Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Innej przysz┼éo┼Ťci nie b─Ödzie

Najpowa┼╝niejsze problemy, z kt├│rymi b─Ödziemy si─Ö mierzy─ç w XXI wieku, maj─ů charakter spo┼éeczny. Nie rozwi─ů┼╝─ů ich algorytmy oparte na big data, uczenie maszynowe ani Elon Musk wysy┼éaj─ůcy samoch├│d na Marsa.
Innej przysz┼éo┼Ťci nie b─Ödzie
ilustr.: Zuzia Wojda

Wyzwaniom przysz┼éo┼Ťci nie sprostamy, polegaj─ůc na rozwi─ůzaniach opartych na logice rynku. Bez wzgl─Ödu na to, czy my┼Ťlimy o kryzysie ekologicznym, rosn─ůcej przepa┼Ťci mi─Ödzy najbogatszymi i ubogimi (zar├│wno globalnie, jak i w obr─Öbie poszczeg├│lnych pa┼ästw), deprywacji materialnej, wykluczeniu spo┼éecznym czy bezdomno┼Ťci, przyczyn─ů ÔÇô a nie rozwi─ůzaniem ÔÇô niemal wszystkich takich problem├│w jest konkurencja i pogo┼ä za zyskiem. Dop├│ki nikt nie wymy┼Ťli, jak mo┼╝na zarobi─ç na wydobywaniu du┼╝ych grup ludzi z bezdomno┼Ťci, wykluczenia spo┼éecznego czy wi─Özienia, kapitalizm nie b─Ödzie w stanie skutecznie stawi─ç czo┼éa tym problemom. Cho─ç produkuje on bardzo wiele nowych technologii, ich zdolno┼Ť─ç do progresywnego przekszta┼écania rzeczywisto┼Ťci spo┼éecznej jest bardzo ograniczona. Doskonale wida─ç to, kiedy przyjrzymy si─Ö wynalazkom ostatnich dw├│ch dekad.

Facebook, Uber i upadek wyobra┼║ni

Innowacje ostatniego dwudziestolecia podzieli─ç mo┼╝emy na trzy grupy. Za grup─Ö pierwsz─ů ÔÇô wynalazki peryferyjne ÔÇô uznaj─Ö szerok─ů kategori─Ö┬ánowinek technologicznych, kt├│re mia┼éy odmieni─ç ┼Ťwiat, jednak od kilku b─ůd┼║ kilkunastu lat z r├│┼╝nych wzgl─Öd├│w pozostaj─ů bez szerszego zastosowania. O drukarkach 3D m├│wiono niegdy┼Ť, ┼╝e za kilka lat ka┼╝dy b─Ödzie mia┼é je w domu, co pozwoli samodzielnie produkowa─ç przedmioty codziennego u┼╝ytku. Segwaye mia┼éy radykalnie zmieni─ç spos├│b, w jaki si─Ö poruszamy, technologie virtual reality ÔÇô pogrzeba─ç rozr├│┼╝nienie na symulacj─Ö i rzeczywisto┼Ť─ç, a tak zwane┬áwearables ÔÇô powi─ůza─ç ka┼╝dy element naszego ubioru z technik─ů. Naj┼Ťwie┼╝szym przyk┼éadem takich innowacji mo┼╝e by─ç blockchain. Wszystkie je ┼é─ůczy to, ┼╝e nadzieja na ich rozleg┼ée oddzia┼éywanie jak dot─ůd nie zosta┼éa spe┼éniona.

Druga grupa to wynalazki, kt├│re mia┼éy zmieni─ç ┼Ťwiat i w istocie go zmieni┼éy, stworzy┼éy jednak inn─ů rzeczywisto┼Ť─ç, ni┼╝ si─Ö spodziewali┼Ťmy. Internet mia┼é┬ázdemokratyzowa─ç stosunki spo┼éeczne, a technologie open-source mia┼éy stworzy─ç przestrze┼ä bez w┼éasno┼Ťci ┼Ťrodk├│w produkcji (o czym pisali mi─Ödzy innymi Jacek Kuro┼ä i Adrian Zandberg ponad pi─Ötna┼Ťcie lat temu, nied┼éugo po tym, jak najbogatszym cz┼éowiekiem na ┼Ťwiecie zosta┼é Bill Gates). ┼Üwie┼╝szym przyk┼éadem za┼Ť┬ámo┼╝e by─ç Facebook, kt├│ry ÔÇô jak uj─ů┼é to niedawno ┼üukasz Najder ÔÇô ÔÇ×mia┼é obala─ç dyktatury, zaprowadza─ç powszechn─ů szcz─Ö┼Ťliwo┼Ť─ç i pok├│j, ratowa─ç planet─ÖÔÇŁ. Mamy dzi┼Ť bardzo wiele dowod├│w na to, ┼╝e algorytmy doboru tre┼Ťci pozostawione same sobie mog─ů radykalizowa─ç┬áspo┼éecze┼ästwo i demolowa─ç┬ádemokracj─Ö, bo nadrz─Ödnym celem, kt├│remu s─ů podporz─ůdkowane, jest generowanie ruchu, a co za tym idzie ÔÇô zysku. Wynalazki podtrzymuj─ůce wzmacniaj─ů g┼é├│wny kierunek zmian zachodz─ůcych w kapitalizmie, cho─ç towarzysz─ůca im retoryka cz─Östo sugeruje, ┼╝e prowadz─ů nas w zupe┼énie inn─ů stron─Ö.

Doskona┼éych przyk┼éad├│w na to, w jaki spos├│b algorytmy oparte na big data czy uczeniu maszynowym mog─ů niszczy─ç sfer─Ö publiczn─ů, zwi─Öksza─ç nier├│wno┼Ťci i szkodzi─ç wykluczonym, dostarcza ksi─ů┼╝ka harwardzkiej matematyczki Cathy OÔÇÖNeil ÔÇ×Bro┼ä matematycznej zag┼éadyÔÇŁ. OÔÇÖNeil opisuje, jak algorytmy u┼╝ywane przez firmy podczas proces├│w rekrutacyjnych, ucz─ůc si─Ö na archiwalnych danych, wyszukuj─ů czynniki, kt├│re mog─ů korelowa─ç z awansami i sukcesami w ┼╝yciu zawodowym, w efekcie czego odtwarzaj─ů mechanizmy dyskryminacji. Innym przyk┼éadem s─ů stosowane w ameryka┼äskim systemie s─ůdowniczym algorytmy wykorzystuj─ůce odpowiedzialno┼Ť─ç zbiorow─ů: sugeruj─ů one d┼éu┼╝sze wyroki wi─Özienia dla ludzi pochodz─ůcych z ubo┼╝szych dzielnic lub znaj─ůcych osoby, kt├│re mia┼éy kiedy┼Ť problemy z prawem. Trudno o lepsz─ů ilustracj─Ö tego, co nazywamy reprodukcj─ů relacji w┼éadzy, ni┼╝ sytuacja, w kt├│rej technologie ÔÇô kt├│re powinny by─ç bezstronne ÔÇô wzmacniaj─ů pozycj─Ö uprzywilejowanych i pog┼é─Öbiaj─ů wykluczenie zmarginalizowanych.

Trzeci─ů, najciekawsz─ů grup─Ö innowacji b─Öd─Ö okre┼Ťla┼é mianem wynalazk├│w strukturalnych, a wi─Öc takich, kt├│re za pomoc─ů technologii tworz─ů przestrze┼ä na reorganizacj─Ö struktury spo┼éecznej. Najlepszym przyk┼éadem mo┼╝e tu by─ç ekonomia wsp├│┼édzielenia, kt├│ra mia┼éa potencja┼é zatarcia podzia┼éu na konsument├│w i producent├│w w pewnych sektorach gospodarki (warto r├│wnie┼╝ wspomnie─ç, ┼╝e idee stoj─ůce za ekonomi─ů wsp├│┼édzielenia s─ů niezwykle zbli┼╝one do idei sp├│┼édzielczo┼Ťci, dzi┼Ť niestety w bardzo du┼╝ym stopniu zapomnianych). Nie min─Ö┼éo jednak wiele czasu, a idee sharing economy zosta┼éy zmonopolizowane lub zoligopolizowane przez korporacje takie jak Uber czy Airbnb, nastawione na maksymalizacj─Ö zysku. Pora┼╝ka, jak─ů┬áponios┼éy idee ekonomii wsp├│┼édzielenia, jest przy tym przede wszystkim pora┼╝k─ů sektora pa┼ästwowego. Jeszcze kilka dekad wstecz konieczno┼Ť─ç nacjonalizacji us┼éug takich jak Uber, kt├│re tworz─ů naturalne monopole infrastrukturalne, by┼éaby du┼╝o bardziej oczywista ni┼╝ dzisiaj ÔÇô co stanowi nader przykre ┼Ťwiadectwo tego, do jakiego stopnia posuni─Öty jest post─Öpuj─ůcy od lat 80. rozpad wyobra┼║ni politycznej.

Ta robocza typologia nie wyczerpuje osi podzia┼éu, jakie mo┼╝na nakre┼Ťli─ç, ani te┼╝ nie wskazuje zamkni─Ötych grup, pomi─Ödzy kt├│rymi nie ma przep┼éywu. Nie rozpatruj─Ö na przyk┼éad wynalazk├│w t─Ögich g┼é├│w z Doliny Krzemowej, od czasu do czasu wymy┼Ťlaj─ůcych autobusy, wyciskarki do sok├│w czy ide─Ö wynajmowania pokoi w mieszkaniu, kt├│re si─Ö posiada (┼Ťwiadczy to dobitnie o oderwaniu elit biznesowych i funduszy inwestycyjnych od rzeczywisto┼Ťci). S─ůdz─Ö jednak, ┼╝e po┼é─ůczenie charakteru wynalazk├│w z losami, jakie z r├│┼╝nych przyczyn je spotykaj─ů, pozwoli nam poczyni─ç kilka wa┼╝nych obserwacji dotycz─ůcych przemian technologicznych w systemie kapitalistycznym.

Elon Musk, Nestle i bracia Grimm

Ciekawym eksperymentem my┼Ťlowym pozwalaj─ůcym dostrzec ograniczenia obecnego systemu jest rozwa┼╝enie, jak w obr─Öbie mechaniki kapitalizmu wygl─ůda┼éyby losy wynalazk├│w, kt├│re mog┼éyby drastycznie zmieni─ç┬á┼Ťwiat. Co mog┼éoby si─Ö sta─ç, gdyby pewnego dnia wynaleziono technologi─Ö produkuj─ůc─ů ┼╝ywno┼Ť─ç bez koszt├│w ÔÇô na przyk┼éad stolik, kt├│ry po wypowiedzeniu zakl─Öcia sam zastawia┼éby si─Ö jedzeniem, jak w ba┼Ťni braci Grimm ÔÇ×Stoliczku nakryj si─ÖÔÇŁ? Korporacje takie jak Nestle czy Kraft Foods bez wahania zap┼éaci┼éyby wynalazcy kolosalne pieni─ůdze, aby nie przekaza┼é nikomu formu┼éy, nast─Öpnie opatentowa┼éy wynalazek, zakopa┼éy g┼é─Öboko w ziemi i zala┼éy betonem. Ewentualnie, je┼╝eli ryzyko wycieku formu┼éy by┼éoby bardzo niskie, utrzymywa┼éyby produkcj─Ö ┼╝ywno┼Ťci na poziomie maksymalizuj─ůcym zyski. Oba scenariusze pokazuj─ů, ┼╝e powszechny dobrobyt i pe┼éne zaspokojenie ludzkich potrzeb stoj─ů w fundamentalnej sprzeczno┼Ťci z logik─ů akumulacji kapita┼éu.

S─ů dwa powody, dla kt├│rych bohaterowie medialni w rodzaju Elona Muska nie rozwi─ů┼╝─ů problem├│w, przed kt├│rymi stoimy. Pierwszy z nich polega na tym, ┼╝e innowacje pod─ů┼╝aj─ů za zyskiem i prowadz─ů do akumulacji kapita┼éu, a bardzo wiele bol─ůczek naszych czas├│w wynika wy┼é─ůcznie z jego nier├│wnomiernego roz┼éo┼╝enia. Nie da si─Ö zarabia─ç na masowym rozdawaniu pieni─Ödzy, mieszka┼ä czy lek├│w tym, kt├│rzy ich potrzebuj─ů. Druga przyczyna jest bardziej z┼éo┼╝ona i wynika z niesamowitej zdolno┼Ťci adaptacyjnej kapitalizmu. Od rewolucji industrialnej, przez cyfrow─ů, niemal wszystkie wynalazki, kt├│re wydawa┼éy si─Ö mie─ç transformacyjny potencja┼é, bardzo szybko zostawa┼éy wpisane w istniej─ůce relacje w┼éadzy.

Rewolucja przemys┼éowa dokona┼éa reorganizacji systemu spo┼éecznego, ale nie naruszy┼éa podstaw stosunk├│w w┼éadzy, kt├│re rz─ůdz─ů spo┼éecze┼ästwem ÔÇô zmieni┼éa tylko grup─Ö zajmuj─ůc─ů miejsce uprzywilejowane ze szlachty w potentat├│w przemys┼éowych. Cho─ç w pewnym zakresie wyr├│wna┼éa mo┼╝liwo┼Ťci i pozycje poszczeg├│lnych grup spo┼éecznych, wsp├│┼éczesny kapitalizm zdaje si─Ö coraz doskonalej reprodukowa─ç model feudalny, a nawet pod wieloma wzgl─Ödami go przerasta, o czym pisa┼é mi─Ödzy innymi Kacper Pob┼éocki. Pokazuje to w szczeg├│lno┼Ťci przyk┼éad Stan├│w Zjednoczonych, kraju o kolosalnych nier├│wno┼Ťciach i bardzo wysokich kosztach edukacji, a z drugiej strony ÔÇô kraju milion├│w wi─Ö┼║ni├│w, z kt├│rych cz─Ö┼Ť─ç przebywa w prywatnych, komercyjnych wi─Özieniach, pracuj─ůc za stawki kilkakrotnie ni┼╝sze ni┼╝ typowe ameryka┼äskie p┼éace. Model gospodarczy tego pa┼ästwa, przez wielu opisywanego jako ojczyzna wolno┼Ťci, niewiele r├│┼╝ni si─Ö od feudalizmu ÔÇô poza tym, ┼╝e produkuje inne narracje uzasadniaj─ůce istnienie nier├│wno┼Ťci, dostosowane do XXI wieku. Podobnie rewolucja cyfrowa, kt├│ra wynios┼éa na szczyty Zuckerberg├│w, Gates├│w i Bezos├│w naszego ┼Ťwiata, nie zatrz─Ös┼éa mechanizmami, jakie wyznaczaj─ů relacj─Ö w┼éadzy i podleg┼éo┼Ťci, a jest wiele powod├│w, by uwa┼╝a─ç, ┼╝e dodatkowo je wzmocni┼éa.

Niezale┼╝nie od tego, z jakimi wynalazkami mamy do czynienia, si┼éy nap─Ödowe systemu pozostaj─ů te same ÔÇô s─ů nimi chciwo┼Ť─ç i zysk po jednej stronie oraz systematycznie┬árekonstruowany┬ákonsumpcjonizm po drugiej. Dystrybucja d├│br w systemie kapitalistycznym, jak uj─Öli to Kennedy i┬áBia┼éecki (a za nimi powt├│rzy┼éa Elizabeth Dunn w doskona┼éej ksi─ů┼╝ce ÔÇ×Prywatyzuj─ůc Polsk─ÖÔÇŁ), dokonuje si─Ö w imi─Ö zasady ÔÇ×ka┼╝demu wed┼éug znaczenia w reprodukcji relacji w┼éadzyÔÇŁ. To nie z powodu niewydolno┼Ťci maszyn ludzie wci─ů┼╝ pracuj─ů za dwa dolary dziennie, lecz z powodu niezdolno┼Ťci do wykroczenia poza wspomniane si┼éy i zreorganizowania relacji w┼éadzy, kt├│re mog┼éoby za tym p├│j┼Ť─ç.

Nie twierdz─Ö, ┼╝e przemiany technologiczne nie zmieniaj─ů ┼Ťwiata. Same w sobie nie prowadz─ů jednak do przekszta┼écenia ani te┼╝ dekonstrukcji relacji w┼éadzy, w kt├│rych funkcjonujemy, a jest to jedyna zmiana, jaka w d┼éugim trwaniu si─Ö liczy. Je┼╝eli istnieje jakie┼Ť wyj┼Ťcie z impasu, kt├│ry powstaje na styku galopuj─ůcych technologii i kapitalizmu, wierz─Ö, ┼╝e jest nim polityczno┼Ť─ç. Najwi─Öksz─ů przemian─Ö przynios─ů innowacje strukturalne, kt├│re zmieni─ů spos├│b organizacji spo┼éecze┼ästwa i pozwol─ů nam zdekonstruowa─ç przemoc organizuj─ůc─ů nasze ┼╝ycie spo┼éeczne. Takim wynalazkiem mo┼╝e by─ç┬ázakrojona na szerok─ů skal─Ö redystrybucja, na przyk┼éad oparta o mechanizmy podstawowego dochodu gwarantowanego; mo┼╝e nim r├│wnie┼╝ by─ç odtowarowienie sektora nieruchomo┼Ťci, potraktowanie mieszka┼ä i dom├│w jako ┼║r├│d┼éa praktycznej realizacji podstawowych praw cz┼éowieka, a nie obiektu spekulacji. Innowacje strukturalne nie wymagaj─ů przy tym wcale nowych technologii ÔÇô wystarczy wykorzysta─ç to, co ju┼╝ istnieje. Impas, kt├│rego od dekad do┼Ťwiadczamy, jest wynikiem braku wyobra┼║ni politycznej tych, kt├│rzy maj─ů┬ásprawczo┼Ť─ç, oraz braku sprawczo┼Ťci tych, kt├│rzy potrafi─ů si─Ögn─ů─ç wyobra┼║ni─ů poza obecny system. Nie potrzebujemy innowator├│w, kapitalist├│w ani nowych startup├│w ÔÇô potrzebujemy polityk├│w i polityczek, kt├│rzy potrafi─ů wyobrazi─ç sobie inny, lepszy system spo┼éeczny i rozumiej─ů ograniczenia obecnego.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie - w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej Polityka prywatno┼Ťci zamknij ├Ś