Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Innej przysz艂o艣ci nie b臋dzie

Najpowa偶niejsze problemy, z kt贸rymi b臋dziemy si臋 mierzy膰 w XXI wieku, maj膮 charakter spo艂eczny. Nie rozwi膮偶膮 ich algorytmy oparte na big data, uczenie maszynowe ani Elon Musk wysy艂aj膮cy samoch贸d na Marsa.
Innej przysz艂o艣ci nie b臋dzie
ilustr.: Zuzia Wojda

Wyzwaniom przysz艂o艣ci nie sprostamy, polegaj膮c na rozwi膮zaniach opartych na logice rynku. Bez wzgl臋du na to, czy my艣limy o kryzysie ekologicznym, rosn膮cej przepa艣ci mi臋dzy najbogatszymi i ubogimi (zar贸wno globalnie, jak i w obr臋bie poszczeg贸lnych pa艅stw), deprywacji materialnej, wykluczeniu spo艂ecznym czy bezdomno艣ci, przyczyn膮 鈥 a nie rozwi膮zaniem 鈥 niemal wszystkich takich problem贸w jest konkurencja i pogo艅 za zyskiem. Dop贸ki nikt nie wymy艣li, jak mo偶na zarobi膰 na wydobywaniu du偶ych grup ludzi z bezdomno艣ci, wykluczenia spo艂ecznego czy wi臋zienia, kapitalizm nie b臋dzie w stanie skutecznie stawi膰 czo艂a tym problemom. Cho膰 produkuje on bardzo wiele nowych technologii, ich zdolno艣膰 do progresywnego przekszta艂cania rzeczywisto艣ci spo艂ecznej jest bardzo ograniczona. Doskonale wida膰 to, kiedy przyjrzymy si臋 wynalazkom ostatnich dw贸ch dekad.

Facebook, Uber i upadek wyobra藕ni

Innowacje ostatniego dwudziestolecia podzieli膰 mo偶emy na trzy grupy. Za grup臋 pierwsz膮 鈥 wynalazki peryferyjne 鈥 uznaj臋 szerok膮 kategori臋聽nowinek technologicznych, kt贸re mia艂y odmieni膰 艣wiat, jednak od kilku b膮d藕 kilkunastu lat z r贸偶nych wzgl臋d贸w pozostaj膮 bez szerszego zastosowania. O drukarkach 3D m贸wiono niegdy艣, 偶e za kilka lat ka偶dy b臋dzie mia艂 je w domu, co pozwoli samodzielnie produkowa膰 przedmioty codziennego u偶ytku. Segwaye mia艂y radykalnie zmieni膰 spos贸b, w jaki si臋 poruszamy, technologie virtual reality 鈥 pogrzeba膰 rozr贸偶nienie na symulacj臋 i rzeczywisto艣膰, a tak zwane聽wearables 鈥 powi膮za膰 ka偶dy element naszego ubioru z technik膮. Naj艣wie偶szym przyk艂adem takich innowacji mo偶e by膰 blockchain. Wszystkie je 艂膮czy to, 偶e nadzieja na ich rozleg艂e oddzia艂ywanie jak dot膮d nie zosta艂a spe艂niona.

Druga grupa to wynalazki, kt贸re mia艂y zmieni膰 艣wiat i w istocie go zmieni艂y, stworzy艂y jednak inn膮 rzeczywisto艣膰, ni偶 si臋 spodziewali艣my. Internet mia艂聽zdemokratyzowa膰 stosunki spo艂eczne, a technologie open-source mia艂y stworzy膰 przestrze艅 bez w艂asno艣ci 艣rodk贸w produkcji (o czym pisali mi臋dzy innymi Jacek Kuro艅 i Adrian Zandberg ponad pi臋tna艣cie lat temu, nied艂ugo po tym, jak najbogatszym cz艂owiekiem na 艣wiecie zosta艂 Bill Gates). 艢wie偶szym przyk艂adem za艣聽mo偶e by膰 Facebook, kt贸ry 鈥 jak uj膮艂 to niedawno 艁ukasz Najder 鈥 鈥瀖ia艂 obala膰 dyktatury, zaprowadza膰 powszechn膮 szcz臋艣liwo艣膰 i pok贸j, ratowa膰 planet臋鈥. Mamy dzi艣 bardzo wiele dowod贸w na to, 偶e algorytmy doboru tre艣ci pozostawione same sobie mog膮 radykalizowa膰聽spo艂ecze艅stwo i demolowa膰聽demokracj臋, bo nadrz臋dnym celem, kt贸remu s膮 podporz膮dkowane, jest generowanie ruchu, a co za tym idzie 鈥 zysku. Wynalazki podtrzymuj膮ce wzmacniaj膮 g艂贸wny kierunek zmian zachodz膮cych w kapitalizmie, cho膰 towarzysz膮ca im retoryka cz臋sto sugeruje, 偶e prowadz膮 nas w zupe艂nie inn膮 stron臋.

Doskona艂ych przyk艂ad贸w na to, w jaki spos贸b algorytmy oparte na big data czy uczeniu maszynowym mog膮 niszczy膰 sfer臋 publiczn膮, zwi臋ksza膰 nier贸wno艣ci i szkodzi膰 wykluczonym, dostarcza ksi膮偶ka harwardzkiej matematyczki Cathy O鈥橬eil 鈥濨ro艅 matematycznej zag艂ady鈥. O鈥橬eil opisuje, jak algorytmy u偶ywane przez firmy podczas proces贸w rekrutacyjnych, ucz膮c si臋 na archiwalnych danych, wyszukuj膮 czynniki, kt贸re mog膮 korelowa膰 z awansami i sukcesami w 偶yciu zawodowym, w efekcie czego odtwarzaj膮 mechanizmy dyskryminacji. Innym przyk艂adem s膮 stosowane w ameryka艅skim systemie s膮downiczym algorytmy wykorzystuj膮ce odpowiedzialno艣膰 zbiorow膮: sugeruj膮 one d艂u偶sze wyroki wi臋zienia dla ludzi pochodz膮cych z ubo偶szych dzielnic lub znaj膮cych osoby, kt贸re mia艂y kiedy艣 problemy z prawem. Trudno o lepsz膮 ilustracj臋 tego, co nazywamy reprodukcj膮 relacji w艂adzy, ni偶 sytuacja, w kt贸rej technologie 鈥 kt贸re powinny by膰 bezstronne 鈥 wzmacniaj膮 pozycj臋 uprzywilejowanych i pog艂臋biaj膮 wykluczenie zmarginalizowanych.

Trzeci膮, najciekawsz膮 grup臋 innowacji b臋d臋 okre艣la艂 mianem wynalazk贸w strukturalnych, a wi臋c takich, kt贸re za pomoc膮 technologii tworz膮 przestrze艅 na reorganizacj臋 struktury spo艂ecznej. Najlepszym przyk艂adem mo偶e tu by膰 ekonomia wsp贸艂dzielenia, kt贸ra mia艂a potencja艂 zatarcia podzia艂u na konsument贸w i producent贸w w pewnych sektorach gospodarki (warto r贸wnie偶 wspomnie膰, 偶e idee stoj膮ce za ekonomi膮 wsp贸艂dzielenia s膮 niezwykle zbli偶one do idei sp贸艂dzielczo艣ci, dzi艣 niestety w bardzo du偶ym stopniu zapomnianych). Nie min臋艂o jednak wiele czasu, a idee sharing economy zosta艂y zmonopolizowane lub zoligopolizowane przez korporacje takie jak Uber czy Airbnb, nastawione na maksymalizacj臋 zysku. Pora偶ka, jak膮聽ponios艂y idee ekonomii wsp贸艂dzielenia, jest przy tym przede wszystkim pora偶k膮 sektora pa艅stwowego. Jeszcze kilka dekad wstecz konieczno艣膰 nacjonalizacji us艂ug takich jak Uber, kt贸re tworz膮 naturalne monopole infrastrukturalne, by艂aby du偶o bardziej oczywista ni偶 dzisiaj 鈥 co stanowi nader przykre 艣wiadectwo tego, do jakiego stopnia posuni臋ty jest post臋puj膮cy od lat 80. rozpad wyobra藕ni politycznej.

Ta robocza typologia nie wyczerpuje osi podzia艂u, jakie mo偶na nakre艣li膰, ani te偶 nie wskazuje zamkni臋tych grup, pomi臋dzy kt贸rymi nie ma przep艂ywu. Nie rozpatruj臋 na przyk艂ad wynalazk贸w t臋gich g艂贸w z Doliny Krzemowej, od czasu do czasu wymy艣laj膮cych autobusy, wyciskarki do sok贸w czy ide臋 wynajmowania pokoi w mieszkaniu, kt贸re si臋 posiada (艣wiadczy to dobitnie o oderwaniu elit biznesowych i funduszy inwestycyjnych od rzeczywisto艣ci). S膮dz臋 jednak, 偶e po艂膮czenie charakteru wynalazk贸w z losami, jakie z r贸偶nych przyczyn je spotykaj膮, pozwoli nam poczyni膰 kilka wa偶nych obserwacji dotycz膮cych przemian technologicznych w systemie kapitalistycznym.

Elon Musk, Nestle i bracia Grimm

Ciekawym eksperymentem my艣lowym pozwalaj膮cym dostrzec ograniczenia obecnego systemu jest rozwa偶enie, jak w obr臋bie mechaniki kapitalizmu wygl膮da艂yby losy wynalazk贸w, kt贸re mog艂yby drastycznie zmieni膰聽艣wiat. Co mog艂oby si臋 sta膰, gdyby pewnego dnia wynaleziono technologi臋 produkuj膮c膮 偶ywno艣膰 bez koszt贸w 鈥 na przyk艂ad stolik, kt贸ry po wypowiedzeniu zakl臋cia sam zastawia艂by si臋 jedzeniem, jak w ba艣ni braci Grimm 鈥濻toliczku nakryj si臋鈥? Korporacje takie jak Nestle czy Kraft Foods bez wahania zap艂aci艂yby wynalazcy kolosalne pieni膮dze, aby nie przekaza艂 nikomu formu艂y, nast臋pnie opatentowa艂y wynalazek, zakopa艂y g艂臋boko w ziemi i zala艂y betonem. Ewentualnie, je偶eli ryzyko wycieku formu艂y by艂oby bardzo niskie, utrzymywa艂yby produkcj臋 偶ywno艣ci na poziomie maksymalizuj膮cym zyski. Oba scenariusze pokazuj膮, 偶e powszechny dobrobyt i pe艂ne zaspokojenie ludzkich potrzeb stoj膮 w fundamentalnej sprzeczno艣ci z logik膮 akumulacji kapita艂u.

S膮 dwa powody, dla kt贸rych bohaterowie medialni w rodzaju Elona Muska nie rozwi膮偶膮 problem贸w, przed kt贸rymi stoimy. Pierwszy z nich polega na tym, 偶e innowacje pod膮偶aj膮 za zyskiem i prowadz膮 do akumulacji kapita艂u, a bardzo wiele bol膮czek naszych czas贸w wynika wy艂膮cznie z jego nier贸wnomiernego roz艂o偶enia. Nie da si臋 zarabia膰 na masowym rozdawaniu pieni臋dzy, mieszka艅 czy lek贸w tym, kt贸rzy ich potrzebuj膮. Druga przyczyna jest bardziej z艂o偶ona i wynika z niesamowitej zdolno艣ci adaptacyjnej kapitalizmu. Od rewolucji industrialnej, przez cyfrow膮, niemal wszystkie wynalazki, kt贸re wydawa艂y si臋 mie膰 transformacyjny potencja艂, bardzo szybko zostawa艂y wpisane w istniej膮ce relacje w艂adzy.

Rewolucja przemys艂owa dokona艂a reorganizacji systemu spo艂ecznego, ale nie naruszy艂a podstaw stosunk贸w w艂adzy, kt贸re rz膮dz膮 spo艂ecze艅stwem 鈥 zmieni艂a tylko grup臋 zajmuj膮c膮 miejsce uprzywilejowane ze szlachty w potentat贸w przemys艂owych. Cho膰 w pewnym zakresie wyr贸wna艂a mo偶liwo艣ci i pozycje poszczeg贸lnych grup spo艂ecznych, wsp贸艂czesny kapitalizm zdaje si臋 coraz doskonalej reprodukowa膰 model feudalny, a nawet pod wieloma wzgl臋dami go przerasta, o czym pisa艂 mi臋dzy innymi Kacper Pob艂ocki. Pokazuje to w szczeg贸lno艣ci przyk艂ad Stan贸w Zjednoczonych, kraju o kolosalnych nier贸wno艣ciach i bardzo wysokich kosztach edukacji, a z drugiej strony 鈥 kraju milion贸w wi臋藕ni贸w, z kt贸rych cz臋艣膰 przebywa w prywatnych, komercyjnych wi臋zieniach, pracuj膮c za stawki kilkakrotnie ni偶sze ni偶 typowe ameryka艅skie p艂ace. Model gospodarczy tego pa艅stwa, przez wielu opisywanego jako ojczyzna wolno艣ci, niewiele r贸偶ni si臋 od feudalizmu 鈥 poza tym, 偶e produkuje inne narracje uzasadniaj膮ce istnienie nier贸wno艣ci, dostosowane do XXI wieku. Podobnie rewolucja cyfrowa, kt贸ra wynios艂a na szczyty Zuckerberg贸w, Gates贸w i Bezos贸w naszego 艣wiata, nie zatrz臋s艂a mechanizmami, jakie wyznaczaj膮 relacj臋 w艂adzy i podleg艂o艣ci, a jest wiele powod贸w, by uwa偶a膰, 偶e dodatkowo je wzmocni艂a.

Niezale偶nie od tego, z jakimi wynalazkami mamy do czynienia, si艂y nap臋dowe systemu pozostaj膮 te same 鈥 s膮 nimi chciwo艣膰 i zysk po jednej stronie oraz systematycznie聽rekonstruowany聽konsumpcjonizm po drugiej. Dystrybucja d贸br w systemie kapitalistycznym, jak uj臋li to Kennedy i聽Bia艂ecki (a za nimi powt贸rzy艂a Elizabeth Dunn w doskona艂ej ksi膮偶ce 鈥濸rywatyzuj膮c Polsk臋鈥), dokonuje si臋 w imi臋 zasady 鈥瀔a偶demu wed艂ug znaczenia w reprodukcji relacji w艂adzy鈥. To nie z powodu niewydolno艣ci maszyn ludzie wci膮偶 pracuj膮 za dwa dolary dziennie, lecz z powodu niezdolno艣ci do wykroczenia poza wspomniane si艂y i zreorganizowania relacji w艂adzy, kt贸re mog艂oby za tym p贸j艣膰.

Nie twierdz臋, 偶e przemiany technologiczne nie zmieniaj膮 艣wiata. Same w sobie nie prowadz膮 jednak do przekszta艂cenia ani te偶 dekonstrukcji relacji w艂adzy, w kt贸rych funkcjonujemy, a jest to jedyna zmiana, jaka w d艂ugim trwaniu si臋 liczy. Je偶eli istnieje jakie艣 wyj艣cie z impasu, kt贸ry powstaje na styku galopuj膮cych technologii i kapitalizmu, wierz臋, 偶e jest nim polityczno艣膰. Najwi臋ksz膮 przemian臋 przynios膮 innowacje strukturalne, kt贸re zmieni膮 spos贸b organizacji spo艂ecze艅stwa i pozwol膮 nam zdekonstruowa膰 przemoc organizuj膮c膮 nasze 偶ycie spo艂eczne. Takim wynalazkiem mo偶e by膰聽zakrojona na szerok膮 skal臋 redystrybucja, na przyk艂ad oparta o mechanizmy podstawowego dochodu gwarantowanego; mo偶e nim r贸wnie偶 by膰 odtowarowienie sektora nieruchomo艣ci, potraktowanie mieszka艅 i dom贸w jako 藕r贸d艂a praktycznej realizacji podstawowych praw cz艂owieka, a nie obiektu spekulacji. Innowacje strukturalne nie wymagaj膮 przy tym wcale nowych technologii 鈥 wystarczy wykorzysta膰 to, co ju偶 istnieje. Impas, kt贸rego od dekad do艣wiadczamy, jest wynikiem braku wyobra藕ni politycznej tych, kt贸rzy maj膮聽sprawczo艣膰, oraz braku sprawczo艣ci tych, kt贸rzy potrafi膮 si臋gn膮膰 wyobra藕ni膮 poza obecny system. Nie potrzebujemy innowator贸w, kapitalist贸w ani nowych startup贸w 鈥 potrzebujemy polityk贸w i polityczek, kt贸rzy potrafi膮 wyobrazi膰 sobie inny, lepszy system spo艂eczny i rozumiej膮 ograniczenia obecnego.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij