Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Jagielski: Wchodz膮c w smutek

Z macew zrobiono pergole w parku na Grochowie. Gdy napisa艂em o tym do w艂adz miasta, dosta艂em odpowied藕, 偶e mo偶emy sobie zabra膰 te nagrobki, ale musimy odbudowa膰 pergole z innych materia艂贸w. Na w艂asny koszt.

foto: Tomek Kaczor


鈥瀂 macew zrobiono pergole w parku na Grochowie. Gdy napisa艂em o tym do w艂adz miasta, dosta艂em odpowied藕, 偶e mo偶emy sobie zabra膰 te nagrobki, ale musimy odbudowa膰 pergole z innych materia艂贸w. Na w艂asny koszt鈥.
Z Janem Jagielskim rozmawiaj膮 Tomek Kaczor i Cyryl Skibi艅ski. Wywiad pochodzi z najnowszego, 23. numeru naszego kwartalnika Post-turysta, kt贸ry jest ju偶 dost臋pny w sprzeda偶y.
 
Czemu interesuj膮 pana cmentarze?
Bo to cz臋sto jedyne 艣lady, kt贸re zosta艂y po spo艂eczno艣ci 偶ydowskiej w Polsce. W latach 60. pracowa艂em w Iraku. Po powrocie z zarobionych pieni臋dzy m贸g艂bym kupi膰 Fiata, ale zamiast tego poszed艂em do urz臋du, wyrobi艂em paszport i zacz膮艂em podr贸偶owa膰 po 艣wiecie. Du偶o te偶 je藕dzi艂em po Polsce, robi膮c zdj臋cia cmentarzy 偶ydowskich i synagog, je艣li takowa w danym miasteczku si臋 zachowa艂a. A 偶e praca geochemika, kt贸rym jestem z wykszta艂cenia, mnie nudzi艂a, to z ch臋ci膮 przyj膮艂em propozycj臋 呕ydowskiego Instytutu Historycznego, aby zaj膮膰 si臋聽opracowywaniem ocala艂ej 偶ydowskiej kultury materialnej. Od tamtej pory stworzy艂em to, co widzicie tu naoko艂o 鈥 te wszystkie teczki, kartki, segregatory鈥
 
Zajmuje si臋 pan jednak nie tylko dokumentowaniem, ale te偶 ratowaniem 偶ydowskich zabytk贸w przed ca艂kowitym zniszczeniem.
W 1981 roku powsta艂 Spo艂eczny Komitet Opieki Nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury 呕ydowskiej. Istnia艂 ju偶 Komitet Pow膮zkowski z Jerzym Waldorffem na czele, funkcjonowa艂 te偶 Komitet Ewangelicki. Obydwa opiekowa艂y si臋 wy艂膮cznie cmentarzami warszawskimi. My byli艣my zmuszeni zaj膮膰 si臋聽tym tematem w skali ca艂ego kraju. Na 艂amach 鈥濼ygodnika Solidarno艣膰鈥 regularnie apelowali艣my, 偶eby informowa膰 nas o zachowanych cmentarzach i o ich stanie.
 
Co dzia艂o si臋 z 偶ydowskim cmentarzem przy Okopowej po wojnie?
Zarasta艂. Ale ten cmentarz nigdy nie zosta艂 zamkni臋ty, ca艂y czas by艂 i jest otwarty dla poch贸wk贸w. Nieprzerwanie istnia艂a Gmina 呕ydowska i ca艂y czas umierali ludzie, kt贸rzy chcieli by膰 pochowani na cmentarzu 偶ydowskim. My zacz臋li艣my go porz膮dkowa膰 w latach 80.. Przy艂膮cza艂y si臋聽do nas grupy chrze艣cija艅skie, z艂o偶one g艂ownie z cz艂onk贸w KIK-u.
 
A jak wygl膮da艂a sytuacja na cmentarzu 偶ydowskim na Br贸dnie?
Wed艂ug powojennych za艂o偶e艅 urbanistycznych, w obr臋bie dzielnic Br贸dno i Pelcowizna, do tej pory biednych i zaniedbanych, mia艂 powsta膰 du偶y park. Uznano, 偶e mo偶na zorganizowa膰 go na terenie cmentarza 偶ydowskiego. Wszystkie nagrobki, kt贸re tam sta艂y, zosta艂y poprzewracane r臋kami je艅c贸w niemieckich. Du偶a cz臋艣膰 z nich zosta艂a potem rozkradziona. D艂ugi czas s艂u偶y艂y za kraw臋偶niki w warszawskim ZOO, na terenie kt贸rego w czasie wojny ukrywali si臋聽呕ydzi. Z macew zrobiono te偶 pergole w parku na Grochowie, gdzie zreszt膮 s膮 do dzi艣. Gdy napisa艂em o tym do w艂adz miasta, dosta艂em odpowied藕, 偶e mo偶emy sobie zabra膰 te nagrobki, ale musimy odbudowa膰 pergole z innych materia艂贸w. Na w艂asny koszt.
 
Gdzie obecnie znajduj膮 si臋 pozosta艂e nagrobki z cmentarza br贸dnowskiego?
Le偶膮 tak, jak le偶a艂y. Gdyby chciano je z powrotem postawi膰, to powsta艂by teatr, bo wed艂ug zasad judaizmu nie mo偶na ustawia膰 nagrobk贸w na prochach os贸b, do kt贸rych nie by艂y przypisane. Trzeba by wi臋c zrobi膰 jakie艣 lapidarium, rodzaj pomnika, takiego jak w Kazimierzu nad Wis艂膮. K艂opot w tym, 偶e tych nagrobk贸w jest bardzo du偶o i nie ma pieni臋dzy, 偶eby si臋 nimi wszystkimi nale偶ycie zaj膮膰.
 
Co cmentarz m贸wi nam o 偶yciu ludzi, kt贸rzy zostali na nim pochowani?
Na przyk艂ad to, jakie by艂y w tej miejscowo艣ci stosunki mi臋dzy Polakami a 呕ydami. Niemal w ka偶dym miasteczku w Polsce mieszkali 呕ydzi, niemal w ka偶dym jest wi臋c cmentarz albo jego pozosta艂o艣ci. Najcz臋艣ciej nikt albo prawie nikt z miejscowych nie dba o te miejsca, bo nie s膮 tam pochowani swoi, tylko obcy. W najlepszym wypadku kto艣, kto mieszka w dawnym domu przedpogrzebowym, dba o to, aby jego kury czy kr贸liki nie pas艂y si臋 na terenie cmentarza. Wchodz臋 wi臋c na cmentarz i wchodz臋 w smutek.
 
Wygl膮d nagrobka du偶o m贸wi o cz艂owieku, kt贸ry jest tam pochowany. Materia艂, z kt贸rego jest zrobiony, 艣wiadczy o statusie zmar艂ego. Nawet nie znaj膮c alfabetu hebrajskiego, mo偶na odczyta膰 symbolik臋 zdobie艅: z艂amana 艣wieca oznacza gr贸b kobiety; jele艅 鈥 nagrobek m臋偶czyzny; r臋ce w ge艣cie b艂ogos艂awie艅stwa 鈥 zmar艂y nale偶a艂 do rodu Kohen贸w; dzban 鈥 by艂 potomkiem Lewich; z艂amane drzewo, gniazdko i piskl臋ta to kobieta, kt贸ra osieroci艂a dzieci itd.. Je偶eli na cmentarzu przy Okopowej znajdziesz nagrobek z napisami w j臋zyku polskim, to wiesz, 偶e le偶y tu osoba nale偶膮ca do grupy zasymilowanej inteligencji. Je艣li wejdziesz w g艂膮b, zobaczysz wy艂膮cznie napisy po hebrajsku, czyli pochowani tam zmarli pochodzili z rodzin tradycyjnych.
 
Czy zniszczon膮 偶ydowsk膮 Warszaw臋 nale偶y odbudowywa膰?
Na Muranowie, w miejscu dawnej dzielnicy 偶ydowskiej, nie osta艂 si臋 po wojnie 偶aden dom. Jedyny budynek, kt贸ry przetrwa艂, to ko艣ci贸艂 艣wi臋tego Augustyna. Przed wojn膮 ta dzielnica rzeczywi艣cie by艂a specyficzna, w wi臋kszo艣ci bardzo biedna, ulice obwieszone tysi膮cami szyld贸w, labirynty podw贸rek鈥 Ale tego przecie偶 nie da si臋 odbudowa膰. Zreszt膮 nie wiem, w jakim celu mieliby艣my to robi膰.
 
Ale mykwy, synagogi?
Tylko dla kogo je odbudowywa膰? W Synagodze No偶yk贸w czy na cmentarzu cz臋sto trzeba d艂ugo czeka膰, zanim zbierze si臋 minian, czyli dziesi臋ciu 呕yd贸w (m臋偶czyzn) potrzebnych do modlitwy. W Krakowie s艂ynna synagoga Tempel otwierana jest tylko na koncerty. Jeszcze gorzej jest w ma艂ych miastach. Tam ju偶 naprawd臋 nie ma komu si臋 modli膰. W dawnej synagodze w Kolnie jest hotel. I dobrze, bo przynajmniej budynek nie niszczeje.
 
To mo偶e trzeba upami臋tnia膰, a nie odbudowywa膰?
Tylko upami臋tnia膰! Gdy oprowadzam wycieczk臋 po Muranowie, id臋 najpierw do bramy, gdzie na muralu przedstawiony jest Ludwik Zamenhoff, a potem do kolejnej bramy, gdzie namalowanych jest sze艣膰 znanych kobiet Muranowa, w艣r贸d nich Marysia Ajzensztadt. I ju偶 mam pretekst do opowiedzenia kilku historii. Szkoda, 偶e w Warszawie nadal nie ma 偶adnego upami臋tnienia Bashevisa Singera, kt贸ry przecie偶 tyle o niej pisa艂. Oby tylko nie postawili mu jakiej艣 nieszcz臋snej 艂aweczki. Karskiemu ju偶 postawili, w dodatku gadaj膮c膮. Gdy stoj臋 przy pomniku Bohater贸w Getta i co chwil臋 s艂ysz臋 tubalny g艂os Karskiego, to my艣l臋, 偶e to jednak przesada.
 
Jan Jagielski jest pracownikiem 呕ydowskiego Instytutu Historycznego, znawc膮 historii cmentarza 偶ydowskiego przy ul. Okopowej i przewodnikiem po 偶ydowskiej Warszawie.
 
Je艣li nie chc膮 Pa艅stwo przegapi膰 kolejnych wyda艅 naszego tygodnika, zach臋camy do zapisania si臋 do naszego newslettera.
 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij