膮, nat艂oczon膮, utrz臋sion膮 i op艂ywaj膮c膮鈥.

  1. Ich orientacja to nie kwestia wyboru

Wielu ludzi ci膮gle niestety s膮dzi, 偶e orientacj臋 seksualn膮 mo偶na sobie wybra膰. Uwa偶aj膮 tak mimo opinii praktycznie wszystkich psychiatr贸w czy biolog贸w, a tak偶e samych os贸b LGBT. Orientacji seksualnej ani to偶samo艣ci p艂ciowej nie mo偶na wybra膰 鈥 tak samo, jak nie wybiera si臋 lewor臋czno艣ci. To nie kwestia wyboru. Tak wi臋c samo bycie osob膮 LGBT nie jest grzechem. Nie mo偶na za to nikogo 鈥 na przyk艂ad rodzic贸w 鈥 鈥瀢ini膰鈥.

  1. Ko艣ci贸艂 cz臋sto traktowa艂 je jak tr臋dowatych

Nie wolno lekcewa偶y膰 cierpienia, jakiego do艣wiadcza艂y i do艣wiadczaj膮 osoby LGBT, nie tylko z r膮k Ko艣cio艂a, ale i ca艂ego spo艂ecze艅stwa. Sp贸jrzmy na dane statystyczne: w Stanach Zjednoczonych prawdopodobie艅stwo podj臋cia pr贸by samob贸jczej jest w przypadku gej贸w, lesbijek i os贸b biseksualnych pi臋ciokrotnie wy偶sze ni偶 w przypadku os贸b heteroseksualnych. 40 procent os贸b transp艂ciowych w USA ma za sob膮 pr贸b臋 samob贸jcz膮. 57 procent m艂odych Amerykan贸w LGBT czuje si臋 zagro偶onych z powodu swojej orientacji. W jednym z bada艅 wykazano, 偶e ryzyko podj臋cia pr贸by samob贸jczej wzrasta wraz z poziomem religijno艣ci rodziny, z kt贸rej pochodz膮. A jednym z wa偶niejszych powod贸w, dla kt贸rych m艂odzie偶 LGBT do艣wiadcza bezdomno艣ci, jest fakt, 偶e ludzie ci pochodz膮 z rodzin, kt贸re odrzucaj膮 ich ze wzgl臋d贸w religijnych. Parafie musz膮 wi臋c mie膰 艣wiadomo艣膰 konsekwencji stygmatyzowania os贸b LGBT.

Wi臋kszo艣膰 os贸b LGBT zosta艂a g艂臋boko zraniona przez Ko艣ci贸艂. Wy艣miewano je, obra偶ano, wykluczano, pot臋piano lub krytykowano 鈥 z ambony i w prywatnych rozmowach. Mog艂y nigdy nie us艂ysze膰 s艂贸w 鈥瀏ej鈥 czy 鈥瀕esbijka鈥 w pozytywnym czy chocia偶 neutralnym kontek艣cie, a nawet je艣li homofobiczny przekaz nie pochodzi艂 z samej parafii, jego 藕r贸d艂em byli inni prominentni katolicy [ang. catholic leaders 鈥 przyp. t艂um.]. Boj膮 si臋 odrzucenia, os膮dzenia i wykluczenia przez Ko艣ci贸艂 鈥 by膰 mo偶e tylko tego si臋 po nim spodziewaj膮. W konsekwencji cz臋sto same si臋 z Ko艣cio艂a wykluczaj膮.

Rodzice os贸b LGBT mierz膮 si臋 z podobnym cierpieniem. M贸wi si臋, 偶e kiedy dziecko wychodzi z szafy, rodzic do niej wchodzi. Rodzice nie rozumiej膮 orientacji seksualnej b膮d藕 to偶samo艣ci p艂ciowej swojego dziecka, jest ona dla nich 藕r贸d艂em l臋ku oraz wstydu przed rodzin膮 i znajomymi. Kiedy dziecko ujawnia sw膮 orientacj臋 albo to偶samo艣膰, w rodzicu cz臋sto pojawia si臋 poczucie kl臋ski, ale te偶 l臋k przed byciem naznaczonym, ocenionym i wykluczonym z Ko艣cio艂a. Czasem matka lub ojciec uwa偶a wr臋cz, 偶e musi wybra膰 mi臋dzy dzieckiem a Bogiem. Rodzice martwi膮 si臋 te偶, 偶e ich dzieci opuszcz膮 Ko艣ci贸艂, kt贸ry w ich odczuciu je odrzuca. Parafia musi wi臋c pokaza膰 rodzicom i rodzinom os贸b LGBT, 偶e s膮 ci膮gle mile widziane i 偶e nie maj膮 si臋 czego obawia膰 ze strony Ko艣cio艂a, kt贸ry jest ich domem.

 

Jezuita James Martin na spotkaniu z papie偶em Franciszkiem w Pa艂acu Apostolskim w Watykanie, w rozmowie o s艂u偶bie katolikom LGBT. Wrzesie艅 2019 roku, zdj臋cie z portalu Vatican News

Jezuita James Martin na spotkaniu z papie偶em Franciszkiem w Pa艂acu Apostolskim w Watykanie, w rozmowie o s艂u偶bie katolikom LGBT. Wrzesie艅 2019 roku, zdj臋cie z portalu Vatican News

 

  1. Wnosz膮 wiele warto艣ci do Ko艣cio艂a

Jak ka偶da inna grupa ludzi, osoby LGBT maj膮 Ko艣cio艂owi wiele do zaoferowania. Zasadniczo nie nale偶y generalizowa膰, ale w przypadku grupy, kt贸r膮 w Ko艣ciele postrzegano niemal wy艂膮cznie w negatywnym 艣wietle, wa偶ne jest dostrze偶enie, jak wiele warto艣ci jej cz艂onkowie mog膮 do niego wnie艣膰. Osoby LGBT, tak cz臋sto marginalizowane, maj膮 przede wszystkim wiele wsp贸艂czucia dla innych wyrzuconych poza margines. To wsp贸艂czucie jest wielkim darem. Niejednokrotnie potrafi膮 wybacza膰 ksi臋偶om, kt贸rzy traktuj膮 ich jak ludzi gorszej kategorii. To wybaczenie jest wielkim darem. Trwaj膮 w swojej to偶samo艣ci jako katolicy, mimo 偶e przez lata do艣wiadczaj膮 odrzucenia. Ta wytrwa艂o艣膰 jest wielkim darem.

Ostatnio cz臋sto mamy do czynienia z przypadkami, gdy parafie w USA zwalniaj膮 pracownik贸w, kt贸rzy zawarli zgodny z prawem zwi膮zek ma艂偶e艅ski z osob膮 tej samej p艂ci. Jedna rzecz zawsze mnie w tych przypadkach dziwi艂a. Za ka偶dym razem taka historia dotyczy 鈥瀗ajbardziej lubianego鈥 nauczyciela, pracownika czy organisty. Zastanawia艂o mnie, dlaczego w艂a艣nie te osoby s膮 najbardziej lubiane. A potem zda艂em sobie spraw臋, o co chodzi: bior膮c pod uwag臋, jak s膮 w Ko艣ciele traktowane, osoby LGBT pracuj膮ce dla niego naprawd臋 pragn膮 w nim by膰. S艂u偶膮 mu mimo do艣wiadczenia odrzucenia. To samo dotyczy parafian LGBT 鈥 musz膮 podejmowa膰 艣wiadom膮 decyzj臋 pozostania w Ko艣ciele, wytrwania w nim. Kiedy wi臋c my艣licie o darach, kt贸re mog膮 ofiarowa膰 Ko艣cio艂owi, mo偶ecie poczu膰 to samo, co Jezus, spotykaj膮c setnika 鈥 zadziwienie ich wiar膮.

  1. Pragn膮 poznawa膰 Boga

Wiele os贸b LGBT, tak jak i inni katolicy, ma trudno艣ci z r贸偶nymi aspektami nauczania Ko艣cio艂a 鈥 na przyk艂ad z takimi okre艣leniami jak 鈥瀦 samej swojej wewn臋trznej natury nieuporz膮dkowane鈥. R贸wnocze艣nie jednak wiele z nich nie skupia si臋 na tych elementach tradycji tak bardzo, jak s膮dzimy. Wiele z nich poszukuje czego艣 du偶o prostszego 鈥 chc膮 do艣wiadcza膰 mi艂o艣ci Ojca poprzez wsp贸lnot臋, chc膮 spotyka膰 Jezusa Chrystusa w Eucharystii, chc膮 do艣wiadcza膰 dzia艂ania Ducha 艢wi臋tego przez sakramenty. Chc膮 s艂ucha膰 dobrych kaza艅, 艣piewa膰 pi臋kne pie艣ni i czu膰 si臋 cz臋艣ci膮 wsp贸lnoty wiary. Traktujcie ich w艂a艣nie tak 鈥 nie jako oponent贸w, ale jako parafian. Pom贸偶cie osobom LGBT i ich rodzinom spe艂ni膰 ich najwi臋ksze pragnienie 鈥 poznawa膰 Boga.

  1. S膮 kochane przez Boga

B贸g je kocha 鈥 i my te偶 powinni艣my. I nie m贸wi臋 tu o mi艂o艣ci krytycznej, oceniaj膮cej, warunkowej, po艂owicznej. M贸wi臋 tu o mi艂o艣ci prawdziwej. A co w odniesieniu do nich znaczy prawdziwa mi艂o艣膰? To samo, co wobec wszystkich 鈥 zna膰 ca艂膮 z艂o偶ono艣膰 ich 偶ycia, 艣wi臋towa膰 z nimi, gdy 偶ycie jest wspania艂e, i cierpie膰 z nimi, gdy staje si臋 gorzkie, jak najlepszy przyjaciel. Powiem wi臋cej, kochajcie ich tak, jak Jezus kocha艂 ludzi wykluczonych 鈥 odwa偶nie.

Sprawd藕cie swoje podej艣cie i s艂uchajcie

Co z tego wszystkiego wynika dla parafii, kt贸re chc膮 by膰 bardziej otwarte? Jak mo偶emy odnosi膰 si臋 do os贸b LGBT w spos贸b, kt贸ry zaleca Katechizm, czyli 鈥瀦 szacunkiem, wsp贸艂czuciem i delikatno艣ci膮鈥? Pozwol臋 sobie zaproponowa膰 dziesi臋膰 pomys艂贸w. Oczywi艣cie sugestie te nale偶y dopasowa膰 do konkretnej sytuacji; 偶adne rozwi膮zanie nie jest uniwersalne, a ka偶da parafia musi wypracowa膰 w艂asny model.

1. Sprawd藕cie, jakie macie podej艣cie do os贸b LGBT i ich rodzin. Czy uwa偶acie, 偶e lesbijka jest bardziej podatna na pokusy grzechu ni偶 kobieta heteroseksualna? Czy uwa偶acie, 偶e rodzice geja s膮 鈥瀘dpowiedzialni鈥 za orientacj臋 ich syna? Czy uwa偶acie, 偶e kto艣 jest transp艂ciowy tylko dlatego, 偶e 鈥瀟aka jest teraz moda鈥? I jeszcze jedno pytanie: Je艣li znacie tylko kilka os贸b LGBT, albo wr臋cz nie znacie 偶adnej 鈥 jaka mo偶e by膰 tego przyczyna?

Czy dyskryminujecie te osoby w swoich sercach? Na przyk艂ad 鈥 czy na pewno oceniacie je wed艂ug takich samych standard贸w jak osoby heteroseksualne? Zdarza si臋 bowiem cz臋sto, 偶e w przypadku os贸b LGBT skupiamy si臋 na tym, czy w pe艂ni stosuj膮 si臋 do nauczania Ko艣cio艂a na temat seksualno艣ci. A czy tak samo traktujecie osoby heteroseksualne 鈥 pary, kt贸re 偶yj膮 ze sob膮 bez 艣lubu albo stosuj膮 antykoncepcj臋? Traktujcie jednakowo wszystkich, kt贸rych 偶ycie poddajecie ocenie. Ksi臋偶a niejednokrotnie maj膮 wi臋cej zrozumienia dla z艂o偶ono艣ci sytuacji, w jakich znajduj膮 si臋 heteroseksuali艣ci, poniewa偶 znaj膮 ich osobi艣cie. Przyk艂ad? Mimo 偶e Jezus wyra藕nie pot臋pia艂 rozwody, wi臋kszo艣膰 parafii przyjmuje rozwodnik贸w z otwartymi ramionami. Czy takie samo zrozumienie mamy dla os贸b LGBT?

Co mo偶ecie zrobi膰 ze swoim podej艣ciem? B膮d藕cie uczciwi. Poznajcie fakty, a nie mity, na temat orientacji seksualnej i to偶samo艣ci p艂ciowej, korzystaj膮c ze 藕r贸de艂 naukowych, a nie k艂amstw i przeinacze艅, jakie znajdziecie na homofobicznych stronach internetowych. Porozmawiajcie o swoich odczuciach z Bogiem i ze swoimi przewodnikami duchowymi i otw贸rzcie si臋 na odpowied藕, jakiej udziela wam B贸g. Zach臋膰cie osoby pracuj膮ce w parafii, by otwarcie m贸wi艂y o swoich uczuciach i do艣wiadczeniach. To prowadzi do kolejnego kroku.

2. S艂uchajcie ich. Je艣li nie wiecie, o co zapyta膰, mo偶ecie zada膰 takie pytania: 鈥濲ak si臋 czu艂e艣, dorastaj膮c jako homoseksualny ch艂opiec w Ko艣ciele?鈥, 鈥濲ak to jest by膰 lesbijk膮-katoliczk膮?鈥. I kolejne wa偶ne pytanie: 鈥濲ak to jest by膰 osob膮 transp艂ciow膮?鈥. Ci膮gle wiemy bardzo ma艂o o do艣wiadczeniach os贸b transp艂ciowych, wi臋c musimy ich s艂ucha膰. Zapro艣cie rodzic贸w osoby LGBT na spotkanie z pracownikami parafii i zapytajcie: 鈥濲ak to jest mie膰 homoseksualne dziecko?鈥, 鈥濲ak Ko艣ci贸艂 wam pom贸g艂? Czy was skrzywdzi艂?鈥, 鈥濲ak zmieni艂o si臋 wasze rozumienie Boga?鈥. A potem uwa偶nie s艂uchajcie odpowiedzi. Zwracajcie te偶 uwag臋 na to, co m贸wi膮 o j臋zyku, kt贸ry ich obra偶a i niepotrzebnie rani, o takich okre艣leniach jak 鈥瀒deologia LGBT鈥. To, jakiego u偶ywacie j臋zyka, s艂贸w i terminologii, ma ogromne znaczenie.

Niewa偶ne, czy prowadzicie duszpasterstwo dla os贸b LGBT, czy te偶 spotykacie si臋 z nimi w prywatnych rozmowach 鈥 wyjd藕cie od ich do艣wiadcze艅. Zaufajcie, 偶e wzrastaj膮 w wierze chrze艣cija艅skiej pod przewodnictwem Ducha 艢wi臋tego. W przypadku innych katolik贸w raczej nie powtarzacie bezmy艣lnie zasad nauczania ko艣cielnego bez uwzgl臋dnienia ich konkretnej sytuacji 偶yciowej, wi臋c nie r贸bcie tego w odniesieniu do os贸b LGBT. Zwr贸膰cie uwag臋, jakie by艂o podej艣cie Jezusa do os贸b marginalizowanych, na przyk艂ad jak potraktowa艂 Samarytank臋. Czy pot臋pia艂 j膮 za wielokrotne wchodzenie w zwi膮zek ma艂偶e艅ski i za 偶ycie z kim艣 bez 艣lubu? Nie. Po prostu s艂ucha艂 tego, co m贸wi艂a, i potraktowa艂 j膮 z szacunkiem. Wi臋c na艣ladujcie Jezusa 鈥 s艂uchajcie, b膮d藕cie otwarci, towarzyszcie. Gdyby Ko艣ci贸艂 s艂ucha艂 os贸b LGBT, znikn臋艂oby dziewi臋膰dziesi膮t procent uprzedze艅 i homofobii.

Uwzgl臋dniajcie, przepro艣cie, w艂膮czajcie

3. Uwzgl臋dniajcie te osoby w kazaniach i materia艂ach parafialnych jako pe艂noprawnych cz艂onk贸w waszej wsp贸lnoty, bez oceniania czy traktowania jako niemoralne. Os贸b LGBT nie wolno poni偶a膰 ani upokarza膰 z ambony 鈥 nikogo nie wolno. Ju偶 sama wzmianka o nich to krok naprz贸d. Czasami m贸wi臋 podczas kazania: 鈥濨贸g kocha nas wszystkich 鈥 m艂odych i starych, biednych i bogatych, hetero i LGBT鈥. Nawet taki drobiazg mo偶e by膰 wa偶ny. Jest to r贸wnie偶 wiadomo艣膰 dla rodzic贸w i dziadk贸w, rodze艅stwa, ciotek i wujk贸w. By膰 mo偶e s膮dzicie, 偶e nie macie w swojej parafii os贸b LGBT 鈥 ale z pewno艣ci膮 s膮 w niej ich rodzice i dziadkowie, s膮 w niej ludzie, kt贸rzy je kochaj膮. Pami臋tajcie, 偶e kiedy m贸wicie o osobach LGBT, m贸wicie o ich dzieciach.

4. Przepro艣cie je. Je艣li katolicy LGBT lub ich rodziny skrzywdzono w imieniu Ko艣cio艂a homofobicznymi s艂owami czy dzia艂aniami, przepro艣cie. M贸wi臋 teraz do ksi臋偶y. Osoby te skrzywdzi艂 Ko艣ci贸艂, a wy jeste艣cie tego Ko艣cio艂a kap艂anami. To wy mo偶ecie przeprosi膰. Nie b臋dzie to rozwi膮zanie wszystkich problem贸w, ale mo偶e by膰 dobrym punktem wyj艣cia.

5. Nie g艂o艣cie nakazu 偶ycia w czysto艣ci tylko gejom i lesbijkom 鈥 wszyscy jeste艣my do tego wezwani. 呕ycie os贸b LGBT to nie tylko ich seksualno艣膰, a zdarza si臋, 偶e s艂ysz膮 tylko o tym. Pami臋tajcie, 偶eby nie skupia膰 si臋 jedynie na 偶yciu seksualnym, ale m贸wi膰 te偶 o innych 鈥 dobrych i z艂ych 鈥 aspektach ich 偶ycia. Ich 偶ycie jest bogate. Wielu katolik贸w LGBT wychowuje dzieci albo zajmuje si臋 starszymi rodzicami, wielu pomaga ubogim, dzia艂a w organizacjach spo艂ecznych i dobroczynnych. Ich zaanga偶owanie w 偶ycie parafii jest cz臋sto bardzo g艂臋bokie. Patrzcie na nich ca艂o艣ciowo. A je艣li rozmawiacie z osobami LGBT o 偶yciu w czysto艣ci, rozmawiajcie o tym te偶 z heteroseksualistami.

6. W艂膮czcie je w prac臋 duszpastersk膮. Jak ju偶 wspomnia艂em, mamy tendencj臋, by skupia膰 si臋 na 偶yciu seksualnym os贸b LGBT, co jest b艂臋dem, bo, po pierwsze, cz臋sto nie wiemy, jak ich 偶ycie seksualne wygl膮da, a po drugie, nawet je艣li w nim grzesz膮, to nie tylko one. Konsekwencj膮 takiego podej艣cia jest to, 偶e mog膮 czu膰 przymus ukrywania swojej to偶samo艣ci i s膮dzi膰, 偶e nie ma dla nich miejsca w dzia艂alno艣ci duszpasterskiej. Tymczasem osoby LGBT powinny by膰 zaproszone do udzia艂u w niej tak samo jak inni, kt贸rzy nie do ko艅ca 偶yj膮 Ewangeli膮 鈥 czyli wszyscy. Powinny mie膰 swoje miejsce w sprawowaniu Eucharystii, oprawie muzycznej, lektoracie, grupie wsparcia dla os贸b w 偶a艂obie i w ka偶dej innej pracy duszpasterskiej. Swoj膮 drog膮, je艣li parafia nie przyjmuje tej grupy ludzi otwarcie, traci te dary, kt贸re mogliby jej przynie艣膰. Tymczasem gdy czuj膮 si臋 zaproszeni do 偶ycia parafii, wnosz膮 do niej ca艂ych siebie. A przyj臋cie z otwartymi ramionami kogo艣, kto ca艂e 偶ycie czu艂 si臋 odrzucony, mo偶e ca艂kowicie zmieni膰 jego 艣wiat.

Przyjmijcie dary, bro艅cie

7. Przyjmijcie z otwarto艣ci膮 to, co mog膮 da膰 parafii. Powinni艣my nie tylko otworzy膰 si臋 na dary, kt贸re osoby LGBT jako grupa mog膮 da膰 Ko艣cio艂owi, ale r贸wnie偶 przyj膮膰 to, co wnosz膮 konkretni ludzie. Osob膮 odpowiedzialn膮 za 艣piew w mojej parafii jest gej. To cz艂owiek 艂agodny, a jednocze艣nie pe艂en pasji, a jego przepi臋kny g艂os jest od dwudziestu lat nieod艂膮cznym elementem naszych nabo偶e艅stw. W swojej parafii te偶 prawdopodobnie macie takich ludzi. Pami臋tajcie, jak wa偶ne jest, by ich przyj膮膰 z otwarto艣ci膮, docenia膰 ich i pomaga膰 im wzrasta膰. Nie chowajcie ich 艣wiat艂a pod korcem!

8. Zach臋膰cie wszystkich pracownik贸w parafii, by byli wobec nich otwarci. Mo偶e ksi膮dz w waszej parafii jest otwarty, ale co z innymi osobami? Czy pracownik kancelarii parafialnej wie, co odpowiedzie膰, kiedy dzwoni para lesbijek chc膮cych ochrzci膰 swoje dziecko? Czy podczas pogrzebu homoseksualne dziecko zmar艂ego jest traktowane tak samo jak pozosta艂e dzieci? Jak zachowa si臋 nauczycielka ze szko艂y parafialnej, kiedy na spotkanie z rodzicami przyjdzie dw贸ch ojc贸w? Jak diakon potraktuje cz艂owieka, kt贸remu zmar艂 syn b臋d膮cy gejem i kt贸ry chce zorganizowa膰 jego pogrzeb? Czy homoseksualni katolicy s膮 zaproszeni do duszpasterstwa os贸b w 偶a艂obie, kiedy umrze ich partner b膮d藕 partnerka? Czy parafia jest otwarta na dzieci wszystkich rodzic贸w, nie tylko par hetero? Czy dzieci par jednop艂ciowych s膮 mile widziane w szko艂ach parafialnych, w zaj臋ciach edukacyjnych i na spotkaniach przygotowuj膮cych do sakrament贸w? Czy personel parafii jest odpowiednio doinformowany o ca艂o艣ci ko艣cielnego nauczania na temat zakazu dyskryminacji i strategii duszpasterskich?

G艂os waszej parafii to nie tylko g艂os ksi臋dza 鈥 to g艂os was wszystkich. Pomy艣lcie o tym w ten spos贸b: zamykaj膮c si臋 na katolik贸w LGBT i wykluczaj膮c ich, Ko艣ci贸艂 nie realizuje swojego wezwania do bycia rodzin膮 Boga. Wykluczaj膮c osoby LGBT, rozbijacie rodzin臋 Boga, rozrywacie Cia艂o Chrystusa.

9. Organizujcie specjalne wydarzenia albo stw贸rzcie program pomocowy. Katolicy LGBT, jak wszyscy inni, chc膮 mie膰 poczucie, 偶e s膮 cz臋艣ci膮 Ko艣cio艂a. I tak, jak w przypadku wszystkich innych dzieci Ko艣cio艂a, obowi膮zek zaproszenia ich do siebie spoczywa na nim. Jednak dla wielu os贸b LGBT Ko艣ci贸艂 nigdy nie by艂 szczeg贸lnie przyjaznym miejscem. Wydarzenia czy programy zorganizowane specjalnie dla nich mog膮 by膰 sposobem, 偶eby wasze intencje i ich oczekiwania si臋 spotka艂y.

Je艣li chodzi o wydarzenia, wachlarz mo偶liwo艣ci jest spory 鈥 mo偶na odprawi膰 msz臋 艣wi臋t膮, zorganizowa膰 rekolekcje wyjazdowe lub stacjonarne, klub ksi膮偶kowy albo prelekcj臋. Co wi臋cej, wydarzenia te wcale nie musz膮 si臋 koncentrowa膰 wy艂膮cznie na kwestiach LGBT. Zorganizujcie prelekcj臋 dla parafian LGBT o modlitwie. Albo pokaz filmu na temat, na kt贸ry ludzie wiedz膮 zbyt ma艂o 鈥 na przyk艂ad o osobach transp艂ciowych. Chcia艂bym tu podkre艣li膰, 偶e kwestia os贸b transp艂ciowych to jeden z obszar贸w, w kt贸rych Ko艣ci贸艂 musi si臋 dokszta艂ca膰, tak jak dokszta艂ca si臋 ci膮gle ca艂e nasze spo艂ecze艅stwo. Przywo艂am tu s艂owa biskupa Christophera Coyne鈥檃 z Burlington: 鈥濶ie widz臋 powodu, dla kt贸rego osoby transp艂ciowe nie mia艂yby by膰 akceptowane w Ko艣ciele. Jest coraz wi臋cej dowod贸w, [鈥 偶e to w wi臋kszo艣ci kwestia biologiczna, nie za艣 kwestia wyboru, bo taka jest moda, bo to popularne. Ci ludzie po prostu tacy s膮 [鈥, ka偶dy jest dzieckiem Boga, a ja zaprosi艂bym ka偶dego do sto艂u鈥.

Je艣li chodzi o dzia艂alno艣膰 na rzecz os贸b LGBT, mo偶liwo艣ci jest wiele. Mog膮 to by膰 programy, w ramach kt贸rych osoby te rozmawiaj膮 w cztery oczy z innymi parafianami albo spotykaj膮 si臋 w grupach; kursy na temat nauczania Ko艣cio艂a; szersze projekty, obejmuj膮ce nie tylko temat seksualno艣ci, ale r贸wnie偶 inne kwestie wa偶ne w 偶yciu os贸b LGBT; grupy wsparcia dla rodzic贸w; zespo艂y oferuj膮ce wsparcie dla spo艂eczno艣ci LGBT w danej okolicy, na przyk艂ad pomoc w schroniskach dla bezdomnej m艂odzie偶y LGBT; a tak偶e strategie 鈥瀢艂膮czaj膮ce鈥, w kt贸rych tematyka LGBT jest jednym z element贸w na przyk艂ad projekt贸w edukacyjnych dla doros艂ych, program贸w pomocy spo艂ecznej czy duszpasterstwa dla m艂odzie偶y. Wszystko zale偶y od was i waszej parafii.

Je艣li za艣 chodzi o rodzic贸w 鈥 jedna z matek, kt贸r膮 zapyta艂em, co w ramach niniejszego wyk艂adu powinienem powiedzie膰, stwierdzi艂a: 鈥濶ajwa偶niejsza dla rodzic贸w jest bezpieczna i otwarta przestrze艅, gdzie mog膮 dzieli膰 si臋 swoimi historiami z innymi rodzicami, kt贸rzy s膮 katolikami. Wielu z nich czuje si臋 osamotnionych i wydaje im si臋, 偶e nikt nie przechodzi przez to, co oni. Wielk膮 ulg膮 jest dowiedzie膰 si臋, 偶e inni te偶 id膮 t膮 drog膮鈥 I naprawd臋 nie potrzebuj膮 wys艂uchiwa膰 por贸wnywania ich dzieci do alkoholik贸w. Mi艂o by艂oby te偶, 偶eby ksi膮dz powiedzia艂 z ambony co艣 pozytywnego, zamiast udawa膰, 偶e ich dzieci nie istniej膮鈥.

W zesz艂ym roku jezuicka parafia pod wezwaniem 艣wi臋tego Ignacego Loyoli, w kt贸rej odprawiam msze 艣wi臋te, zorganizowa艂a wiecz贸r 艣wiadectw. Sze艣cioro naszych parafian 鈥 trzech gej贸w, matka homoseksualnego dziecka, a tak偶e ojciec ze swoim synem gejem 鈥 opowiada艂o o swym 偶yciu. 艢wiadectwa ich 偶ycia, jego blask贸w i mrok贸w, mia艂y uzdrawiaj膮ce dzia艂anie dla nich i dla ca艂ej parafii. Dlaczego dla nich? Wyobra藕cie sobie, 偶e ca艂e 偶ycie czujecie, 偶e nie jeste艣cie cz臋艣ci膮 Ko艣cio艂a, i nagle zostajecie poproszeni o to, by艣cie opowiedzieli o swoich do艣wiadczeniach. Z kolei dla reszty parafii uzdrawiaj膮ce by艂o poczucie wsp贸lnoty, jakiego sobie nawet nie wyobra偶ali艣my.

10. Wstawiajcie si臋 za nimi. B膮d藕cie jak prorocy. Ko艣ci贸艂 ma wiele okazji, 偶eby stan膮膰 po stronie tej prze艣ladowanej mniejszo艣ci. I wcale nie mam na my艣li takich wzbudzaj膮cych kontrowersje temat贸w jak ma艂偶e艅stwa os贸b tej samej p艂ci. M贸wi臋 o tym, co dzieje si臋 w krajach, w kt贸rych geje s膮 wtr膮cani do wi臋zie艅, a nawet karani 艣mierci膮 za swoj膮 orientacj臋, lesbijki za艣 gwa艂cone, 偶eby je 鈥瀠leczy膰鈥. W tych krajach sprawy os贸b LGBT to sprawy 偶ycia i 艣mierci. Gdzie indziej w艂a艣ciwym dzia艂aniem mo偶e by膰 reakcja na samob贸jstwa m艂odych os贸b LGBT, przest臋pstwa z nienawi艣ci czy przemoc. Katolickie parafie maj膮 wiele okazji, by stawa膰 po stronie prze艣ladowanych.

Katechizm m贸wi o osobach LGBT, 偶e 鈥瀙owinno si臋 unika膰 wobec nich jakichkolwiek oznak nies艂usznej dyskryminacji鈥. Czy wierzymy w t臋 cz臋艣膰 Katechizmu? Kongregacja Nauki Wiary napisa艂a w 1986 roku: 鈥濲est godne ubolewania, 偶e osoby homoseksualne by艂y i s膮 wci膮偶 przedmiotem z艂o艣liwych okre艣le艅 i akt贸w przemocy. Podobne zachowania zas艂uguj膮 na pot臋pienie ze strony pasterzy Ko艣cio艂a, gdziekolwiek mia艂yby one miejsce鈥. Czy wierzymy w to o艣wiadczenie Kongregacji Nauki Wiary?

To w艂a艣nie znaczy by膰 chrze艣cijaninem 鈥 stawa膰 w obronie marginalizowanych, prze艣ladowanych i bitych. Ko艣ci贸艂 katolicki zrobi艂 w tej sprawie szokuj膮co ma艂o. Niech wasi parafianie LGBT wiedz膮, 偶e stoicie po ich stronie, niech o tym us艂ysz膮 w kazaniu albo w modlitwie wiernych. B膮d藕cie prorokami. B膮d藕cie odwa偶ni. B膮d藕cie jak Jezus.

Bo je艣li nie b臋dziecie pr贸bowali by膰 jak Jezus, czym jest wasza wiara? I pami臋tajcie, 偶e Jezus w swoim publicznym nauczaniu nieustannie zwraca艂 si臋 do ludzi, kt贸rzy uwa偶ali, 偶e s膮 na marginesie. Dla Jezusa wa偶ny by艂 ruch z zewn膮trz do 艣rodka. On w艂膮cza艂 do wsp贸lnoty tych, kt贸rzy czuli, 偶e s膮 poza ni膮. Bo dla Jezusa nie ma 鈥瀗as鈥 i 鈥瀒ch鈥. Jeste艣my tylko 鈥瀖y鈥.

Osoba LGBT jak Zacheusz

Chcia艂bym zako艅czy膰 histori膮 z Ewangelii, kt贸ra pomo偶e nam zastanowi膰 si臋 nad naszym wezwaniem do otwarcia si臋 na osoby LGBT i ich rodziny, do obdarzenia ich szacunkiem.

Ewangelia wed艂ug 艣wi臋tego 艁ukasza zawiera pi臋kn膮 opowie艣膰 o spotkaniu Jezusa z Zacheuszem. Jezus podr贸偶uje do Jerozolimy przez ogromne miasto, Jerycho. To ju偶 ko艅c贸wka jego dzia艂alno艣ci publicznej, jest dobrze znany w okolicy i prawdopodobnie pod膮偶a za nim du偶y t艂um. W Jerychu mieszka cz艂owiek o imieniu Zacheusz. Jest najwy偶szym rang膮 poborc膮 podatk贸w w okolicy, wi臋c 呕ydzi uznaj膮 go za wielkiego grzesznika. Czemu? Bo uwa偶aj膮, 偶e sprzymierzy艂 si臋 z w艂adz膮 rzymsk膮. Zacheusz by艂 pewnie dla wielu wyrzutkiem.

Chcia艂bym zaproponowa膰, by艣cie spojrzeli na Zacheusza jako symbol katolik贸w LGBT. Nie dlatego, 偶e osoby LGBT s膮 bardziej grzeszne ni偶 reszta z nas 鈥 bo grzesznikami jeste艣my wszyscy. Dlatego, 偶e s膮 wyrzutkami. Pomy艣lcie o osobie LGBT jako o Zacheuszu.

Ewangelia wed艂ug 艁ukasza m贸wi, 偶e Zacheusz by艂 鈥瀗iewielkiego wzrostu鈥. Po prostu by艂 ma艂y. Jak bardzo ma艂e czuj膮 si臋 w Ko艣ciele osoby LGBT? 艁ukasz m贸wi r贸wnie偶, 偶e Zacheusz nie m贸g艂 dostrzec Jezusa 鈥瀦 powodu t艂umu鈥. Prawdopodobnie dlatego, 偶e by艂 niski, ale jak cz臋sto 鈥瀟艂um鈥 uniemo偶liwia osobom LGBT spotkanie Jezusa? Kiedy my, jako parafia, jeste艣my tym 鈥瀟艂umem鈥, kt贸ry nie dopuszcza do Jezusa os贸b LGBT?

Wi臋c Zacheusz wspina si臋 na drzewo, 偶eby, jak m贸wi 艁ukasz, m贸c Jezusa 鈥瀠jrze膰鈥. Tego w艂a艣nie chce osoba LGBT 鈥 chce ujrze膰 Jezusa. Ale na przeszkodzie stoi t艂um.

Kiedy Jezus idzie przez Jerycho, setki ludzi pr贸buj膮 pewnie zwr贸ci膰 na siebie Jego uwag臋. A na kogo spogl膮da Jezus? Na jednego z przyw贸dc贸w religijnych? Na jednego ze swoich uczni贸w? Nie, patrzy na Zacheusza. I co do niego m贸wi? Czy wo艂a 鈥瀏rzeszniku!鈥? Czy krzyczy 鈥瀟y z艂y celniku!鈥? Nie. M贸wi: 鈥瀦ejd藕 pr臋dko, albowiem dzi艣 musz臋 si臋 zatrzyma膰 w twoim domu鈥. To jawny wyraz akceptacji dla kogo艣, kto jest na marginesie.

Potem nast臋puje m贸j ulubiony fragment tej historii: 鈥濧 wszyscy, widz膮c to, szemrali鈥. To w艂a艣nie dzieje si臋 dzi艣 w odniesieniu do os贸b LGBT. Ludzie szemraj膮. Wystarczy zajrze膰 do internetu, 偶eby zobaczy膰 to 鈥瀞zemranie鈥. Mi艂osierdzie wobec wyrzutka zawsze wywo艂uje z艂o艣膰.

Ale Zacheusz zszed艂 z drzewa i jak m贸wi Ewangelia, 鈥瀞tan膮艂鈥. Grecki orygina艂 jest tu du偶o mocniejszy: 鈥瀞tatheis鈥, czyli 鈥瀞tan膮艂 mocno na nogach鈥. Jak cz臋sto osoby LGBT musz膮 sta膰 mocno na nogach, 偶eby radzi膰 sobie z oporem i uprzedzeniami, kt贸re napotykaj膮 w Ko艣ciele?

Na koniec Zacheusz m贸wi, 偶e odda po艂ow臋 swojego maj膮tku ubogim i czterokrotnie zwr贸ci tym, kt贸rych oszuka艂. Spotkanie z Jezusem prowadzi do nawr贸cenia, jak zawsze. Ale o jakie nawr贸cenie chodzi? O 鈥瀗awr贸cenie鈥 na heteroseksualno艣膰? Nie. Jeste艣my wezwani do takiego nawr贸cenia, jakie przechodzi Zacheusz, jakie w Ewangelii Jezus okre艣la s艂owem 鈥瀖etanoia鈥 鈥 nawr贸cenie umys艂u i serca. Dla Zacheusza nawr贸cenie oznacza oddanie maj膮tku ubogim.

To jest skutek spotkania z Jezusem, bo Jezus stawia wsp贸lnot臋 ponad nawr贸ceniem. Jan Chrzciciel dzia艂a艂 wed艂ug schematu 鈥瀗ajpierw nawr贸cenie, potem przyj臋cie do wsp贸lnoty鈥. Dla Jezusa najpierw jest wsp贸lnota, a potem nawr贸cenie. Otwarto艣膰 i szacunek musz膮 by膰 pierwsze.

Tak Jezus traktuje ludzi marginalizowanych. Szuka ich pierwszy, spotyka si臋 z nimi i traktuje ich z szacunkiem, wra偶liwo艣ci膮 i wsp贸艂czuciem.

W swoim stosunku do os贸b LGBT i ich rodzin mo偶ecie przyj膮膰 w parafii dwie postawy. Mo偶ecie sta膰 z t艂umem, kt贸ry szemra i sprzeciwia si臋 okazywaniu mi艂osierdzia wyrzutkom. Mo偶ecie te偶 sta膰 z Zacheuszem 鈥 i co wa偶niejsze, z Jezusem.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij