Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Jagielski: Wchodz─ůc w smutek

Z macew zrobiono pergole w parku na Grochowie. Gdy napisa┼éem o tym do w┼éadz miasta, dosta┼éem odpowied┼║, ┼╝e mo┼╝emy sobie zabra─ç te nagrobki, ale musimy odbudowa─ç pergole z innych materia┼é├│w. Na w┼éasny koszt.
Jagielski: Wchodz─ůc w smutek
Zdj.: Tomek Kaczor

Z Janem Jagielskim rozmawiaj─ů Tomek Kaczor i Cyryl Skibi┼äski.┬á

Czemu interesuj─ů pana cmentarze?

Bo to cz─Östo jedyne ┼Ťlady, kt├│re zosta┼éy po spo┼éeczno┼Ťci ┼╝ydowskiej w Polsce. W latach 60. pracowa┼éem w Iraku. Po powrocie z zarobionych pieni─Ödzy m├│g┼ébym kupi─ç Fiata, ale zamiast tego poszed┼éem do urz─Ödu, wyrobi┼éem paszport i zacz─ů┼éem podr├│┼╝owa─ç po ┼Ťwiecie. Du┼╝o te┼╝ je┼║dzi┼éem po Polsce, robi─ůc zdj─Öcia cmentarzy ┼╝ydowskich i synagog, je┼Ťli takowa w danym miasteczku si─Ö zachowa┼éa. A ┼╝e praca geochemika, kt├│rym jestem z wykszta┼écenia, mnie nudzi┼éa, to z ch─Öci─ů przyj─ů┼éem propozycj─Ö ┼╗ydowskiego Instytutu Historycznego, aby zaj─ů─ç si─Ö┬áopracowywaniem ocala┼éej ┼╝ydowskiej kultury materialnej. Od tamtej pory stworzy┼éem to, co widzicie tu naoko┼éo ÔÇô te wszystkie teczki, kartki, segregatoryÔÇŽ

Zajmuje si─Ö pan jednak nie tylko dokumentowaniem, ale te┼╝ ratowaniem ┼╝ydowskich zabytk├│w przed ca┼ékowitym zniszczeniem.

W 1981 roku powsta┼é Spo┼éeczny Komitet Opieki Nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury ┼╗ydowskiej. Istnia┼é ju┼╝ Komitet Pow─ůzkowski z Jerzym Waldorffem na czele, funkcjonowa┼é te┼╝ Komitet Ewangelicki. Obydwa opiekowa┼éy si─Ö wy┼é─ůcznie cmentarzami warszawskimi. My byli┼Ťmy zmuszeni zaj─ů─ç si─Ö┬átym tematem w skali ca┼éego kraju. Na ┼éamach ÔÇ×Tygodnika Solidarno┼Ť─çÔÇŁ regularnie apelowali┼Ťmy, ┼╝eby informowa─ç nas o zachowanych cmentarzach i o ich stanie.

Co dzia┼éo si─Ö z ┼╝ydowskim cmentarzem przy Okopowej po wojnie?

Zarasta┼é. Ale ten cmentarz nigdy nie zosta┼é zamkni─Öty, ca┼éy czas by┼é i jest otwarty dla poch├│wk├│w. Nieprzerwanie istnia┼éa Gmina ┼╗ydowska i ca┼éy czas umierali ludzie, kt├│rzy chcieli by─ç pochowani na cmentarzu ┼╝ydowskim. My zacz─Öli┼Ťmy go porz─ůdkowa─ç w latach 80.. Przy┼é─ůcza┼éy si─Ö┬ádo nas grupy chrze┼Ťcija┼äskie, z┼éo┼╝one g┼éownie z cz┼éonk├│w KIK-u.

A jak wygl─ůda┼éa sytuacja na cmentarzu ┼╝ydowskim na Br├│dnie?

Wed┼éug powojennych za┼éo┼╝e┼ä urbanistycznych, w obr─Öbie dzielnic Br├│dno i Pelcowizna, do tej pory biednych i zaniedbanych, mia┼é powsta─ç du┼╝y park. Uznano, ┼╝e mo┼╝na zorganizowa─ç go na terenie cmentarza ┼╝ydowskiego. Wszystkie nagrobki, kt├│re tam sta┼éy, zosta┼éy poprzewracane r─Ökami je┼äc├│w niemieckich. Du┼╝a cz─Ö┼Ť─ç z nich zosta┼éa potem rozkradziona. D┼éugi czas s┼éu┼╝y┼éy za kraw─Ö┼╝niki w warszawskim ZOO, na terenie kt├│rego w czasie wojny ukrywali si─Ö┬á┼╗ydzi. Z macew zrobiono te┼╝ pergole w parku na Grochowie, gdzie zreszt─ů s─ů do dzi┼Ť. Gdy napisa┼éem o tym do w┼éadz miasta, dosta┼éem odpowied┼║, ┼╝e mo┼╝emy sobie zabra─ç te nagrobki, ale musimy odbudowa─ç pergole z innych materia┼é├│w. Na w┼éasny koszt.

Gdzie obecnie znajduj─ů si─Ö pozosta┼ée nagrobki z cmentarza br├│dnowskiego?

Le┼╝─ů tak, jak le┼╝a┼éy. Gdyby chciano je z powrotem postawi─ç, to powsta┼éby teatr, bo wed┼éug zasad judaizmu nie mo┼╝na ustawia─ç nagrobk├│w na prochach os├│b, do kt├│rych nie by┼éy przypisane. Trzeba by wi─Öc zrobi─ç jakie┼Ť lapidarium, rodzaj pomnika, takiego jak w Kazimierzu nad Wis┼é─ů. K┼éopot w tym, ┼╝e tych nagrobk├│w jest bardzo du┼╝o i nie ma pieni─Ödzy, ┼╝eby si─Ö nimi wszystkimi nale┼╝ycie zaj─ů─ç.

Co cmentarz m├│wi nam o ┼╝yciu ludzi, kt├│rzy zostali na nim pochowani?

Na przyk┼éad to, jakie by┼éy w tej miejscowo┼Ťci stosunki mi─Ödzy Polakami a ┼╗ydami. Niemal w ka┼╝dym miasteczku w Polsce mieszkali ┼╗ydzi, niemal w ka┼╝dym jest wi─Öc cmentarz albo jego pozosta┼éo┼Ťci. Najcz─Ö┼Ťciej nikt albo prawie nikt z miejscowych nie dba o te miejsca, bo nie s─ů tam pochowani swoi, tylko obcy. W najlepszym wypadku kto┼Ť, kto mieszka w dawnym domu przedpogrzebowym, dba o to, aby jego kury czy kr├│liki nie pas┼éy si─Ö na terenie cmentarza. Wchodz─Ö wi─Öc na cmentarz i wchodz─Ö w smutek.

Wygl─ůd nagrobka du┼╝o m├│wi o cz┼éowieku, kt├│ry jest tam pochowany. Materia┼é, z kt├│rego jest zrobiony, ┼Ťwiadczy o statusie zmar┼éego. Nawet nie znaj─ůc alfabetu hebrajskiego, mo┼╝na odczyta─ç symbolik─Ö zdobie┼ä: z┼éamana ┼Ťwieca oznacza gr├│b kobiety; jele┼ä ÔÇô nagrobek m─Ö┼╝czyzny; r─Öce w ge┼Ťcie b┼éogos┼éawie┼ästwa ÔÇô zmar┼éy nale┼╝a┼é do rodu Kohen├│w; dzban ÔÇô by┼é potomkiem Lewich; z┼éamane drzewo, gniazdko i piskl─Öta to kobieta, kt├│ra osieroci┼éa dzieci itd.. Je┼╝eli na cmentarzu przy Okopowej znajdziesz nagrobek z napisami w j─Özyku polskim, to wiesz, ┼╝e le┼╝y tu osoba nale┼╝─ůca do grupy zasymilowanej inteligencji. Je┼Ťli wejdziesz w g┼é─ůb, zobaczysz wy┼é─ůcznie napisy po hebrajsku, czyli pochowani tam zmarli pochodzili z rodzin tradycyjnych.

Czy zniszczon─ů ┼╝ydowsk─ů Warszaw─Ö nale┼╝y odbudowywa─ç?

Na Muranowie, w miejscu dawnej dzielnicy ┼╝ydowskiej, nie osta┼é si─Ö po wojnie ┼╝aden dom. Jedyny budynek, kt├│ry przetrwa┼é, to ko┼Ťci├│┼é ┼Ťwi─Ötego Augustyna. Przed wojn─ů ta dzielnica rzeczywi┼Ťcie by┼éa specyficzna, w wi─Ökszo┼Ťci bardzo biedna, ulice obwieszone tysi─ůcami szyld├│w, labirynty podw├│rekÔÇŽ Ale tego przecie┼╝ nie da si─Ö odbudowa─ç. Zreszt─ů nie wiem, w jakim celu mieliby┼Ťmy to robi─ç.

Ale mykwy, synagogi?

Tylko dla kogo je odbudowywa─ç? W Synagodze No┼╝yk├│w czy na cmentarzu cz─Östo trzeba d┼éugo czeka─ç, zanim zbierze si─Ö minian, czyli dziesi─Öciu ┼╗yd├│w (m─Ö┼╝czyzn) potrzebnych do modlitwy. W Krakowie s┼éynna synagoga Tempel otwierana jest tylko na koncerty. Jeszcze gorzej jest w ma┼éych miastach. Tam ju┼╝ naprawd─Ö nie ma komu si─Ö modli─ç. W dawnej synagodze w Kolnie jest hotel. I dobrze, bo przynajmniej budynek nie niszczeje.

To mo┼╝e trzeba upami─Ötnia─ç, a nie odbudowywa─ç?

Tylko upami─Ötnia─ç! Gdy oprowadzam wycieczk─Ö po Muranowie, id─Ö najpierw do bramy, gdzie na muralu przedstawiony jest Ludwik Zamenhoff, a potem do kolejnej bramy, gdzie namalowanych jest sze┼Ť─ç znanych kobiet Muranowa, w┼Ťr├│d nich Marysia Ajzensztadt. I ju┼╝ mam pretekst do opowiedzenia kilku historii. Szkoda, ┼╝e w Warszawie nadal nie ma ┼╝adnego upami─Ötnienia Bashevisa Singera, kt├│ry przecie┼╝ tyle o niej pisa┼é. Oby tylko nie postawili mu jakiej┼Ť nieszcz─Ösnej ┼éaweczki. Karskiemu ju┼╝ postawili, w dodatku gadaj─ůc─ů. Gdy stoj─Ö przy pomniku Bohater├│w Getta i co chwil─Ö s┼éysz─Ö tubalny g┼éos Karskiego, to my┼Ťl─Ö, ┼╝e to jednak przesada.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś